قسمت ۹: موقعیت جغرافیایی ما (بخش دوم)

<p dir="rtl" style="text-align: justify;">&nbsp;</p>
<p dir="rtl" style="text-align: justify;">&nbsp;نهم پودکاست<br>&nbsp;د موقعیت د موضوع دویمه برخه<br>جنبش: په تودو سالمونو اورېدونکو او د خپرونې مینهوالو ته هرکلی وایم. دا له ولسمرش محمد ارشف غني رسه د افغانستان<br>پر تاریخ او د اوسني حالت پر بېالبېلو اړخونو پرله پسې پودکاستونه دي چې نن په کې د موقعیت نیمګړی بحث له هامغه<br>ځایه چې تېره خپرونه کې مو درولی و، له رسه پيلوو.<br>ډاکرت صاحب غني، هرکله راشئ.<br>دکتور غني: مننه، سالمونه ټولو وطنوالو ته.<br>جنبش: ژوندي اوسئ.<br>زه به د حوصلې درته مننه وایم چې په دې بحثونو کې ګډون رارسه کوئ. زه هیلهمن یم چې دا ځوان نسل ته د معلو ماتو<br>یوه پنګه يش. په تېره خپرونه کې موږ د افغانستان موقعیت د لرغوين او نسبتاًمعارص تاریخ په ادارو کې ولیده او ډېر لنډ<br>پرې تېر شوو، نن غواړم له دغه ځایه یې را پيل کړو چې، موږ د آسیا د لویې وچې برخه یوو او وایوو چې د آسیا نښلونکي<br>یوو. آسیا په طبیعي ډول د تاریخ په مختلفو ادارو کې د پانګې او شتمنۍ د تولید مرکز و. یو څه وخت دا مرکز لوېديځ ته<br>انتقال شو، اوس بېرته راځي. اوس په همدې خاطر ویل کېږي چې آسیا متحرکه ده، د شتمنۍ د بیا تولید په مرکز باندې<br>بدلېږي. ځان به په کې وګورو، دغه متحرکه آسیا کې موږ چېرې یوو؟ په څه ډول دغه طبیعي جغرافیه په اقتصادي<br>جغرافیه بدلېدلی يش؟<br>دکتور غني: بسمالله الرحمن الرحیم. ډېره مننه. لومړی له تاریخي نظره، د اتلسمې پېړۍ په پیل کې، ٪۰۴ نړیوال اقتصاد<br>پهآسیا کې و، خاصتاً په چین او هندوستان کې. نن هامغه]وضعیت[ تهبېرتهراغيل یوو. نو دا چې اروپاییان خپل تاریخ<br>لیکي او خیال کوي چې د نړۍ ټو ل تاریخ د اروپا تاریخ دی، دا غلطه خربه ده. باید له دې حالته چې د متدن تعریف<br>انحصار کېږي په اروپايي متدن باندې، ووځئ. دا قطعاً تاریخي اساس نه لري. دوی خپل تاریخ داسې ولیکه چې ]له[<br>نورو نه بېل يش. نن دا ثابته شوې ده چې اقتصادي تحرک، چټکتیا په یوه متدن پورې تړيل نه ده. مختلف متدنونه دي<br>چې په یوه جهاين اقتصاد کې، یوه نړیوال اقتصاد کې یو بل رسه ]غاړه وړي[ او اوس رضورت ]دا[ دی چې اصول او<br>دفرت دکتور محمد ارشف غنی<br>تاریخ: /۲٪حوت۱٪۰۲/<br>امکانات د دې برابر يش چې په همغږۍ رسه مخکې الړ شئ، نه په تضادو کې. له بده مرغه خطر د تضاد شته. دا یې<br>یوه برخه. دویم، د لویې وچې جنجال په دې کې و چې د اقتصاد له نظره ]بې خپلمنځي وصلېدو[ ستونزې لري او دا چې<br>څنګهیوه لویهوچهپهاقتصادي براعظم بدلوئ. څه چې شوي دي، خاصتاً پهتېرو دېرشو کلو کې، دا دي چې یوه عظیمه<br>پانګونه د مواصالتو په برخه کې شوې ده. چې یوازې د اوسنې پټلۍ او رسکونه یې یوه برخه ده. همدارنګه د بر ق مزي<br>دي او نور اتصاالت دي. دې ټولو عرصي اتصاالتو ته که وګورئ ]او دا پانګونه[ که رسه ټوله کړو، زرها میلیارده ډالره په<br>دې باندې پانګونه شوې او معنی یې څه ده؟ آسیا د اتصاالتو له نظره وړه شوې ده. اوس چې یو ځای د آسیا نه بل ځای<br>د آسیا ته حرکت کوئ، ]مثالً[ یو ځای د چین یا یو ځای د هندوستان نه بل ځای ته حرکت کوئ، ]فاصله یې[ ترمنځ ]د<br>وخت د مرصف له نظره[ وړه شوې ده. له تاریخي نظره یوازینی پخوانی مثال چې موږ ]دې برخه کې[ لرو د امریکا براعظم<br>یعنې د متحده ایاالتو وصلېدل دي. ]دا وصل[ د اوسپنې د پټلۍ له امله وشو چې دوه اقیانوسونه رسه وصل شول او ]دا<br>کار[ په ۱۶۸۱ کې وشو. اوس بله برخه د دې دا ده، چې د آسیا منځ کې تجارت د اروپا او امریکا نه ډېر دی. دا بیا هم<br>له اتلسمې پېړۍ نه پس بېسارې ده. اوس راځو دې ]ته[ چې موږ ]په[ دې کې شامل یوو که نه یوو؟ لویې طرحې<br>موجودې وې، تاسې ولیدې او انشاءالله په مواصالتو به وغږېږو چې لوی کورېدورونه، هم هوايي کورېدورونه هم د<br>ځمکې کورېدورونه، دا ټولې طرحې موجودې شوې. هم دا چې څنګه انرژي د مرکزي آسیا نه جنويب آسیا ته الړه يش او<br>نورې الرې او نور کورېدورنه هم و، اما نن بیا انزوا خوا ته روان یوو. نن افغانستان ته د وصل د ټکي یا ځای په حیث<br>څوک نه ګوري. دلته خربه په څه راځي؟ استعجالیت دی. آسیا دې ته صرب نه کوي چې افغانستان ثبات ته ]ورسېږي[ او<br>]دده له امله[ نور حرکات ونه يش. نور کورېدورونه ایجادېږي او ]تاسې[ انزوا خوا ته ځئ. او د دې لپاره چې افغانستان<br>بیا د دې متحرکې آسیا تپانده زړه اويس، ]نو[ باید ژوند انتخاب کړئ، نه تدریجي مرګ. باید حرکت وټاکئ او رسمي<br>اقتصاد باندې زور واچوئ، نه شبکهيي او جرمي اقتصادباندې.دا بیا هم دانتخابوخت دی. که غواړو چې واقعاًمیلیونها<br>افغانان یو ډېر با آبرو او باعزته ژوند ته ورسېږي، باید دې انتخاب ]ته[ راشوو چې دغه یو لوی فرصت دی. ځینې فرصتونه<br>پخوا راغيل وو، له السه مو الړل. آیا بیا دا فرصت له السه ورکوو ]که[ ورنه ګټه پورته کوو؟<br>جنبش: دا بحث اوږدومه، پوښتنه لرم خو ستاسې د هغه مخکینۍ څرګندونې په حساب زه غواړم یوه تبرصه وکړم، تاسې<br>وویل اروپاییانو ځان د دنیا مرکز نړۍ ته وښوده، په داسې حال کې چې دغسې نه وه. د مرحوم شفیق یادونه تاسې مخکې<br>وکړه، هغه په یوه قصه کې د &raquo;ډاکرت صاحب&laquo; په نامه، دا یادونه کوي چې څنګه یو افغان په لوېديځ کې خپل هیواد، د<br>خپل هیواد کلتور او ولس او جغرافیه حتی محصوالت او نور د غربیانو د لیکنو نه پیدا کوي، یعنې پخپله یې نه پېژين. دا،<br>سړی دې تفکر ته راويل چې هر څه چې غربیان زموږ د هیواد په باره کې وايي او ځینې وخت ډېر نامعقول شیان هم وي،<br>باور پرې په کار نه دي باید خپله ورپسې وګرځو او ریرسچ وکړو، پلټنې وکړو او خپل هیواد پخپله وپېژنو.<br>دوکتور غني: خدای دې کور ودان وساته. پوهېږئ، ]له[ داسې اشخاصو نه ما اورېديل چې ویل یې کونړ د کندوز مرکز<br>دی. تليل وو او یوه شهادتنامه یې چېرې اخیستې وه. زموږ یوه عمده ستونزه چې د بېثباتۍ او د لویو بېځایه کېدنو او<br>مهاجرت محصول ده، دا ده چې خپلو ژورو ریښو باندې نه پوهېږو. دې خاورې رسه مینه باید ولرئ. هره برخه کې یې<br>دومره افتخارات پراته دي چې حد نه لري. اما که فکر کوئ چې دې خاورې ته به خدمت وکړئ، دا خاوره په یوه غريب<br>پوهنتون کې په څلورو یا شپږو کورسونو نه آبادېږي. باید ولس وپېژنئ. خاص رشایط وپېژنئ ]او[ امکانات وپېژنئ. ګورئ،<br>که کمیس او پرتوګ ]ګنډئ[ په کمیس او پرتوګ ]ګنډلو[ کې مو ټول خیاطان ډېر ماهر دي او په اندام یې درته جوړوي.<br>مګر که لیالمي دریيش اخلئ، هغه بله خربه ده. اوس وخت ددې راغلی چې موږ له دې غريب عقدو نه ووځو. ټو لې<br>اسالمي نړۍ ته وګورئ، په منځ کې یې ډېر لوی تحرک دی. نن د پيسو مرکز دی په نړیواله سطحه باندې او چین ته<br>وګورئ، هندوستان ته وګورئ، کوریا ته وګورئ، سینګاپور ته وګورئ، ویتنام ته وګورئ... دې ټولو ځایونو ته چې وګورئ،<br>یو لوی حرکت روان دی او هر یو د دوی په خپل تاریخ باندې اوس ویاړي، له خپل تاریخه نه تښتي، له خپل دینه نه<br>تښتي، په موږ باندې څه بال راغله؟ د غريب ]لیکوالو[ هر شی چې لولئ باید یو غلبېل ولرئ. ]که[ له هغه غلبېل یا فلرت<br>نهیې تېر نه کړئ، د هغه تعصب په ځان باندې اخلئ. د اکرثو مورخینو جنجال خاصتاً په هندوستان ]او نور و[ کې دا دی<br>چې غريب اسناد لويل او خیال کوي چې دا ټول واقعیتونه دي.<br>جنبش: ]وايي ګنې[ د کاڼي کرښه ده، هېڅ غلطي نه لري.<br>دکتور غني: بالکل، د ولس آواز واورئ، د ولس ترجامن شئ. ولس درته وايي چې دغه شیان درنه غواړم، تاسې نه چې<br>تعلیمیافته یئ یا ادعا د خدمت لرئ، دا غواړي چې طریقه د عمل باندې یې پوه شئ. اما ولس په خپل لومړیتوب باندې<br>ډېر ښه پوهېږي.<br>جنبش: بلی، این یک جمله معرتضه بود، بیایید پس بر گردیم به مسایل موقعیت ما و مسئله داد و ستد، رشد آسیا وغیره.<br>شام گفتید که مرکز تولید جهانی و مرکز ثروت به آسیا منتقل میشود و عمالً انتقال یافته ]است[. این امر سبب میشود<br>که،... خوب رشد به مرصف انرژي وابسته است و همه کشورها دارای منابع انرژی نیستند، برخی ها تولید می کنند، برخی<br>ها مستهلک استند، اثرات دراز مدت این داد و ستد بر ما، فکر می کنید چه خواهد بود؟<br>دکتور غنی: تشکر می کنم، که دوباره پس به اصل مطلب آمدید. افغانستان هم مرکز انتقاالت انرژی بوده می تواند و<br>هم مرکز تولید انرژی. اول که راجع به تولید بیاییم. ما ظرفیت تولید حداقل ۲۲ هزار میگاوات ]برق[ را از آب داریم. ۰۰<br>هزار میگاوات را از باد داریم و چند صد هزار میگاوات را از آفتاب داریم. بنابراین این سه منبع ما، که آب در گذشته هم<br>مطرح بوده نه به این مقیاس، اما باد و آفتاب ما به این شکل مطرح نبوده که ما را به یکی از مراکز عمده تولید ]انرژی[<br>مبدل کرده می تواند. دوم موضوع انتقال است که تهدابش به صورت اساسی گذاشته شده ]است[. چون آسیا مرکزی<br>فعالً به صورت حارض اضافه تولید بزرگ انرژی دارد، و آسیای جنوبی، خاصتاً پاکستان رضورت بسیار شدید دارد. یک<br>بحران عظیم انرژی ]در پاکستان است[ که برای فابریکه های صنعتی خود، خاصتاًدر فیصل آباد که مرکز تولید نساجی<br>شان است، ]رضورت شدید به انرژی[ دارد. در پهلوی این، انرژی سبز امکان ایجاد صنعت سبز را در افغانستان به وجود<br>می آورد. این را که با معادن خود یکجا کنیم، به یک تهداب اساسی رفاه ما مبدل شده می تواند. در اینجا خاصتاًمس و<br>آهن ما مهم میشود چون برای انرژی سبز، انتقال لین های برق رضورت به فلزات خاص دارد که این فلزات خوشبختانه<br>به سطح بزرگ در افغانستان موجود است. مهمرتین بخش این ایجاد بطری ها است و بطری ها به عنارص نادره تعلق<br>دارد. و افغانستان را یکی از جیولوجیست های روسی یک نام بسیار ]با[ مسمی دا ده بود، گفته بود جدول مندلیف است.<br>یعنی جدولی که مندلیف کیمیادان مشهور روسی ایجاد کرد، مقدار عنارص نادره ییکه در افغانستان وجود دارد، در بسیار<br>کم کشورها وجود دارد. این حاال پس به این تعلق می گیرد از نگاه دیدگاه، که دیدگاه قوماندان را مطرح می کنید و یا<br>امریکایی ها و اروپایی ها یی را کهمی گفتند غیر از سنگ در افغانستان چیزی نیست یا به طرفش از دیدگاه ثروت بزر ِگ<br>گنج پنهانی که وجود دارد و می تواند موجب رفاه قاطبه ملت شود، از این دیدگاه می بینید.<br>جنبش: بلی، تر هغو پورې چې دغه ثروت او دغه شتمني چې شته، راوځي او موږ ترې ګټه پورته کوو، آسیا به یو ډېر لوړ<br>ځای ته رسېدلې وي، مخصوصاً چین او هند. زه فکر نه کوم چې افغانستان دې دا کوم موقعیت کې چې اوس دی په<br>آسانۍ هغوی ته ورسېږي، یا باآلخره به موږ په داسې یو موقف کې شوو چې یا به مو څوک څنګ کې نه پرېږدي یا به مو<br>نه زغمي وایي ]به[ دا دومره وروسته پاتې دي چې موږ رسه مزل نه يش کوالی!<br>دکتور غني: د دې هم څو برخې دي. یوه دا ده چې بېرته پاتې هیوادونو ته یو فرصت دی، ځکه که بېرته پاتې اوسئ د<br>ټکنالوجۍ له نظره، اوچت ګام اخیستلی شئ نوې ټکنالوجۍ ته. مثال یې درکړم. پخواين ټيلیفونونه ټول په کېبلونو او نورو<br>باندې ]تړيل[ وو او زه چې مالیې وزارت کې وم، دوه کمپنۍ راغلې، یوې ویل چې موږ به لس زره الینه درته راوړو، بلې<br>ویل دېرش زره الینه، یو شل میلیونه غوښتل بل پنځوس میلیونه. له ښه مرغه ما په دې برخه باندې نړیوال بانک کې کار<br>کړی و، ما ورته وویل نه، موږ ځو راساً بیسیم تیلیفونو ته. اوس له ۲۲ تر ۲٪ میلیونو نه ډېر ټيلیفونونه لرئ. د افغانستان<br>۱۰۴ ولس ټيلیفون ته الرسسی لري. او غیر له هغې نه، ددې ټيلیفوين رشکتو ]نه د دولت[ عواید پس د ګمرکاتو او مالیاتو<br>نه، درېیمه برخه د عوایدو وه. د دې امکان شته اما دا بېرته انتخاب غواړی. بله برخه هم مه هېروئ، نن عريب نړۍ کې<br>ډېره لویه پانګه او ډېر لوی ظرفیت موجود دی، باید یوازې هغه خوا ته ونه ګورو. په بانکي معامال تو کې، د پيسو په<br>معامالتو کې او په انرژۍ کې او پانګې اچولو کې د خلیج ملکونه یو سرت رول لري. د دې ابعاد کتلی شوو، خربه په دې<br>کې ده چې څومره ظرفیت لرو؟ دا بېرته دې ته راځي چې انسان باندې ]پانګونه[ کوو، انسان ته اهمیت ورکوو، او هغه<br>الرې او چارې انتخابوو، چې په کې هم چټک حرکت وي او هم تلپاتې حرکت وي. دا په انتخاب پورې ده. اما که صرب<br>وکړئ او فکر وکړئ چې همېشه به دا فرصت وي، بیا هغه ]فرصت[ ځي.<br>جنبش: در عین حال موافق خواهید بود که وصل شدن با این روندهای تپنده و جهنده برای رشد، در عین حالی که<br>فوایدی دارد بدون شک، ارضاری هم دارد و عوارض جانبی هم دارد. از جمله برای محیط زیست و ایجاد افراط و تفریط<br>در جامعه که می تواند عواقب بدی برای کشورهایی مثل افغانستان داشته باشد. چگونه می توانیم یک رشد سامل را در<br>این جهان در حال تغییر ایجاد کنیم و پیاده کنیم؟<br>دکتور غنی: از نگاه محیط زیست خدمت تان عرض کردم که افغانستان در موقعیت نهایت خوب است که هم انرژی سبز<br>را تولید کند و هم صنعت سبز را. طرحی را که با یکی از کالنرتین رسمایهدارهای آسرتالیا مطرح کرده بودیم، اساس شد<br>برای این که انرژی سبز برای صنعت سبز. این مطالعات همه در حال تکمیل بود و افغانستان در ]جمله[ شش کشو ری<br>بود که در لیست باالی اینها قرار داشت. این قابلیت و ظرفیت وجود داشت اما معلومدار رشایط مناسب می خواهد. نکته<br>دیگرش از نگاه محیط زیست این است که افغانستان ظرفیت این را دارد که دهها هزار جریب زمینی را که در گذشته<br>جنگالت بود و حاال به زمین خشک مبدل شده است، دوباره احیا کند. این نه تنها تاثیرات بسیار مفید محیط زیستی دارد،<br>]بلکه[ پول بسیار بزرگ در این قسمت وجود دارد، و یک تجربه موفق هم در خیرب پښتونخوا وجود دارد که یک میلیارد<br>درخت ]غرس[ شد و یکی از موفقیت های بزرگ است که در خیرب پښتونخوا و به صورت عمومی در منطقه به وجود آمده<br>]است[. در سابق مفکوره این بود که صد سال می گیرد که دوباره یک جنگل را احیا کنید. یک عامل جاپانی یک طرح را<br>به وجود آورده که در ظرف پنج سال جنگالت احیا شده می تواند. و انتخاب این جنگالت باز هم ]از نظر[ نوع درختهایی<br>که ]انتخاب[ میشوند، کوریای جنوبی یک مثال بسیار زنده است که توانست جنگالت خود را زنده کند. خوبی افغانستان<br>در این است که خاک بیجا نشده در اکرث جا ها، چون مقدار بارش به ]آن[ اندازه نیست، اما ]توجه به[ خشکسالی رضورت<br>واضح است. باز هم از داکرت ناکامور یاد می کنیم، که نوع احیای جنگالت را که در کرن و ننگرهار عملی کرد واقعا یک<br>مثال بسیار ارزنده است. در ]بخش[ افراط و تفریط که مهمترین گپ تان است، دوباره رس این می آییم که آیا انکشاف<br>برای قاطبه ملت است یا برای یک اقلیت است؟ اقتصاد جنایی و اقتصاد شبکهیی کُل اش برای یک اقلیت است. وقتی<br>که اکرثیت مردم در یک اقتصاد عرفی قرار بگیرد، بخور و منیر زندگی می کند. تجارب بسیار واضح وجود دارد از سنگاپور<br>و کوریا گرفته. رییس جمهور کوریای جنوبی که اساس این را گذاشت جرنال پارک، گرسنگی بسیار شدید را در طفولیت<br>خود تیر کرده بود. از این جهت مترکزش ]روی[ این بود که چطور مردم را نان بدهد. حتی در قرص ریاست جمهوری میوه<br>کاشت و اولین حاصل میوه را به متام وزیرهای خود روان کرد. یک مترکز اساسی باید ]روی[ امحای فقر صورت بگیرد.<br>این ]کار[ با تکنالوژی فعلی امکان پذیر است، اما پیش رشطش این است که باید این تکنالوژی را از خود کنیم. نوع<br>رسمایهگذاری برشی را که برای این کار دارید بسیار بزرگ نیست، اما رضوری است. تا تکنالوژی را مدیریت نکنید، پولی<br>که مرصف میشود چیزی را که از نگاه طرح های بیرونی و از نگاه رشکت های تجارتی و قراردادی به میلیارد دالر عملی<br>می کنید، با صد میلیون عملی کرده می توانید. اساس این باید کاریابی باشد. کاریابی، زندگی مصئون، انتخاب زندگی<br>و انتخاب نسلهای آینده است.<br>جنبش: په دې برخه کې داسې کومه خاصه بېلګه شته مثالً دغه اوس چې تاسې خربې کولې ماته هند په نظر کې راغی<br>چې د رسمایې او شتمنۍ د تولید مهم مرکز دی، په عین حال کې یې افراط او تفریط وروستۍ درجې ته رسېدلی، مګر په<br>څنګ کې یې چین دی، د افراط او تفریط دغسې درجه ښايي ونه لري. فکر کوئ داسې بېلګې شته چې افغانستان یې<br>بیا تعقیب کړی يش؟<br>دکتور غني: مطلق. سینګاپور ته وګورئ. سینګاپور ]بېخي[ بېو زلی و، د دوی یو سرت شخصیت و اداري شخصیت، غیر<br>له لی کوان یو نه چې هم وزیر د مالیې و او هم وزیر د دفاع و، دی تللی و نیویارک ته او باغ وحش یې لیده. باغ وحش<br>کې خوشخویه و، دا یې ولیدل، ویل یې بېرته چې الړو دا مرغان باید باغ وحش ته راوړو. خلکو ورته وویل چې ولې پړ انګ<br>یا دا نور حیوانات را نه وړو؟ پوهېږئ څه یې ورته وویل؟ ویل یې هغوی ډېره غوښه خوري، موږ دومره بډای نه یوو چې د<br>غوښې امکانات ورکړو، دا مرغان په اول کې راوړئ. پله په پله دوی ]مخ ته[ راغلل. او سینګاپور هېڅ طبیعي منابع نه<br>لري بې له موقعیته، حتی اوبه نه لري، اوبه یې ټولې له مالیزیا او نورو راځي. د څښاک اوبه نه لري. تر دې حده پورې.<br>دوی چې له مالیزیا نه بېل شول، هغوی فکر کاوه چې دوی به په ننواتو بېرته راځي، اما پوهېږئ چې څنګه یې وده وکړه.<br>جنويب کوریا ته هم وګورئ، دومره کمزوری و، ځکه چې ټوله صنعتي برخه په شاميل کوریا کې پرته ده. د هند افراط او<br>تفریط میرايث دی. چین کې هم وده راغله اما ترتیب باید وګورئ. سکاندیناو ي ملکونه په نولسمه پېړۍ کې حالت یې<br>لکه افریقايي ماملکو غوندې و، اما په شلمه پېړۍ کې دوی د متوازن انکشاف مراکز وګرځېدل. د التینې امریکا تجربه<br>منفي ده، د ]ځینو[ نورو هیوادونو تجربې منفي دي، له هغه نه موږ باید درس واخلو او تجربې باید رسه یو کړو. تاریخ یو<br>ډېر لوی مکتب دی، ځکه بې له دې چې مجبور شئ چې عميل تجربې ]بیا وروسته یو په بل پسې[ پخپله وکړئ او ورنه<br>درس واخلئ، د نورو د مثبتو او منفي تجاربو نه داسې درس اخیستلی شئ،اما رشط یې دا دی چې دا رسه داسې ګډ کړئ<br>چې ستاسې په جامعې باندې او ستاسې په رشایطو باندې برابر اويس.<br>جنبش: زه چې دا د افغانستان نقشې ته ګورم، وبښئ په همدې تړاو، ماته داسې بریښي لکه رښتیا هم یوه نښلوونکې<br>حلقه. مثالً لویدیځه آسیا ده، منځنۍ آسیا ده، دې خوا جنويب آسیا ده. حتی که د واخان کوریډور کې وګورئ وړاندې<br>لرې ختیځ، ختیځه آسیا راتلی يش. موږ دوی ټول رسه نښلويل؛ بل داسې یو هیواد زما نظر ته نه راځي چې په دغه موقعیت<br>کې وي. یا به دا زموږ خوشباوري وي، موږ همیشه دغسې ویيل دي، که بېرته هاغې د آسیا د قلب او زړه موضوع ته ستانه<br>شوو. زه غواړم تاسو د هیواد د مرش په توګه چې ډېرو مرشانو رسه مو کتيل دي ]راته ووایاست[ چې د دوی په خربو کې<br>دا صداقت برېښېده چې افغانستان ته هامغسې ګوري د وصل د حلقې په توګه لکه موږ چې ورته ګورو که نه، دوی دا<br>هسې بلندپروازي او خوشبیني بويل؟<br>دکتور غني: زه به تاسې ته یوه کیسه وکړم. د ملګرو ملتونو اوسنی رسمنيش ښاغلی ګوتیریس په خپل لومړي وار کې<br>افغانستان ته راغی، ما رسه یې وکتل او پس له ]روغبړه[ یې راته وویل: څه دې کړي دي چې دا ټوله مرکزي آسیا جنوب<br>خوا ته ګوري؟ یوه اوونۍ یې په مرکزي آسیا کې تېره کړې وه. ما ورته وویل، ما شامل ته په ډېر ویاړ وکتل. ذهنیت<br>]داسې[ جوړېږي. هر وار چې زه یوه ګاونډي هیواد ته الړم، مشرتکې ګټې مو پیدا کړې. د مثال په توګه، قزاقستان ته<br>چې الړم، مخکې له هغه د غنمو په وارداتو کې موږ مطلق تړيل وو پاکستان ]پورې[. هر وار یې چې غو ښتل چې تورخم<br>او سپین بولدک را باندې وتړي، کابل، کندهار او نور افغانستان کې به جنجال و. په یوې جلسې کې نتیجې ته ورسېدو<br>چې موږ باید د غنمو له اړخه قزاقستان رسه ټینګې اړیکې ولرو او منځمهال او اوږدمهال باندې فکر وکړو. پس له هغه نه<br>ستاسې په یاد دي چې هم د کووېډ په دوران کې او هم غیر له هغه نه په څو نورو وارو کې چې دا ]د تورخم او سپني<br>بولدک[ بندرونه یې وتړل، یو ذره په غنمو کې کموالی رانغی. ما د ۲۰۱٪ د انتخاباتو په دوران کې ویيل وو چې زما به<br>خارجي سیاست له ترکمنستانه رشوع کېږي او مرکزي آسیا نه او خلکو ]راپورې[ خندل. اما تاسې ولیدل چې تر کمنستان<br>په خپلو پيسو هم تورې غونډۍ ته د رېل پټلۍ راوړله او هم آقینې ته او د برق مزي یې بادغیس ته ورسول. ایران رسه،<br>چابهار زموږ یو اسايس بندر وګرځېده او د ارتباط الره هندوستان رسه وګرځېده چې د ځمکې کورېدور او د اوبو کورېدور رسه<br>وتړل يش. هوايي له نظره، هوايي کورېډور مو لومړی له هندوستان رسه پرانیسته او پس له هغه نه جلغوزیو باندې چین<br>رسه وصل شوو او نورو باقي هیوادنو رسه. دغه نظر شته، زموږ یوه اسايس خربه دا وه چې پاکستان رسه په همدې غږېدو.<br>د پاکستان پخواين لوی درستیز حتی دا تکرار کړله چې منطقې وده کوي، نه یوازې هیوادونه. له بدهمرغه هلته ال زوړ<br>انګریزي فکر چې باید ساحه د نفوذ ولرې، سرتاتيژيکه ساحه ولرې، پياوړی شو، او قیمت یې دوی پرې کړ. افغانستان<br>هم د پاکستان د صادراتو لپاره او هم د ایران د صادراتو لپاره یو لوی هیواد و. د رېل پټلۍ ته ګورئ، زموږ دوست هیواد<br>ازبکستان مطلق دې ته چمتو و چې په ګډه موږ رسه پانګه واچوي چې له حیرتان نه د رېل پټلۍ له افغانستانه تېره يش<br>او پاکستان رسه او د هغه له الرې تر هندوستان او نورو رسه وصل شو. زموږ طرحه دا وه چې یوازې له سالنګ نه د ریل<br>پټلۍ تېرېدل ډېر ګران دي، دا الره مو وګرځوله. نقشه یې دا وه چې له درهصوف او ]نورو سیمو[ نه رايش په بامیانو او<br>همدغه رقم میدان وردګ نه الړه يش لوګر ته، د لوګر نه هم ننګرهار خوا ته الړه يش او هم خوست خوا ته چې ټوله برخه<br>د هیواد ]له[ یو بل رسه وتړل يش. یا دا لوی کورېډور چې د تاپي کور ېدور و. تاپي اول کې یوازې د ګاز د پایپالین خربه<br>وه. د دې په څنګ کې د فایرب اپټېک او د برق د مزو، یو لوی انکشايف کورېدور و. دا ]داسې و[ لکه چې خدای جلشانه<br>بېرته یو لوی هلمند سیند راکړي چې رسه ونښيل. د افغانستان ۲۱ والیتونه یا په بیناملليل رسحدونو کې دي یا د ډیور نډ<br>په کرښې باندې دي، هره برخه د دې باید انکشاف وکړي. نیمروز ته وګورئ، نیمروز په ۲۰۰۲ کې ځان ته وروستهپاتې<br>ویلې. ځان ته یې یو والیت ویيل چې چا ورته ]د قدر[ په سرتګه نه کتل، د زرنج ښار نفوس د ۶۰۰۰ ]تنو[ په حدودو کې<br>و.<br>جنبش: زه هامغه وخت ورغلی وم، د څښلو اوبو دومره تروې وې چې د انسان له ستوين نه تېرېدلې.<br>دوکتور غني: بالکل. اما نیمروز په ۲۰۲۱ کې، یو هوسا نیمروز باندې په بدلېدو و. ګمرک خالص شو، د ورېښم پُل په<br>هلمند باندې جوړ شو، کامل خان بند ]پرانیستل شو[. د څلوردېرش والیتونو د افغانستان نه ]خلک[ په نیمروز کې وو او<br>ټولو ویل چې نیمروز کوچنی افغانستان دی. د ودې رشایط ټولو والیاتو کې شته. بامیان د مثال په توګه، هغه عظیم<br>ظرفیت د اوسپنې د کانونو چې بامیان کې پروت دی، رضورت د دې دی او زموږ طرحه دا وه چې اوسنی بامیان ښار باید<br>په یوه تاریخي توریستي مرکز باندې بدل يش. یو نوی ښار باید په اسايس توګه نقشه يش او آباد يش. هم به د رېل پټلۍ<br>ورباندې تېرېدله. رسکونه یې تر کار الندې وو. ]هدف دا و[ چې د صنعتي بامیان مرکز له یوه لرغوين بامیان رسه په تضاد<br>کې نه وي، بلکې د دې متمم وي. دا ټول په طرحې پورې تړيل دي، اما امکانات یې شته. او د چین ]په اړه[ دا رضوره<br>ده چې یوه تاریخي یادونه وکړو. له واخان نه پاس، هغه خوا ته کران او منجان نه، آسانرتینه الره نورستان او کونړ ته ده.<br>د دې اساس د عبدالرحمن خان په دوران کې ايښودل شوی و ]چې[ له بده مرغه ]وروسته[ تعقیب نه شوه. داسې نه ده<br>چې موږ د دې خالف یوو او ]وایو[ چې خدای مه کړه هغه برخه دې شامل رشق رسه ونه تړل يش، اما د هغې قیمت به<br>په مراتبو ډېر وي. هره ساحه د افغانستان باید د خصوصیاتو له نظره وکتل يش. هغه معادن چې په کونړ، نورستان او<br>بدخشان کې پراته دي، د دې امکان انشاءالله تعالی برابروي چې عرصي زېربناګانې د دې د ودې لپاره موجودې يش<br>او موږ ]له یو بل رسه[ وتړي. د چین انکشايف مسیر رسېدلی دی واخان ته. ]اوس[ هغه پخوانی واخان نه دی.<br>جنبش: به لحظات اخیر این برنامه هم رسیدیم، یک دو سوال به عنوان جمعبندی می کنم. اول این که، فکر می کنید<br>این خطر وجود دارد که افغانستان باز مانند قرن های نزده و بیست به مرکز رقابت های ابر قدرت ها تبدیل شود؟<br>دکتور غنی: کالنرتین رسمایه ما معادن ما است، اما کالنرتین امکان بدبختی ما از نگاه معادن ما وجود دارد. و این<br>رضورت به توجه عاجل دارد. بخش دیگرش این است، من خدمت تان قبالً هم ذکر کردم و باز تاکید می کنم، افغانستان<br>باید بی طرفی دایمی خود را به زودترین فرصت تامین کند، تا از این مسابقات برآییم. ما قربانی دوامدار رقابتهای<br>امپراتوریهای بزرگ و قدرت های بزرگ بودیم، عرض من این است که اجامع الزمی در مملکت صورت بگیرد، که چهل<br>سال آینده، پنجاه سال آینده را ... و خاصتاً سالهای باقی مانده تا سه صد سالگی افغانستان را وقف انکشاف، ثبات و<br>رفاه مردم خود بسازیم. این رضورت به این دارد که اولویت را ]باالی[ منافع ملی خود بگذاریم و از انواع حرکتها و انواع<br>ارتباطاتی که موجب صدمه بزرگ به هویت ملی ما و وحدت ملی ما و آینده نسلهای آینده ما میشود، جلوگیری کنیم.<br>جنبش: ویل کېږي چې زموږ د موقعیت دوې نیمګړتیاوې، که څه هم یو څه پرې وغږېدو، د نیمګړتیاوو په شکل یې نه<br>شوو منلی، خو دغه شیان مې لوستي دي چې وایي دوې نیمګړتیاوې یې دا دي چې یو ډېر غرونه لر ي دننه یې وصلېدو<br>ته نه پرېږدي او بل له سمندر نه جال پروت دی، بهر رسه یې وصلېدو ته نه پرېږدي. دا نیمګړتیاوې دي که نه؟<br>دکتور غني: لومړۍ مرحله کې معلومدار ]دي[، اما خربه په دې کې ده چې دا موانع دي. آیا ]داسې[ نور ملکونه شته چې<br>دا موانع یې درلودلې او ورباندې بریايل شوي، که نه؟ که له یوې خوا نه په وچې باندې پراته یوو، له بلې خوا نه آیا مرکزي<br>موقعیت لرئ چې د وصل ځای وګرځي. مخکې مې چې توضیحات درکړل، نن چابهار ته، کراچۍ ته، ګوادر ته، ها خوا<br>د کسپین بحیرې ته، ټولو بخشو ته تر جورجیا بندرونو پورې او له چابهار نه ممبئ او نورو ته، په ډېره آسانه توګه رسېدی<br>شئ. د هوايي کورېډورنو له نظره ]په[ بهرتین موقعیت کې یئ، ځکه چې اوس نظامي حرکتونه نشته، دا یې لوی خنډ و،<br>ډېره لنډه الره د طیارو لپاره د افغانستان له فضا نه ده. د افغانستان د فضا مدیریت یوه ډېره عظیمه برخه زموږ د راتلونکو<br>هوايي کورېډورونو وه. هوايي اډې ]همداسې[ که سمه ګټه ترې پورته يش. بګرام یو میلیارد ډالر ارزي، یوازې بګرام نه<br>دی، د شورابک هوایي اډې هغه برخه چې کانکرېټ شوې ده، د دوبۍ هوایي اډې رسه برابره ده. سلها جریبه ځمکه ده<br>هلته. دا ټولې هغه برخې دي چې ورنه ګټه ]اخیستل[ په کار دي. دا یوه اراده او طرحې غواړي چې دا بدل يش.<br>جنبش: وبښئ، طرحې فکر کوئ، دا دي چې چاته یې اجاره ورکړو که خپله یې د وصل په ځایونو بدل کړو؟<br>دکتور غني: نه، د وصل په ځایونو یې بدلولی شئ، اما دا]سې[ نه ده چې اجاره ]یې[ ورکړئ، ځکه باید تولید ولرو. د<br>صادراتو په مراکزو باندې بدلېدلی يش. اما که تولیدات ونه لرئ او تولیدات مو ]صادر نه يش، بیا نه کېږي[. د مثال په<br>توګه جلغوزي مو تلل پاکستان ته او له پاکستانه د پاکستاين جلغوزیو په نامه صادرېدل چین ته، هغوی به یو میلیارد<br>اخیستل. پس له هغه نه له چین نه جرمني ته صادرېدل د چینايي جلغوزو په نامه باندې. هغوی څو میلیارده نور اخیستل.<br>موږ اول زمینه د دې برابره کړه چې دا چین ته صادر يش او دې یو عظیم بدلون د خلکو په برخه کې راوړ. اما دویمه برخه<br>کې مو هدف دا و چې جرمني ته راساً الړ شوو ځکه چې لوی ترین بازار د جلغوزیو په جرمني کې دی. مګر هر یو د دې<br>روغتیايي رستیفیکیتونه غواړي، درسته سلسله غواړي. طال لرو، اما څنګه یې خرڅوو؟ زمرد لرو، څنګه یې خرڅوو؟ یاقوت<br>لرو، یا الجورد او نور لرو. دا هر شی چې وګورئ، خربه په دې کې ده چې د تیږې په حیث یې خرڅوئ ]که[ د زېور په<br>حیث؟ یعنې افغانستان د دې ډېر ښه ظرفیت لري چې د زیوراتو د تولید په مرکز باندې ]بدل يش[. قالینې ]وګورئ[،<br>قالینې مو شاته غورځېدلې دي، اما ۲۰۲۰ او ۲۱ کې مو ټوله سلسله دا وه چې ډېر پلورونکي د قالینو دې باندې نتیجې ته<br>رسېديل وو چې خپل ځینې مراکز له هند و پاکستان نه افغانستان ته بدلولی يش. هغه حالت کې بیا دا نتیجه ورکوي، اما<br>که دا یوازې اجارې ته ورکړئ، دوی به پرې څه وکړي؟ ځکه که تولیدات نه وي، که راشه درشه نه وي، او په اسايس<br>توګه هغه مقدار نه وي، بیا له هغه نه ګټه نه شئ پورته کوالی. ]د[ انګورو ډېره برخه په اوسنۍ بڼه ځي پاکستان ته، دا<br>چې هلته هغه ]روغتیایي[ قوانین نشته، اما ایران ته ډېر کم صادروو. اوس له بده مرغه ډېره برخه د انګورو پاتې کېږي.<br>د مڼې او نورو امکان شته، یعنې اقالمو باندې غږېدی شئ، اما هر یو یې یو زنځري د ارزښت غواړي، او هر ]څومره[ چې<br>زنځري پراخ يش، په هامغه اندازه باندې پیسې پيدا کوي او منځ کې خلکو ته ډوډۍ برابروي.<br>جنبش: می خواهم آخرین سوال را در مورد مسایل مربوط به موقعیت در این مورد داشته باشم که فکر می کنید، پیش<br>بینی شام برای حداقل ده، بیست، سی سال و یا بیشرت از آن در مورد موقعیت افغانستان چیست که با توجه به این<br>تحوال تی که در منطقه و جهان رخ می دهد چه چیزی می تواند یک تاثیر مثبت بر روی اهمیت موقعیت ما داشته باشد و<br>چه چیزی می تواند یک تاثیر منفی را به بار بیاورد؟<br>دکتور غنی: عمده ترین موجب تغییر مثبت ایجاد یک اجامع الزمی ملی برای ایجاد یک نظام سیاسی مرشوع و قابل<br>اعتامد مردم و دارای مرشوعیت منطقوی و بیناملللی است، که مترکز واضح ]روی[ امحای فقر، وحدت ملی و استفاده<br>شفاف و مرشوع برای بهبود وضعیت اکرثیت مطلق مردم که سه قرش: جوان، زن و فقیر است. این بدون همکاری<br>منطقوی، بدون درک مناسبات مثبت بیناملللی و طرح های واضح که موثریت و تحرک در آن وجود داشته باشد، به و جود<br>آمده منی تواند. نکته منفی اش این است که بار دیگر انتخاب آگاهانه یا ناآگاهانه برای انزوای کشور و ایجاد رشایط<br>اقتصاد جرمی و شبکه یی را به وجود بیاوریم که دارایی خود را به پشیزی بدهیم و عوض این که این دارایی ها و رسمایه<br>های پنهان و وسیع موجب انکشاف ما شود، موجب بدبختی ما شود.<br>جنبش: شام از زاویه دید داخلی گفتید، من از نظر جهانیان گفتم که چه چیزی می تواند ما را تحرک مثبت بدهد و چه<br>چیزی منفی؟<br>دکتور غنی: عین چیز است. بدون یک نظام مرشوع امکان جذب کمک های مرشوع بیناملللی وجود ندارد. رسمایههای<br>بزرگ را خاصتاً که رضورت داریم، هر یک این طرحها ثبات می خواهد. اگر ثبات واضح وجود نداشته باشد، این<br>رسمایهگذاری ها را کی تامین می کند؟ کی بیمه اش می کند؟ افغانستان رضورت به انواع رسمایهگذاری دارد، که نتیجه<br>آنرا رسمایهدار ها حداقل پنج سال، تا ده سال تا پانزه سال باید دیدگاه داشته باشند و این رضورت به ثبات دارد. رضورت<br>به یک نظام قابل پیشبینی دارد نه این که هر روز یک تغییر در آن بیاید. پنج حق اساسی اسالمی پیش رشط واضح این<br>است. از نگاه فرهنگ و غیره ما، کسی با ما کار ی ندارد، این نکته کلیدی ما است. دین ما دین مبین اسالم است.<br>مسلامن بودیم، مسلامن استیم و تا ابد مسلامن خواهد بودیم. اما نوع تعبیری که ما از دین مبین خود می کنیم یک نکته<br>مهم است. کدام دوره را محور قرار می دهیم؟ کدام متون را؟ و همرای دنیا انتخاب آگاهانه ما چیست؟ اگر تاکید ]روی[<br>این باشد که یک عده حاکم استند و هیچ کس نه حق انتخاب دارد و نه حق ]دیگر یعنی[ فاقد حق است، در این<br>]وضعیت[ امکان این نوع تغییر مثبت نیست. اما اگر به نتیجه واضح برسیم که هم باید در آباد ساخنت افغانستان، ایجاد<br>رفاه آن، و حفظ میراث متدنی ما ]توافق داریم[، دیدگاه این که ما به صورت دایمی مجبور نیستیم فقیر باشیم، مجبور<br>نیستیم ضعیف باشیم، مجبور نیستیم به کمک دیگران یا صدقه دیگران محتاج باشیم. اگر افتخار دارید چرا صدقه را<br>قبول می کنید؟ چندصد خیمه را اگر رسش افتخار می کنید که یک کشور چند صد خیمه به ما داد از خاطر مهاجرین ما<br>یا زلزله ]زدهگان[، چند صد خیمه چند می ارزد؟ آیا اینها این پول را ندارند از امکانات گزافی که از اقتصاد جانبی خود<br>ایجاد کرده اند؟ محتاجی را اگر رسش اعرتاف می کنند معنی آن اعرتاف بر این است که توانایی ندارند.<br>جنبش: چې لنډه یې کړو، زموږ په موقعیت باندې مثبت او منفي تاثیر زموږ په کړنو پورې اړه لري. هامغسې چې ویل<br>کېږي خپله ژبه هم کال ده هم بال. کېدای يش یا ځان ته کال جوړه کړو یا ځان ته بال. ډېره مننه، کور مو ودان استاده.<br>د دې خپرونې وخت پوره شو. له ولسمرش محمد ارش ف غني رسه دا بحثونه به په راتلونکو اوونیو کې هم وغځوو.<br>دکتور غني: زښته ډېره مهمه ده، ژبه پښتو، او دري او ازبکي او ترکمني او بلوچي او نورستاين او ... دا نه ده. ژبه دا هم<br>ده چې د وصل وسیله ده. زموږ ټولې ژبې ګالن دي په یوه باغ کې. دا ټول رسه څنګه راوړو چې یو ميل لید رايش، چې<br>هر افغان ځان په کې وګوري او لکه هغه ګالن چې له یو بل نه عطرونه اخيل او باغ ورنه جوړېږي. راشئ چې افغانستان<br>په یوه باغ بدل کړو، نه په یوه وچه صحرا باندې.<br>تل دې وي افغانستان، یشه سن افغانستان، زندهباد افغانستان.&nbsp;</p>