قسمت ۳۴: برق (بخش دوم)

<p>جنبش: زموږ یو بل پودکاست ته چې د تېرې گڼې په څېر بیا هم د برېښنا په اړه دی ستړي مه شئ. نن په دې خپرونه کې د برېښنا د تولید په ډولونو، د لېږد په میکانیزمونو او د وېش په تخنیکي اړخونو غږېږو، له ولسمشر محمد اشرف غني سره. در این برنامه و چند برنامه آینده این سلسله، بحث روی زیربنا ادامه خواهد داشت، با من داود جنبش.&nbsp;<br>به همه&zwnj; شنونده های عزیز خیر مقدم میگویم، دوکتور غنی شما هم به برنامه دیگر خوش آمدید.<br>دوکتور غنی: بسم الله الرحمن الرحیم. احترامات مه به شما، تمام شنونده ها و تمام هموطن های ما در کشور و در هر نقطه دنیا که تشریف داشته باشند.<br>جنبش: ژوندي اوسئ استاده، یو څه په تېره خپرونه کې &ndash;چې د برېښنا په عمومیاتو غږېدو، په تولید باندې هم خبره راغله، د اوبو، د باد او د لمر. یعنې که شلمه پېړۍ کې، که چا د برېښنا د تولید خبره کوله، حتماً د اوبو بندونه سترگو ته درېدل، یو څه به یې هم دغو نورو موادو نه لکه گازو، ډیزلو او دې نه هم کېدله، اما اوس دا ساحه پراخه شوې ده. که یو څه مفصل پرې وغږېږو، مخصوصاً د افغانستان په قرینه کې، په Context کې چې کوم ظرفیتونه لرو؟<br>دوکتور غني: ډېره مننه، لومړۍ خبره دا ده چې اوبه اصلي منبع نه وه، سکاره اصلي منبع وه، اوبه درېیمې درجې کې وې. او اوس هم، له بدې مرغې نه ډېر ترینه برخه د برېښنا په نړیواله سطحه، له سکرو او له گاز نه راځي، او گاز او سکاره کم شوي دي، ځينې ملکونو کې لکه برتانیې کې. اما هندوستان کې، چین کې او خپله امریکې کې، لا هم په ډېر قوت باندې دا دوام لري. په ۱۹۶۰ [کلونو] کې هستوي یا اټومي انرژي مطرح شوله او فرانسه او سویډن لا هم په دې باندې استوار دي. که تفکیک وکړو، انرژي، یوه برخه یې هغه ده چې د ځمکې لاندې یا د کاربني موادو نه تولیدېږي او بله برخه یې دا ده چې له اوبو نه، له لمر نه، له باد نه او له اټومي انرژۍ نه او هغه چې جیوترمل انرژي ورته وایي &ndash;او جیوترمل هم په هغې بلې برخې پورې تړلې ده لومړۍ برخه کې؛ دغو دوو برخو کې تفکیک دی. لوی بندونه په امریکې کې ډېرتر په ۱۹۲۰مو، ۳۰مو او ۴۰مو کلونو کې منځته راغلل.<br>جنبش: د افغانستان په مورد کې خو د اټومي انرژۍ او د دې نورو خبرې اوس لا د وخت نه دمخه دي، اما د گازو او د تېلو نه د برق تولید سابقه لرو. و تا جاییکه به ساختمان های که مربوط میشود به انرژی تولیدی از آب، ارتباط میگیرد &ndash;اگر اشتباه نکرده باشم، آخرین بندی یا آخرین پروژه یی بزرگی که در این زمینه داشتیم، بند کجکی در هلمند بود. مردم نام های نغلو و سروبی را هم در دریا کابل شنید اند، بندهای دیگری هم داریم، که یک مرور کوتاه کنیم، که از جبل السراج که آغاز کردیم تا که کشتن و بستن ها شروع میشد، در اوآخر قرن بیست، به کجا رسیده بود؟<br>دوکتور غنی: در شمال افغانستان حرکت شروع میشود از پلخمری، از بندی که در بغلان است و این بند هنوز هم فعال است، که هم انرژی برق دارد و هم برای آبیاریست. در پهلوی او پروژه بزرگی دیگری که در نظر بود، پروژه خان&zwnj;آباد بود، که او بعد از تغییراتی که در نفوس و در سطح شرایط اقلیمی و اینها آمد، از نگاه اقتصادی و محیط زیستی شرایط اش مشکل بود. بخشی که مطالعات دقیق انجام شده بود سرش در شمال بود، اما بدبختانه جامعه عمل نه پوشانیده بود. پروژه های بزرگ در بالای دریا آمو بود، از پنج بالا گرفته تا کوکچه و اینها. و یک پروژه را المانی ها در نزدیکی فیض &zwnj;آباد که ۵ میگاوات بود، بعدتر انجام دادند، اما او در بخش مطالعات بود. باز هم که به شمال افغانستان دوام بدهیم، پروژه بزرگ تولید برق از گاز، پروژه کود و برق بود، که هم کود را تولید میکرد و هم زیاد از ۱۰۰ میگاوات، مزار شریف را، این برق میداد. پروژه گاز شبرغان بود، که باز هم از پروژه های بزرگ ما بود و تفحصات ما در قسمت گاز بصورت اساسی دوام داشت و ما صادر کننده گاز بودیم. در ختم دوره ریاست جمهوری داود خان، در حدود ۱۰ فیصد عواید ملی ما از گاز می آمد. البته قیمتی را که اتحاد شوروی سابق به ما میداد، قیمت بازار نبود. در هرات پروژه بزرگی که مورد نظر بود، بند سلما بود، که من خوشبختانه توانستم او را تکمیل کنم، در دوران ریاست جمهوری ام، مگر شروع [از قبل] شده بود، و این یکی از قیمت ترین بندهای دنیا بود. چون انجینری اش مورد بررسی اساسی قرار گرفت و بررسی اولیه ییکه در زمان داود خان شده بود، نتیجه نداشت. بعد از او که میایم پروژه هلمند است. پروژه دریای هلمند بزرگترین پروژه پيشنهادی آقای زابلی بود، وقتیکه وزیر اقتصاد ملی بود، اما او پروژه های متوازن را هم خاصتاً در شمال، در جنوب و در شرق پيشنهاد کرده بود. این پروژه را امریکایی ها از جهتی که مشاورین اقتصادی بودند &ndash;و اینها در منزل&zwnj; باغ قندهار جایگاه داشتند، این را تثبیت کردند. این پروژه بدبختانه ابعاد اقتصادی اش درست تر سنجیده نشده بود در قسمت آبیاری. در قسمت برق بند کجکی نتیجه داد، اما قسمت دوم و سوم او عملی نشد. در قندهار یک پروژه اولیه ما در باباولی بود و بعد از او بند دهله بود. بند دهله و بند کجکی دو بند بزرگی بود، که به کمک امریکا ایجاد شد. در خود اطراف کابل، اولین بند قابل ملاحظه بعد از جبل سراج، چک وردک بود، که برشناکوت خاصاً از خاطر او عیار شده بود. بعد از او میرویم سر دریای کابل که سروبی است، نغلو است، ماهیپر است. مشکل ماهیپر در این ایجاد شد که، ریگی که به شدت می آمد، توربین ها را زیر خطر قرار داد و این ابعادش در اول نه سنجیده [شده بود] و بعد از او پروژه درونته است -کانال ننگرهار، که در سه پروژه اول با کمک المان -کمک تخنیکی المان و هم کمک مالی المان، انجام شد. و پروژه کانال ننگرهار پروژه بزرگی بود که از طرف اتحاد شوروی تمویل شد، که هم برق بود و هم مخصوصاً در قسمت آبیاری [نقش داشت] و هوای ننگرهار را، هوای جلال&zwnj;آباد را، فارم های بزرگ غازی آباد و اینها که آمدند، نتیجه این بود. سر کنر، سر دریای کنر تحقیقات صورت گرفته بود. سر دریای پنجشیر حداقل تحقیقات ابتدایی و اینها صورت گرفت بود. اما باقی اش بصورت اساسی به تکمیل نه رسیده بود. بنابر این که خلص کنیم، تمرکز واضح برای تولید برق از آب؛ قسمت دوم، از گاز؛ و قسمت سوم پروژه های است که تولید برق از دیزل است، که قیمتی ترین بود معلومدار، اما در شهرهای که امکان تولید از آب نبود، این پروژه ها بود. این شکل عمومی تولید است و قسمیکه قبلاً برای تان ذکر کردم، در قسمت ساختار دوره اول طرح های است که آقای زابلی با استخدام متخصصین بین&zwnj;المللی خاصتاً از استرالیا بین دو جنگ، و المان بین دو جنگ انجام داده و بعد از او متخصصین امریکایی میآید که استخدام میشوند اول، از طرف آقای زابلی و دولت به حیث وزیر اقتصاد ملی، یکی از اساسی ترین کار های را که افغانستان انجام داد، در دوران وزارت شهید جمعه محمد محمدی بود، که شرکت های ساختمانی ملی را &ndash;حداقل اگر حافظه من بجا باشد، دو شرکت را ایجاد کرد، که اینها ظرفیت این را داشتند، توانایی این را داشتند، که در رقابت بین المللی سهم بگیرند و پروژه های را که از طرف بانک جهانی و بانک آسیایی تمویل میشد، انجام بدهند. بند سلما هم از این جمله بود، بند خانه&zwnj;آباد هم، و یک سلسله بندهای دیگری که در این بخش بود، اینجا واقعاً یک دیدگاه وسیع وجود داشت. و مرحله بعدی، خدمت تان پیشتر ذکر کردم، که یک بررسی سرتاسری تمام انواع انرژی بود، که در دوران مسؤلیت من به حیث رئیس جمهور، انجام شد.<br>جنبش: او تاسې په هغه تیرې خپرونې کې استاده دا هم وویل چې، اوس دغسې لویو بندونو ته چې په شلمه پېړۍ کې اړتیا وه، تکنالوژۍ دا امکان رامنځته کړی چې دغه اړتیا اوس له منځه تللې ده، یعنې توربین دننه په سیند کې ږدئ او برېښنا ترې تولیدوئ. دا امکانات هم په افغانستان کې سنجول شوي وو؟ په کوم ځای کې موږ دغسې د برېښنا د تولید امکانات لرو؟&nbsp;<br>دوکتور غني: کونړ سیند کې یې په واضح توگه لرو، هلمند سیند کې یې لرو، آمو باندې دقیقه توگه [امکان په] هر ځای کې نشته، ځکه چې باید سرعت د اوبو او دا وي. اوبه چې گرځوئ، &nbsp;-عملي تجربه زما په یوه بند کې وه، پاکستان کې چې نړیوال بانک کې وم، غازي بروتها نومېږي چې اسلام آباد ته نږدې دی، خپله بند ډېر کوچنی وي او هغه بند هم یوازې د برېښنا لپاره دی، ځکه چې خیبرپښتونخوا نه منل چې پنجاب ته ډېرترې اوبه ورکړي له هغې سهمیې نه، نو د دې ترتیب په اساسي توگه نیپال کې هم پلی شوی دی، اما اصلي اختراع یې د فرانسویانو لخوا وشوله، او اوس په عامه توگه ده. او زما له نظره که دې ته د یوه بند په حیث ونه گورو، باید ورته د یوې شبکې د بندونو په حیث باندې وگورئ چې یو بل ته پاس ورکوئ، په هر شلو کیلو مترو کې یا دېرشو کیلو مترو کې یا څلوېشتو کیلو مترو کې، د دې امکانات زښت ډېر دي، هم د مصرف له نظر نه ارزانه دي او هم له دې نه چې ټولنیز او چاپېریال تاثیرات یې په مراتبو لږتر دي او په چټکتیا یې هم کولای شئ، له دې نظر نه دا ډېره غوره طریقه ده زما په نظر.<br>جنبش: آیا همین علت بود که شما ده ها بند کوچک را، برای مدیریت آب و شاید هم تولید برق را پيشنهاد کردید، اما در این طرح های بزرگ هیچ بندی بزرگی به نظر نرسید، تا آخرین قراردادی که با هند شد، با وجود اینکه مسئله یک بند است در نزدیکی کابل، ولی بند بزرگ &ndash;به آن بزرگی مثل کجکی نیست.<br>دوکتور غنی: بند شاه&zwnj;توت بند بزرگ است. این چند صد میلیون دالر کار دارد، بند شاه&zwnj;توت کوچک نیست، چیزیکه را برزگ و کوچک و وسط میگویم، من مقیاس های جهانی را استفاده میکنم. فراموش نکنید که بند کجکی را ما ارتفاع اش را ۱۰۰ متر زیادتر می ساختیم و این موجب آن میشد که، هم یکصد و چند میگاوات برق نو تولید کند، و هم در ذخیره آب یک قدم بسیار بزرگ برداشته شود. همچنین بند کمال خان ظرفیت در پهلوی آب تولید برق را دارد، و خاصتاً بند سلما را که اولین بندی بود که افتخار این را داشتم که تکمیلش کنم، یکصد و چند میگاوات برق تولید میکند. نکته کلیدی ام پس می آیم، انجینری بصورت بنیادی از قرن ۲۱ حتی از سالهای ۱۹۸۰ تغییر کرده و ما باید ابعاد نو آن را مد نظر بگیریم، و چون اقلیم تغییر بنیادی کرده، در طرح ها تنها صد سال حالی مطرح نیست، ضرورت واضح است که راجع به سیلاب ها و همچنین خشکسالی ییکه میآید و نوع این که چطور از ضایع شدن آب جلوگیری کنیم، طرح های نو به کار است. متاسفانه یک قسمت زیاد انجینری ما را در وسط قرن بیست یخ زده بود، چون تداوم نسل ها از بین رفته بود، یک قسمت نوی که آمد بودند، تحصیل تیوریک داشتند، اما تجربه عملی [کافی نبود]. این ترکیب ضرور است. باید تعبیر نشود که من مخالف بند های متوسط استم. نظر به شرایط و نظر به امکانات و نظر به تاثیرات، یعنی یک جدول واضح باید داشته باشیم. متاسفانه تحقیقاتی که بنام تحقیقات و مطالعات انجام میشد از طرف امریکایی ها و همکاران دیگر بین&zwnj;المللی ما، نهایت ناقص بود و پول ما را ضایع کردند و خاصتاً وقت ما را ضایع کردند.<br>جنبش: په تېره خپرونه کې یوه لنډه یادونه ما وکړه چې د ظاهر خان او داود خان د حکومتونو په ترڅ کې، کابل او نورو ښارونو برېښنا پيدا کړه، خو کلیو تر آخره ونه درلوده. او اوس چې ورته گورئ &ndash;او زما خپله هم دا وروستۍ کتنه هم دا یې وښودله، هر لرې کلي ته چې لاړم ډېر ناوخته هم دوی حداقل دومره انرژي د لمر نه تولیدوله، تختې یې اېښودې چې یو څراغ پرې روښانه کړي او په گرمو ځایونو کې یو پکی پرې وچلوي. یعنې دا امکان رامنځته شوی دی. تاسې وویل چې موږ ډېر زیات &ndash;د زرگونو میگاواټو، برېښنا ظرفیت لرو، عملاً په ځينو سیمو کې کار هم پیل شوی، مثلاً په قندهار کې ځينې کارونه شوي وو او ځينې نورې پروژې هم د مطالعاتو لاندې وې، که راته ووایاست چې هغه عاجل اقدامات څه وو، چې کوم ځای کې عاجله د لمر برېښنا تولید شي او په کارو واچول شي؟<br>دوکتور غني: عاجل شی لومړی په ټول افغانستان کې د ملي تړون پروگرام پر اساس و، چې دلته خلکو &ndash;خپله ولس، حق د دې درلوده چې اوبو باندې لگښت کوي؟ سړکونو باندې لگښت کوي؟ یا برېښنا باندې؟ او دا امکان برابر شوی و، نو ځکه دا څراغونه گورئ چې کم له کمه [کورونه روښانه دي]. میرمنو ته وگورئ، که دومره برېښنا ولري چې یو اوتو کالیو باندې استعمال کړي، څومره وخت په سمه توگه [سپموي] او د پاکۍ له نظر نه [څومره مهمه ده]. یا څراغ چې لرئ که کتاب لولئ یا متعلمینو ته او محصلینو دې... ته، زده&zwnj;کوونکو دې ته ؛ضروري دي، نو یوه برخه دا وه. بله برخه د برېښنا د تولید لپاره دلته د USAID له خوا څو پروژې تمویل شولې، تفصیل کې یې موږ داخل نه وو، آخرنۍ اونۍ کې راغلل چې اجازه وغواړي، ما اجازه ورکړه چې دا قندهار کې هم وو، نورو برخو د افغانستان کې هم وو. او مخکې مې چې تاسې ته وویل چې، برېښنا له باد او له لمر نه، زموږ لوی&zwnj;ترین او له اوبو نه زموږ لوی&zwnj;ترین مذاکرات له استرالیایي میلیاردر سره و، بین المللي برخې کې. او له ښې مرغې نه، ده څلوېښت هیوادونو ته کره&zwnj;کتنه کړې وه او په دې نتیجې رسېدلی و چې افغانستان شپږو هیوادونو کې دی چې دا شرایط مساعد دي او کولای شي موږ سره کار وکړي چې له بدې مرغې نه، دې نتیجې ته ونه رسېدو؛ نو هغه لوی&zwnj;ترین فرصت همدا و.<br>جنبش: او د باد برخه کې هم تاسې وویل چې تحقیقات شوي دي لومړني، ما عملاً تولید د باد نه، ونه لیده،کوم ځای کې پيل شوی و؟ او پروژې څه وې؟ کوم ځای نه پیل شوي؟<br>دوکتور غني: هرات نه پيل شوي و، ځکه چې هرات کې یوه لویه عنعنه ده د بادي ژرندو، څو زره کاله تاریخي سابقه لري. وختې چې عربان راغلل هرات ته دا ژرندې -بادي ژرندې یې ولیدلې. همدې برخې کې په کوچني توگه خپله پانگوالو څه اقدامات وکړل، چې دا وشي. اصلي مذاکرات ما جرمني سره پيل کړل. باد کې باید دوه ټکي په نظر کې ونیسئ جناب جنبش صاحب چې: د لمر په برخه کې پرمختگ زښت ډېر شوی، په دې تیرو شلو کالو کې او خاصتاً په تیرو لسو کالو کې د چین له برکت نه، ځکه اوس چې لمریزې برېښنا نه ځئ د موټر تولید ته، نو چین ډېره لویه پانگه واچوله، عربي متحده اماراتو ډېره لویه پانگه واچوله، چې قیمت د لمریزې برېښنا، اوس قیمت د برېښنا د تولید له اوبو سره، سیالي کوي. باد لا قیمته دی. باد کې جرمني وړاندې دی له ټولو نه.<br>جنبش: ولې قیمته دی؟<br>دوکتورغني: ځکه&nbsp;<br>جنبش: توربینونه گران دی؟<br>دوکتورغني: نه، ټوله انجینري یې گرانه ده، ټول ترتیب یې گران دی، ځکه چې اصلي شی چې گورئ، یو میگاواټ یا یو کیلو واټ برق تولید ته چې گورئ، باد لا گران دی او په هغه مقیاس باندې چې موږ یې لرو -مخکې مې هم تاسې ته عرض وکړ چې ایران یوازې ۱۰ زره میگاواټ تخمیني د باد ظرفیت لري، موږ ۷۰ زره لرو، ځکه دا د هرات ۱۲۰ ورځې باد &ndash;چې په حقیقت کې له ۱۲۰ ورځو نه دېرتر دی چې فراه و دې ته رسېږي، دا یوه عظیمه ذخیره ده چې نور هیوادونه یې نه لري. اما ظرفیت د دې، نوع د توربین د دې [انجینري او پانگونه غواړي]. په اروپا کې د لویو توربینو امکان نشته، واړه دي، ځکه ملکونه ډک دي له نفوس نه. افغانستان کې دا احتمال و چې زمینس [شرکت] لوی توربینونه [نصب کړي] او دې کې زمینس له ټولو نه وړاندې دی، مگر په تېرو دووکالو کې له بدې مرغې نه، باد ته توجه کمه شوې، لمر ته ډېره شوې، باد ته کمه شوې ده. دا ابعاد باید په نظر کې ونیسئ او دا لویې پیسې غواړي، دا وړو پیسو باندې نه کېږي.<br>جنبش: اوبو باندې خو لږ مخکې خبرې وشوې، اما لنډ که راته ووایاست، کله چې د بند خبره کو، آیا حتمي ده چې د اوبو د مدیریت او د برېښنا د تولید دواړه مسئلې همزمان په پام کې ونیسو؟ که هر شي ته جدا پلانگذاري او طرحه په کار ده؟<br>دوکتور غني: نه، څو برخې د اوبو په کار دي: لومړۍ خبره دا ده، ښارونو ته د څښاک اوبه څه رقم ورکوئ؟ ځکه دا حتمي ده او زموږ یوه ډېره برخه د نفوس ښاري کېدو کې وو او که وضعیت دوام کړی وای، افغانستان په ډېره چټکه توگه ښاري توب ته روان و، نو د څښاک اوبه بې حده اساسي دي، ټولو ځایونو کې. د مثال په توگه هرات کې، بې له دې نه چې د څښاک اوبه په نظر کې ونیسئ، نور ابعاد بیا دویمې او درېیمې درجې ته رسېږي. ښه خبره دلته په دې کې ده چې د برېښنا تولید له اوبو نه، د اوبو ضایع کول نه دي، ځکه ټولې اوبه بېرته سیند ته اچوئ، دا دوراني دي. درېیمه یې دا ده چې ترکیب به څنگه وي؟ ځکه که له لمر نه یې تولیدوئ، لمر د شپې نشئ ساتلی، یعنې ۲۴ ساعته نه دی لمر خو، د هغه نظر نه، د لمر برېښنا نه سربند بېرته پاس جوړولی شئ چې اوبه د ورځې په دوران کې پمپ شي پاس او بیا بېرته د شپې دوران وکړي چې دا ۲۴ ساعته وچلوي. دې اوسنۍ ډېرې چټکې تخنیکي ودې سره چې شته، موږ وگورو چې بیټرۍ کې څه رقم تغییرات راځي، ځکه خبره د بیټرۍ ده، د جنرېټر ده، ډېره زښته دا برخه په چټک تغییر کې ده. بېرته بیا راځئ چې کومې اوبه کرنې لپاره استعمالوئ؟ او په کرنې کې هم دا ده چې کوم اقلام تولیدوئ؟ پخوا خپرونو کې ما ویلي، که غنم تولیدوئ، خو د غنمو قیمت ډېر ټيټ دی او د میوه&zwnj;جاتو او سبزي&zwnj;جاتو قیمت ډېر اوچت دی بین المللي؛ نو له هغه نظر نه باید ډېره واضح پرتله وشي. بله برخه یې دا ده چې د ځمکې کیفیت څه دی؟ هرې ځمکې کې خو هر څه نشئ کرلی، نو د اوبو لگښت باندې باید په اساسي توگه نوی نظر واچوو، هره قطره د اوبو زموږ، بې حده ارزښت لري. دا بې له دې نه چې سیند په سیند، بند په بند باندې په واصخ توگه وغږېږو او ټول ابعاد د دې وسنجوو، دا په چوب انداز په طریقه نشي کېدلای. ښه خبره په دې کې ده چې یوه ډېره برخه د دې نن، د هوا له نظر نه سنجول کېدای شي، اما هوا کافي نه ده، بیا باید په محل کې هم تحقیقات وشي. [هغه] شی چې د هوا له نظر نه څه شی کېدی شي، دې ته د سیندو موډلونه وایي، دا درښیي چې عمده ترین ځایونه، چې د بندونو د جوړولو لپاره وي &ndash;که برېښنا وي، که اوبه وي، باید کومو ځایونو کې وي؟ بله برخه دا ده، چې هر جریب ځمکې ته د اوبو رسولو څومره قیمت کېږي؟ ځینو ځایونو کې ۵۰ ډالره کېږي، ځينو ځایونو کې ۱۰ زره ډالرو ته رسېږي. یوه منطقه چې له تېږو نه ډکه وي او غرونه په کې ډېر وي او تاسې راشئ، ۵۰ جریبې ځمکې ته دومره لگښت وکړئ. لگښت معیار لري او دا باید واصخ ملي چوکاټ په کې موجود وي، چې بیا په دې کې خبره د تعصب و اعتراض او دې... مطرح نشي. ځیني ځایونه د افغانستان، ځينې ولایتونه چې د غرونو نه ډک دي، اما دا غرونه ټول داسې قیمتي معادن لري، چې کولای شي ټول ژوند د خلکو بدل کړي؛ نو هلته په معادنو باندې پانگه اچول په کار دي. او باید کافي برېښنا وي دې ولایتونو کې چې معادن یې په اساسي توگه راشي. له همدې له نظره ضرور ده چې د افغانستان جغرافیې ته، د اقتصادي جغرافیې له نظر نه، سیاسي جغرافیې نه او اداري جغرافیې نه وگورئ، چې د ملي وحدت په اساس باندې هره برخه، هر ولایت او هر اقتصادي زون، د ودې عوامل اوسي او عوامل یې په واضح توگه وسنجول شي چې چیرې، په څه باندې پانگه اچوئ؟ او دلایل یې څه دي؟&nbsp;<br>جنبش: آیا دا سروې شوې وه چې افغانستان د نفوس د زیاتېدو مسئلې ته په پام سره او د انرژۍ د مصرف برخه کې اړتیاو ته په پام سره &ndash;چې اوس مختلف وسایل راځي، مخکې خو به یو شی و، اوس ټول شیان په برېښنا چلېږي؛ دې ټولو ته په کتو سره، آیا افغانستان دا ظرفیت درلود چې د دغو مختلفو منابعو نه، په اوږده موده کې خپلې اړتیاوې پوره کړي؟ که نه دا به متکي وای په بهرني تولید باندې؟&nbsp;<br>دوکتور غني: بالعکس جناب جنبش صاحب، افغانستان نه یوازې د دې ظرفیت لري چې د خپلو سلو کالو راتلونکي ضروریات رفع کړي، بلکې په یو صادرونکي باندې بدل کېدای شي. زما اساسي طرحه دا وه چې افغانستان د انرژۍ صادرونکي باندې بدل شي. کابل سیند کې دومره ظرفیت شته -یعنې مقصد مې د کابل سیند ټوله حوزه ده چې کونړ، پنجشیر، اليشنگ و الينگار، لوگر... دا ټول سیندونه یوه حوزه ده؛ د دغه ظرفیت نه په لومړنۍ برخه کې، له هغه څه نه چې موږ مصرفولای شوو، موږ امکان د دې لرو د مثال په توگه، چې فیصل آباد سره، چې مرکز د ټوکرو د تولید د پاکستان دی او ډېر شدید ضروت [انرژۍ ته] لري، په واضح توگه [نتیجې ته ورسېږو]. دولت په دولت باندې [حتمي] په کار نه ده، دولت او سکتور سره نتیجې ته رسېدلی شئ، افغانستان دا ظرفیت لري. بیا هم تکراروم، زموږ طرحه دا نه وه، چې موږ په دوامداره توگه واردات وکړو، موږ د انرژۍ د ترانزیت په مرکز باندې بدلېږو او وختې چې وایوو ترانزیت، هره برخه د ترانزیت د انرژۍ، څه که گاز وي، څه که برق وي او که څه پس له هغه نه نور امکانات وي؛ دغې نه تاسې یو فیس اخلئ او دغه فیس به لکه چې د ریل پټلۍ نه فیس اخلئ &ndash;رېل پټلۍ یوازې دې لپاره نه جوړوئ چې یوه برخه د افغانستان یوې بلې برخې سره وتړئ، دا ټوله منطقوي شبکه سره تړي؛ نو دلته ضرور ده چې منطقوي شبکو باندې فکر وکړئ. او زما مذاکرات نړیوال بانک سره، آسیایي بانک سره او خاصتاً اتحادیه د اروپا سره او دا استرلیایي میلیاردر سره او زیمنس کمپنۍ، سره په همدې باندې وو. او همدارنگه تُرک پانگوال هم په عملي توگه هلمند ته راغلل چې د کجکي بند تکمیل کړي او برق او دا یې ورسوي، او هم هرات ته د ۱۰۰ میگاواټو نورو [د رسېدو] امکانات پيدا کړي؛ نو لارې باید په دې پیدا کړئ چې څنگه لوی پانگوال هم داخل کړئ &ndash;واقعي پانگوال، چې کولای شي پانگه واچوي او له هغه نه امکانات برابر کړي ځان ته، او همدارنگه [د افغانستان ولس ته]. زمینه د دې برابره شوله چې افغان پانگوال د گاز په برخه کې [پانگونه وکړي]. دوو عمده شرکتونو د افغانستان پانگه واچوله، او اوس یو یې &ndash;که زما حافظه پرځای وي، په حدود د ۱۶۰ میگاواټه برق له گاز نه، مزارشریف او شمال د افغانستان لپاره تولیدوي.<br>جنبش: خوب تولید یک بخش از مسئله است. یک اشاره کوتاه داشتیم قبلاً که افغانستان از نظر توزیع انرژي برق به جزایر تقسیم شده بود و این جزایر باعث سکته&zwnj;گی کار میشد. حالی بیآید سر انتقال صحبت بکنیم، و قبل از او سر اینکه، ایجاد یک شبکه ملی انرژی چرا مهم است؟&nbsp;<br>دوکتور غنی: در انتقال انرژی، تا حدود ۴۰ فیصد انرژی را از دست میدهید، بنابرین اهمیت شبکه مطلق حیاتی است. نکته &nbsp;دوم، شبکه های انتقال ما در عین حال مبدل شده میتواند، که موازی به شبکه های فایبر نوری ما، در ایجاد خدمات انترنیتی مفید باشد. بنابرین این دو با هم باید در نظر گرفته شود. سوم، مسئله اساسی اینست که وحدت ملی استوار است به شبکه های ملی. پروگرام های من همه، پروگرام های ملی نامش از این خاطر گذاشته بود که، باید تمام کشور را در نظر بگیریم و از این جهت است که نقاط بی بضاعت باید تقویه شود از طرف باقی کشور، تا عدالت اجتماعی و انکشاف متوازن بوجود بیآید. و نکته بعدی او خوشبختانه در اینست که اینطور ولایت افغانستان یا زون افغانستان نیست، که امکانات انکشاف دوامدار را نداشته باشد از نگاه منابع طبیعی، که خداوند جل شانه به ما عطا کرده. اما ما ظرفیت این را نداشتیم که او را [به گونه مدیریت کنیم که] نسل های فعلی و نسل های آینده از پیشش استفاده کنند. از این خاطر، برق را باید به زیربنای زیربنا ببینیم، چون زیربناهای دیگر &ndash;بشمول خط آهن، وابسته به اینست که چی مقدار برق داریم؟ و نکته دیگر اینست که هر چه تولید برق تان زیادتر شود، به همان اندازه مصرفش زیادتر میشود. در کدام نقطه افغانستان نیست، که تقاضا از عرضه کرده بالاتر نباشد؟ و چون تقاضا موجود است، این شبکه میخواهد، این یک نکته بزرگ است. &nbsp;دوم، خوشبختانه انکشافات تکنالوژی زمینه این را فراهم کرده، که در شهرها شبکه های محلی را دوباره ایجاد کرده میتوانیم و هم در ولایات و او بستگی به انرژی دوامدار آفتاب و باد دارد. از فضله&zwnj;جات کابل &ndash;که امروز یکی از زیباترین نقاط افغانستان را، خاکجبار را، ولسوالی خاکجبار را، بوی&zwnj;ناک ساخته و زندگی مردم را سخت متاثر کرده، از این در حدود ۱۸ میگاوات برق تولید شده میتواند، که قابل ملاحظه است، و این به شبکه وصل شده میتواند. معدن عینک &ndash;در قراردادی که متاسفانه از نگاه حقوقی تمام ابعاد او سنجیده نشده بود، افغانها این برداشت را داشتند که چینایی ها وعده کرده اند، که در حدود چند صد میگاوات برق را تولید خواهد کردند، از زغال سنگ شمال افغانستان؛ اما پسان چینایی ها منکر شدند، و در عین حال گفتند که خط آهن را میسازند، قطعاً از او هم منکر شدند. قیمتی را که پیشنهاد کرده بودند، قیمت ابتدایی را، نهایت ............. از قیمت بین المللی بازار بود و پسان باز پشیمان شدند. و این زیادتر از بیست سال بر ما صدمه زدند، چون وقتیکه قرارداد شده باشد، باز کنسل کردن این قرارداد [زمان طولانی می خواهد]. اما انکشاف عینک حداقل، ۱۵۰ تا ۲۲۰ میگاوات برق ضرورت دارد. اگر جرمنی را امروز ببینید، باوجودیکه آفتاب بسیار کم دارد، شهر های عمده&zwnj;اش بلاک و اپارتمانش از انرژی آفتاب استفاده میکنند و از باد استفاده میکنند. نکته اساسی در این میشود که هر شبکه کوچکی که بوجود میآید، چیزی را که مصرف میکند، به کار می اندازد، اما اگر تولید اضافی داشته باشد، این تولید اضافی را به شبکه میفروشند. در امریکا پوهنتون های وجود دارد، که هم از شبکه خریداری میکنند و هم به شبکه، برق اضافه خود را میفروشند.<br>جنبش: چې لږ یې اورېدونکو ته روښانه کړو، د شبکې معنی څه ده؟ یعنې ټوله برېښنا یوه ځای کې راټولېږي، بیا د همدغه ځای نه تقسیمېږي مختلفو سیمو ته؟ [نه] یوه سیمه کې ضرورت کم وي، هغې نه بلې ته ورکول کېږي، شبکه څه شی دی؟<br>دوکتور غني: شبکه مزي دي، چې ټول سره تړلي دي، په یو واضح نظام باندې؛ اما معنی یې دا نه ده چې دا ټول له یو مرکز نه مدیریت کېږي، مختلف ځایونه دي چې حیثیت د دې لري چې له هغه ځای نه، بیا توزیعات کېږي، اما د انتقال شبکې حدود لري، یا ملي دي، یا منطقوی دي. د مثال په توگه، پخواني شوروي اتحاد کې مرکز تاشکند و، ټوله برخه له هغه ځای نه بیا توزیع کېدله. تاپي د مثال په توگه، تاپي لپاره مختلف ځایونه په نظر کې نیول شوي وو، چې لومړی یې هرات و او آخري یې په افغانستان کې قندهار و. له دې نه به هغه گاز چې راتلل، دا گاز به بدلېدل یا په برېښنا باندې یا به د تسخین لپاره ورنه کار اخیستل کېده، یا به صنعتي نورو شیانو لپاره، د کود لپاره یا دې... لپاره؛ دغه مرکز دی، اما دا به یوه سلسله وه، یعنې شبکه په انگریزي کې کلمه د &nbsp;Network دغه ده، چې دا سره تړلي دي، لکه چې د انټرنیت یوه شبکه ده. چټکي د انتقال د حرکت او د مدیریت له نظر نه، یو سیستم ته گورئ، نه یوې ځانگړې برخې ته. یا بل مثال یې دا دی، یو ځنځیر غوندې دی، هر برخه د ځنځیر ضروري ده چې ټول ځنځیر حرکت وکړي او د ارزښت ځنځیر د برېښنا په دې شبکې پورې تړلی دی.<br>جنبش: او زموږ د جغرافیې ونډه په دې کې څه ده؟ په دا نورو زیربنایي یا بنسټیزو پروژو کې، د خنډ په سترگه ورته کتل کېږي، برېښنا کې هم همدغسې وه؟ زموږ جغرافیه خنډ و؟<br>دوکتور غني: یوه برخه خنډ دی معلومدار، ځکه وختې چې له هندوکش نه تېرېږئ دا ډېره دقیقه انجینري غواړي. له بدې مرغې نه د سالنگ تونل د دې امکان نه لري چې د برېښنا لوی لینونه پرې تېر کړئ؛ نو د انجینرۍ له نظر نه هم گران دی، هم د وخت له نظر نه، ځکه چې دقیق مطالعات غواړي او وختې چې مطالعات یا څېړنې کېږي، څو بدیلونه نظر کې نیسي. او له بدې مرغې نه په افغانستان کې، په دې باندې لوی جنجال راغی، د مثال په توگه چې دا لوی مزي کوم ولایت نه تېر شي؟ د دې په ځای چې په دې باندې یې وسنجوئ چې کومه لاره ډېرترینه اقتصادي ده &ndash;ځکه چې هغه لوی مزي چې تېرېدل هغه ولایت ته په لارې کې برق نه ورکاوه، برېښنا نه ورکوله، له هندوکش نه چې دې خوا ته راځئ، باید مختلف ابعاد په نظر کې ونیسئ او ښکاري دره آسان&zwnj;ترینه لاره یې وه، نه دا چې سالنگ اوسي. او زموږ ولس هغه وخت ځای پر ځای شو چې د زیربنا شرایط مطرح نه وو.کلي له یو بل نه لري دي، دې ټولو کلیو ته برېښنا رسول گران کار دی. له هغه نظر نه، دا نوي انکشافات چې شوي چې محلي شبکې جوړېدی شي، دغه مهمه ده. او ښه خبره دا ده چې د شیوه جهیل چې موږ په بدخشان &nbsp;کې لرو، دغه امکان لري چې ۸۰ تر ۱۲۰ میگاواټه برق ظرفیت ولري او په عظیم ځای کې دی، څو زره متره جگ دی، اما داسې جوړ شوی &ndash;چې &nbsp;که هماغه شبکه د فرانسویانو چې ما مخکې تاسې ته وویلې، له هغه نه موږ استفاده وکړو، شیوې نه داسې برق تولیدېدی شي چې هغو برخو د افغانستان ته زښت ډېر مساعد دی. بله برخه یې دا ده چې دلته هم منطقوي همکاري په کار ده. د مثال په توگه، غرنۍ برخې د بدخشان ته باید موږ له تاجکستان نه برق واخلو. دا آسان&zwnj;ترینه ده، ځکه چې هغوی اضافه برق لري، له دې نه چې بېرته څه جوړ کړي په اوسنيو شرایطو کې. له بلې خوا نه، د ډیورند د کرښې په امتداد کې، موږ کولای شوو چې خیبرپښتونخوا ته برق ورکړو او دا زما طرحه وه چې دا ټوله د ډیورند کرښه موږ د رڼا په کرښې بدله کړو چې هاخوا د کرښې افغانانو ته، موږ برق ورسوو.<br>جنبش: در یک مرحله، مسئله انتقال خطوط برق فوق&zwnj;العاده قومی و سیاسی شد و استفاده های از آن صورت گرفت که متاسفانه فاجعه های هم به دنبال داشت، چرا چنین شد؟ عوامل اصلی پشت این حوادث چی بود؟<br>دوکتور غنی: چند نکته را از هم تفکیک کنیم: یکی احساسات محرومیت تاریخی است، و بدبختانه در افغانستان مرکزی در دوران جمهوریت کسی که از همه کس مطرح بود، امیر عبدالرحمان خان بود، یک مرور سرتاسری سر او دوره صورت میگرفت، که همه چیز دیگر را زیر شعاع برد. عوض اینکه تمرکز سر آینده&zwnj; نگری باشد و از نگاه اینکه یک ملک فراموشی های تاریخی را باید چه رقم انجام میدهد و حافظه تاریخی را چه رقم انجام میدهد، سر این بحث تاریخی گذشته بود. قسمت &nbsp;دوم رقابت ها بود. نسل نوی که در افغانستان &ndash;در نقاط مختلف افغانستان بشمول نقاط مرکزی افغانستان بوجود آمده بود، احساس محرومیت میکرد و نمی خواستند، که از راه وسیله و یا تنها از راه دروازه بان&zwnj;های چوکیدار های قومی به دولت راه پیدا کند. و قسمت سوم حرکات عمومی بود، که موفقیت دولت را نمی خواستند. مگر فکر نکنم که در تاریخ افغانستان، کسی به اندازه من به افغانستان مرکزی توجه کرده باشد از نگاه سرمایه گذاری، از نگاه دید و وادید، از نگاه درک تاریخ و آینده نگری. قسمت دیگر عدم شناخت واضح ابعاد تخنیکی بود. سالنگ این طرفیت را نداشت و از نگاه قیمت و اینها باید این بر اساس معیار های واضح میآمد. و در اینجا این بدل شد، به امتیاز گرفتن، و در آنجا بود که من باید یک خط را بکشم که، امتیاز خواهی حدود دارد و راه های واضح به کار دارد، واگر مشروعیت تصمیم گیری مورد سوال قرار بگیرد، و هر پروژه بزرگی زیربنا به این رقم مورد چانه&zwnj;زنی قرار بگیرد بدون دلیل واضح .......... اگر موضوع رساندن برق به بامیان بود طور مثال، قطعاً منطق داشت. و من طرح واضح را ایجاد کردم که اندازه برقی که به بامیان داده میشد، مطلق کافی بود که نه تنها ضروریات شهر و اطراف ولایت را رفع کند، بلکی [معدن] حاجی گک را تمویل کند. اما یک لین ۵۰۰ میگاواتی که تیر میشد، تنها برای انتقال بود و در اکثر باقی دنیا مردم او را خواستار نبودند که این از بامیان تیر شود، این از نگاه تخنیکی منطق واضح نداشت، اما سیاسی ساختن اش فاجعه&zwnj;بار بود و کسانیکه مسئولش بودند، باید امروز خودشان وجدان خود را قاضی بسازند، و هم افراد صاحب نظر بی&zwnj;طرف، موضوع را بررسی کنند که، نتیجه چنین اعمال در ضعیف ساختن روحیه همکاری ملی و تحکیم جمهوریت چی بود؟ که نتایج اش را امروز باز احساس میکنند. هغه افراد چې حکومت کې دننه وو او دغسې افرادو سره په توطئو کې شریک وو، دوی هم مسئول دي. امنیتي قوه څه وکړي؟ وختې چې ټول ښار راځي او دوی ټول ښار یرغمل نیسي، نه ترافیک مخکې تللی شي. په داسې حال کې چې د مذاکراتو لاره خلاصه ده. کومه ورځ دوی ته د مذاکراتو لاره تړل شوې وه؟ او مذاکرات په دې کې دي چې یا زما لاره ومنه، یا وطن بربادوو. دوی خپله یوه خیالي دنیا کې وو، شعار د دې (مرگ بر ارگ) دا ارگ ستاسو دی؟ خو د ارگ نه والوتم، اوس مو ولیدل، اوس چېرې یئ؟!!! سل وارې مو چې عرض کاوه چې ملي وحدت ته وگورئ، یو بل سره مذاکرې ته لاړ شئ، [ویل به یې] نه موږ یې په زور غواړو. زما طرحې ټولې ملي وې، د مرکزي افغانستان زندان ما ماتاوه او ماتولو کې یې وو. که په یو نظر ټول افغانستان ته ونه گورئ او په عین زمان کې، هغه افغانان چې د دې ولایاتو اوسېدونکي دي، نور افغانستان ته په عین سترگه ونه گوري، دا خو نشي کېدلای.<br>جنبش: راځئ چې اوس یوه بله مهمه موضوع را واخلو او هغه د چاپېریال بدلون دی. فکر کوئ زموږ د انرژۍ په تولید او زموږ د انرژۍ په انتقال کې به، په راتلونکو کلونو کې د اقلیم دغه شدید بدلون څه تاثیر ولري؟ او کوم کارونه باید وشي چې هغه تاثیر یې که منفي وي، راټيټ شي.<br>دوکتورغني: ډېره مننه، ډېرې مهمې خبرې ته راغلئ. لومړۍ خبره دا ده چې د برېښنا اهمیت ورځ په ورځ ډېرېږي چې د چاپېریال په چوکات کې تاسې وکړی شئ ژوند وکړئ. نن په تودې هوا کې، آیا د دې امکان لرئ چې برق درته ۲۴ ساعته ورسېږي؟ یا په سړې هوا کې؟ دویم، د سیلابونو او د وچکالۍ خبیثه حلقه باید ماته کړئ او دا د افغانستان د اوبو مدیریت غواړي او امکانات غواړي. درېیم، نن نړۍ په انټرنیټ او په ټیلیفون باندې تړلې که نه؟ که پوهنه راوړئ، معارف ته تغییر ورکوئ یا لوړو تحصیلاتو ته تغییر ورکوئ، دا ټول په دې باندې تړلي چې برېښنا باندې څه رقم طریقې دي. که چاپېریال بدلېږي &ndash;او له بدې مرغې نه زموږ د تودوخې درجه له ۱٫۵ درجې نه مخکې تللې ده، چې هغه نړیوال معیار دی، موږ ته ۲٫۵ دی؛ کومو ځایونو د افغانستان کې به ژوند ناممکن شي؟ کومو ځایونو کې به څه تغییرات راوړي؟ څومره خلک به مجبور شي د چاپېریال له چوکاټ نه چې، یو ځای نه وخوځېږي بل ځای ته، ځکه د افغانستان ولس همیشه متحرک ولس و، دا باید جدی ونیسئ. دویم دا دی، چې گاونډي هیوادونو کې څومره تغییرات راوړو؟ څلوېښتو کالو کې موږ گاونډيو هیوادونو ته مهاجرت کاوه، که سبا لوی چاپېریالي تغییرات راشي له گاونډيو هیوادونو به خلک موږ خوا ته راځي. دا ټول ابعاد دقیقه توجه او څېړنې غواړي. بله برخه خپله تولید دی، چې انرژي تولیدوئ، کومه انرژي د چاپېریال له نظره ښه ده؟ او له ښه نه هم ډېرتر اعلی دی. بله برخه یې دا ده چې اهداف مو څه دي؟ ۲۰۴۷ کې غواړئ څه رقم هیواد اوسئ؟ یو پرمختللی هیواد؟ چې یو تهداب یې جوړ کړی او نړۍ کې سیال دی، منطقې کې سیالي کولای شي؟ یا ټولې نړۍ ته یې شا کړې او یوازې پروت دی او صدقې ته ماتل دی. پانگې باندې هم پوه شئ، کومې پانگې مو مفته ورکوئ؟ کومې پانگې په دوامدارې پانگې بدلېږي؟ او په څه رقم باندې؟ او بله برخه یې چې بې حده اساسي ده، منطقې سره، گاونډیو سره، اسلامي نړۍ سره، آسیا سره څه کوئ؟ ځان څنگه په دې حلقو کې وینئ؟ ځکه افغانستان همېشه په دې حلقو کې و، ۵۰۰۰ کاله په دې حلقو کې و، او هر وارې چې یو لوی بدلون راغلی یا موج راغلی، موږ باندې یې مثبت یا منفي تاثیر کړی او څنگه ځان ته گورو؟ او په دې چوکاټ کې څنگه یو تهداب ږدو چې د شلمې پېړۍ او د مخکینۍ پېړۍ - د نولسمې پېړۍ، فاجعو نه ووځو، یووالي ته ورسېږو. دا ټول په دې باندې تړلي دي چې څنگه خپلو منابعو ته گورو او تبعیض او دې نه ووځو، دې ټولو کې چاپېریال بېرته راځي.<br>جنبش: و در آخر این برنامه میخواستم یک سوال کلی بپرسم، که تا ۲۰ سال &ndash;چیزی بیشتر، ۲۰ سال آینده که افغانستان معاصر ۳۰۰ ساله میشود، کدام انکشافات منطقوی یا جهانی چی توافقاتی یا چی مجادلاتی میتواند بر منابع انرژی ما، مسایل تولید و انتقال ما اثر گذار باشد و افغانها باید به کدام نکات توجه جدی داشته باشند؟&nbsp;<br>دوکتور غنی: منطقه و دنیا برای ما صبر نمی کند. ۱۰ سال آینده جناب جنبش صاحب &ndash;این تنها نظریه من نیست، من قبلاً هم برای تان گفته بودم، حالی از طرف نهاد داوس بصورت واضح در خطرات آمده، دنیایی رو به انکشاف به عقب گرد روان است. شاید ۱۰ سال آینده ما ختم کمک های انکشاف جهانی را بصورت اساسی ببنیم. طرح های بزرگ زیربنا به ما منتظر نمی ماند. اگر ما حرکت نکنیم، بدیل را پیدا میکنند. راه های بدیل پیدا میشود، مثلیکه سر خط آهن راه های بدیل سنجیده میشود؛ سر انتقال گاز و همچنین شبکه های وسیع برق، تولید و اینها... فکر جدید میشود. نکته دیگر معادن ماست، که آیا معادن ما برای انکشاف استعمال میشود، یا خاک را میفرشیم، یعنی بصورت مواد خام. آیا افغانستان به یک مرکز تولید انرژی سبز و صنعت سبز و زراعت اساسی و مالداری اساسی سبز، در قرن بیست&zwnj; و یک بدل میشود، یا ماندیم به عقب&zwnj;گرد؟ چون گذشته قرن هجده و قرن هفده و اینهای خود را زنده کرده نمیتوانیم. اگر محیط زیست به شدت تغییر کند، مالداری ما، زراعت ما، صنعتی شدن ما، شهری بودن ما، همه این ابعاد [به خطر مواجه میشود]. از این جهت ضرورت واضح است که هر چه زودتر، به یک اجماع ملی سر اهداف ۲۰۴۷ برسیم و بعد از او فکر کنیم که از این خاطر که اینها عملی شوند، چی نوع امکانات به کار است؟ منابع این امکانات چیست؟ چی اندازه این از جدوجهد ملی و داخلی ایجاد شده میتواند؟ چی اندازه اش نوع همکاری منطقوی به کار دارد؟ چه اندازه اش با دنیای اسلام همکاری به کار دارد؟ چی اندازه اش با آسیای متحرک &ndash;که براعظم آسیا در حال یکی شدن است از نگاه اقتصادی و همچنین نهادهای بین المللی؛ دنیا سخت در حال انکشاف مثبت و منفی است. دنیا در حال مجادله با بحران های متعدد است. از اینکه توجه دنیا دوباره به افغانستان معطوف شده میتواند یا نی؟ بدون حرکت خود افغانها مشکل تر شده میرود.&nbsp;<br>جنبش: ډېره مننه استاده چې هم مو خپلې اکاډمیکې اخیستنې او هم مو د مشرتابه د مهال تجربې په دغه مهمه برخه کې د انرژۍ چې د برېښنا ده، د هغې د تولید او انتقال په برخه کې اورېدونکو سره شریکې کړې. د برېښنا د تولید، انتقال، وېش او کارېدو په اړه دغه خپرونه، دا لړۍ به همدلته بشپړه کړم، بله کې به د بنسټیزو تاسیساتو یا زیربنا یو بل اړخ را واخلو او په هغې به سره وغږېږو؛ نو تر هغو تاسو ښاغلی غني او اورېدونکي په لوی خدای سپارم، د خدای په امان.<br>دوکتور غني: ډېره مننه، زما پيغام د ناهیلۍ پيغام نه دی، زه هیله&zwnj;مند یم چې افغانستان ۲۰۴۷ کې وکړی شي، هغو موخو ته یا اهدافو ته ورسېږي چې ټول افغانان یې غواړي، دا د امکان وړ ده؛ نو مثبت خوا ته یې وگورئ، اما ضرور دا ده چې سترگې خلاصې کړو، زړونه یو کړو او په واضح توگه ملا وتړو، د یو ملت په حیث باندې چې ځان هوسا کړو. خدای مو ساته.<br>&nbsp;تل دې وي افغانستان، یشه سین افغانستان، زنده&zwnj;باد افغانستان&nbsp;</p>
<p>#</p>
<p>&nbsp;</p>
<p>&nbsp;</p>
<p>&nbsp;</p>
<p>&nbsp;</p>
<p>&nbsp;</p>