قسمت ۱۴: منابع طبیعی (بخش اول)

<p>څوارلسم پودکاست<br>معادن<br>سریزه (داود جنبش):<br>السلام علیکم؛ هیوادوالو، اورېدونکو او له ولسمشر محمد اشرف غني سره د پودکاستونو مینه&zwnj;والو هر کله.<br>زه داود جنبش یم، امروز در مورد یک بخش دیګری از ارزش ها، یعنی ګنج&zwnj;های نهفته افغانستان صحبت می کنیم و از آقای غنی راجع به آنچه در این زمینه انجام شده یا باید انجام شود، می شنویم.<br>ډاکتر صاحب محمد اشرف غني تاسې مې هم د زړه له کومي درناوي ومنئ، یوې بلې خپرونې ته ستړي مه شئ.<br>دکتور غني: زښته ډېره مننه له تاسې نه، تاوده سلامونه ټولو وطنوالو ته، خوېندو او ورونو ته، هر چېرې چې دي.<br>جنبش: د هغوی په استازیتوب به بیا تاسې ته کور ودانی ووایم، ډېره مننه، علیکم السلام. پیل کې د دې لپاره چې ځنډ را نه شي غواړم وپوښتم چې، ښه نن موږ [د] افغانستان په پوښلو او پټو خزانو باندې غږېږو نو دې پیل کې غواړم وپوښتم چې افغانستان د جیولوجۍ له پلوه څومره مهم دی او پخپله دغه پېژندنه د افغانستان د جیولوجۍ څومره مهمه ده؟<br>دکتور غني: پېژندنه زښته ډېره مهمه ده په دې [خاطر] باندې چې [د] مثال په توګه کابل ته وګورئ، کابل د زلزلو په مرکز باندې ودان دی، له یوې خوا نه د پغمان، او له بلې خوا نه سروبی. که دا نظر کې ونه نیسئ ساختمانونه چې جوړوئ او بې له دې سنجش نه جوړ شي او کورونه جوړ شي دا زښت ډېر خطر دی. پوهېږئ ولې کابل کې څو پېړۍ خلکو یوازې له کاګل نه او له چنار او له دې دستکو نه کورونه جوړول ځکه په شپاړسمه پېړۍ کې کابل یوه میاشت [پرلپسې] زلزلو نه وټکېده او کورونه وران شوو.<br>همدارنګه چې نورو برخو باندې وګورئ دا ټول سره تړلي دي، له بلې خوا نه د افغانستان زېرمو باندې پټو زېرمو باندې چې یوازې معادن او ګاز او دا نه دي؛ انرژي ده نور شیان دي چې لا موږ ورباندې نه پوهېږو ځکه د انسان پوهه هغه شی نه ده چې کایناتو باندې پوه شي، اما دا کشفول دي. نو لومړي وخت کې سلهاو میلیونه کاله مخکې شمال او جنوب د افغانستان دوه مختلف براعظمونو پورې تړلی و. دا یو ټکر راغی د هندوکش او همالیا غرونه يې سره یو کړل نو دا برخه راغله. دویم کابل جزیره وه، دا له هندوستان نه بېله وه او که دې باندې سړی پوه نه شي دا ستر د مېس معادن چې کابل او لوګر او دې کې پراته دي په دې اهمیت باندې يې نه پوهېږئ. بله برخه يې داده چې د مثال په توګه شیردروازه او آسمايي غرونه د عمر له نظره تفاوت لري او دلته هم دا په کار ده چې دې ابعادو باندې يې پوه شوو، نو جیولوجي اساس زموږ د جغرافیې دی او لکه اوبه چې مختلفو هیوادونو سره مو تړي لاندې د ځمکې پلیټونه ورته وايې دا پلیټونه نور ممالکو سره [تړلي دي]، د مثال په توګه پکتیکا کويټې سره تړلې ده، پليټ يې په دې باندې ده. هاخوا ته وزیرستان او دې باندې، که پکتیکا کې چې ډېر احتمال لري لوی ذخایر د ګاز وي او د تېلو وي [مګر] دا بې له دې نه چې په دې پلیټونو باندې پوه شئ، نه پوهېږئ ورباندې. همدا رقم هرات حوزې کې څومره تېل دي دا بېرته ترکمنستان او دې سره تړلي او شمال شرق د تاجیک یا دآمو سیند او تاجیک حوزه چې ورته وايوو یا نور... نو ضروره ده چې په دې باندې مونږ واقعاً پانګه واچوو، علم پیدا کړو او پوه شو چې هم زېرمې يې څه دي او هم خطرات يې لکه زلزلو او دې غوندې څه دي؟<br>جنبش: یعنې که معدن لټوو خپله جیولوجۍ باندې باید ډېر سم پوه شو چې مثلاً کوم جریانونه په تېرو وختونو کې تېر شوي دي او کوم شیان کومې خواته تللې دي او د دې ترڅنګ دا معلومات هم پیدا کړو چې کوم خطرونه او کوم موقعیتونه راته په طبیعت کې شته.<br>دکتور غني: بالکل، ځکه د افغانستان راتلونکی او هوسايي په دې پورې تړلي ده چې څه رقم علم پیدا کوئ او جیولوجي مو چې خدای جل شانه زښت ډېر لوی نعمتونه راکړي دي، دا به انسان په نعمت باندې بدل کړي یا خدای ناکرده په غضب باندې.<br>جنبش: خیر در این زمینه مثلاً در دوره&zwnj;های مختلف شکاف تنها و کاف تنها صورت ګرفته اصلاً ابتدای از این از چه وقت بوده، به کدام زمان بر میګردد؟<br>دکتور غني: ابتدا حد اقل به دوران بودایی و زردشتی ما بر میګردد و شاید پیش از آن هم باشد.<br>من یکبار که نقشه آثار باستانی افغانستان را همرای فرانسوی&zwnj;ها ترتیب می کردم، تقریباً یک به یک آثار عمده باستانی ما با معادن عمده ما ارتباط دارد. عینک یک نمونه اش است، اما نمونه&zwnj;های دیګر هم است طلا، طلا تپۀ شبرغان که بعد از مصر یکی از کلانترین ذخایر تاریخی طلایی است از دوره برینچ یک نشان دهنده این است. لعل بدخشان در مصر باستان تا کوریا رواج داشته و همیشه یاد آوری شده. بخش دیګر اش معلومدار در تاریخ زراعتی، اګر فردوسی را ببینید به طور مثال شاه&zwnj;های افسانوی را ارتباط میدهد به این که کدام عناصر را کشف کردند و در اختیار انسان قرار دادند و تمدن&zwnj;های ایجاد شد و خاصتاً بلخ در این همیشه به حیث یک محل پیش قدم و ممتاز مطرح می شود. در عصرهای معاصر از دوران احمد شاه بابا تا شیر علی خان ما صنعت نظامی داشتیم. توپ بزرګ که در پیش روی موزیم لاهور مانده شده از توپ&zwnj;های احمد شاه بابا است و همچنین از عصر شیر علی خان ما فابریکه&zwnj;های نظامی داشتیم که این را تولید [می کرد]، بنابراین یک بخش دیګر این به تاریخ نظامی تعلق می ګیرد. و در فردوسی باز هم همیشه از خنجر هندی نام می ګیرد وغیره...اما آن بخش هنوز تحقیقات کامل به این وجود ندارد چون بدبختانه سلسله قطع شده. از نګاه نقش متخصصین بیرونی تا حد که معلومات فعلی موجود است عبدالرحمن خان اولین فردی بود که جیولوجست&zwnj;های انګلیس را استخدام کرد به صورت منظم و دلیل عمده اش این بود که فابریکه حربی را که در باغ عالم ګنج که فعلاً نزدیک پُل بین پُل باغ عمومی و پُل هارتن قرار دارد برای این ذغال میخواست. تمام این... می فهمید که یک دلیل عمده که جنګلات کابل و اطراف آن محو شد از خاطر همین بود که با چوب این فابریکه چلانده می شد و تحقیقات ابتدایی انجام شد، اما در آن وقت وسایل ترانسپورت وجود نداشت. به صورت منسجم اساس در دوران صدارت داود خان ګذاشته می شود که مرحوم داکتر محمد یوسف خان برای مدت زیاد وزیر معادن وصنایع افغانستان بود و بعد از آن صدر اعظم افغانستان بود. این اساس سروی جیولوجی افغانستان ګذاشته شد و در این زمان هم سروی معادن و هم سروی نفت و ګاز افغانستان به صورت منسجم صورت ګرفت و یکی از نتایج این، انکشاف منابع ګازی ما در شمال افغانستان بود که صادرات به اتحاد شوروی صورت ګرفت و در آن وقت ګاز تاجکستان از ما تهیه می شد. در ختم دوره داود خان تقریباً ٪۱۰ فیصد عواید ملی ما تنها از این منبع صورت می ګرفت. در این بار هم تحقیقات از طرف انګلیس ها، هم از طرف امریکا مګر خاصتاً تحقیقات که از طرف متخصصین اتحاد شوروی صورت ګرفت، قابل توجه و چشمګیر بود که بعداً بعد از جمهوریت ما اقدامات دیګری کردیم، مګر اساسات ګذشته و تعلیمات یک قسمت متخصصین افغان مثل داکتر صاحب یوسف خان اول در جرمنی تحصیل یافته بودند و آن با پول افغانستان فرستاده شده بودند و دوم بعد از آن از نګاه سکالرشیپ&zwnj;ها و این&zwnj;ها و مخصوصاً نوع توأمیت در تحقیقات جیولوجی با اتحاد شوروی سابق به وجود آمد اساسات شناخت جیولوجی مُدرن را در افغانستان ګذاشت.<br>جنبش: اړخونه ډېر دي، زه به هر یو باندې لنډه لنډه پوښتنه وکړم خو دلته غواړم په دې پوه شم چې ښه دغه پلټنې چې سابقه يې ډېرې لرغونې زمانې ته هم تېرېږي بیا وروسته دا معاصر وختونو کې هم پلټنې شوي دي، د امریکا د جیولوجۍ ادارې له خوا په دې وروستیو کې تاسې اشاره درلوده، حتماً به هغه پلټنې چې پخوا کیدې او دغه امکانات چې اوس ټکنالوجي په تېره بیا د فضا نه د سپوږمکۍ یا اقمارو له لارې منځ ته راغلي، دې به کار ډېر آسان کړی وي؟<br>دکتور غني: هم هو، هم نه. هو په دې معنی چې باید دې ته وګورو چې څه رقم معلومات مو په کار دي؟ یو عمومي اساسي معلومات دي چې هغه باندې په دې راځئ چې عمومي هوايي سروې ګانې باید وي او دا خاص شرایط لري، په دې معنی چې یوکال کم له کمه باید خاصې طیارې دي چې ټوله ساحه باید وګوري او په اساسې توګه، دا د ۲۰۰۴ قصه ده. هغه وخت کې چې زه د مالیې وزیر وم ما دې مسئلې باندې ترکیز راوړ، مګر ټولو باندنیو معلومداره ماته یې وویل چې افغانستان څه نه لري مګر زما پس شا به یې ویل چې دی لیونی دی افغانستان کې غیر له تېږو نه بل شی نشته، نو زه مجبور شوم چې له خپل عوایدو نه چې زښت ډېر لږ وو، اداره د جیولوجي د امریکا په لومړني قدم کې استخدام کړم.<br>جنبش: یعنې پیسې تاسې ورکړي!؟<br>دکتور غني: پیسې موږ ورکړې په اول کې، پس له هغه نه چې دوی پوه شول چې دلته څه شی دي [بیا] څو سوه میلیونه ډالره یې ورکړل. د هوا نه سروي اساسات ښیئ، اوس له هغه ټکنالوجۍ نه چې نن په ۲۰۲۳ کې موجوده ده معلومدار د ځمکې لاندې هم دوی [شیان] لیدلی شي په مراتب دقت باندې مګر دا يې اولې مرحله ده. دویمه مرحله دا ده او دې کې روسانو کافي پرمختګ کړی وو چې د ځمکې هغه چې میداني تحقیقات ورته وايي هغه سر ته ورسېږي، له بدې مرغې نه د شوروي اتحاد له منحل کيدو سره انسټیټیوټونه شخصي شول او ما هر څه کوښښ وکړ د مالیې د وزارت په وخت کې چې دا اسناد پیدا کړم او په رسمې توګه يې حتی له روسیې نه واخلم، دوی سره نه وو، نو ځینې برخې یې په انګریزی ترجمه شوې وې اما علایم مخصوصاً په کونړ او نورستان کې موږ مجبور شو دا سروي پس ته خپله وکړو ځکه هغه نقشې سمې نه وي.... هغه ډېره برخه، دلته زموږ يوه لویه پانګه زموږ د پولې تخنیک استادان دي خدای چې دې دوی لري دوی هم لیکنې کړي او هم په دې څېړنو کې شامل وو او خاصتاً دوی خپل یادداشتونه نیولې وو نو هغه يې بله برخه ده، دا يې دویمه برخه ده.<br>درېیم اقتصادي نتایج د دې سنجول دي او دا بې له دې نه چې حفریات وکړئ تر هغه چې کیندنې ونکړئ او حفریات نه وي دا نه تثبیتېږی چې هغه شی چې تاسې ورباندې یقین لرئ دا شته که نشته؟ هلته ده چې بیا واقعي ارزښت معلومېږي نظر په دې چې څه دي [د] دې منځ کې. دې برخې کې لویې کمپنۍ چې پانګه اچوي د دوی جیولوجستان دومره اهمیت لري چې ځینو ته يې ۱۰ زره ډالره په ورځ کې ورکول. نه پوهېږم چې اوسني قیمتونه څه دي مګر دا [پخوا وو]. هغوی بې له دې نه. نو دا ابعاد د علم فرق لري او په دې اساس باندې بله پوهه مو چې په کار ده د قراردادونو ده او بیا د استخراج ده، ځکه چې استخراج کې که ټول صلاحیت مو ورکړ کمپنۍ ته، بیا هم تاسې په هوا کې پاتې کیدلای شئ، نو مراحل زښت ډېر دقیق دي، ډېره سخته توجه غواړي دا یوازې په دې نه کېږي چې له هوا نه وسنجول شي، هوا کار آسان کړی، مګر بېرته خبره په ځمکې باندې ده.<br>جنبش: دقیقاً به این مراحل تا حدی که حوصله برنامه باشد میپردازیم در خلال برنامه اما فعلاً بیایید شما از دو سه مورد یاد کردید که امریکایی&zwnj;ها در این بوده قبل از آن شوروی&zwnj;ها بوده و قبل از آن خود افغان&zwnj;ها به نحوی دخیل بودند، هر چند شما ګفتید که روس&zwnj;ها کارهای وسیع تری انجام دادند با وجود اینکه اسناد که آنها تهیه کرده بودند به دست شما نرسیده، ولی اګر فعلاً به تمام از این&zwnj;ها حالی از اینجا دوباره نګاه کنیم، یافته&zwnj;های کدام یک از این منابع بیشتر قابل اعتبار خواهد بود؟<br>دکتور غني: مسئله اعتبار بیشتر یک منبع نیست، مسئله اساسی ترکیب است. طور مثال عینک به طرف قرارداد بدون مطالعات که از طرف متخصصین اتحاد شوروی و افغان&zwnj;ها انجام شده بود، صورت ګرفته نمی توانست؛ اما بعد از آن باز هم نوع قرارداد قسمی بود که وقتیکه چینایی&zwnj;ها کار عملی را شروع کردند از وعده&zwnj;های که داده بودند برآمدند، چون نوع قرارداد ماهیت مسئولیت&zwnj;ها را به شکل که قابل تطبیق عملی باشد و در یک محکمه &zwnj;بین&zwnj;المللی مورد اعتبار قرار بګیرد، انجام نداده بود.<br>جنبش: بلې، په دغه پلټنو کې چې مخکې مو ورته اشاره وکړه د بېلابېلو منابعو او هیوادو له خوا چې ترسره شوي دي، ټول شیان فکر کوئ سپړل شوي دي، ټول اړخونه زموږ د... که لاپاتې دي ...؟<br>دکتور غني: نه، نه، دا بالعکس دی، دا ابتدا ده، دا یو تهداب دی. هغه تخمین چې موږ د ۱۰۰۰ میلیارد ډالره تر ۳۰۰۰ میلیارد ډالره لرو، یو دفتر وو د امریکا په دفاع وزارت باندې، دا د دوی تخمین و، له هغه تخمین نه واقعیت ته تګ ډېر قدمونه لري لکه چې هغه د یو غره په سر کې دی او تاسې ښکته په وچه هوارې باندې یئ، ختل هلته ګران کار دی او نقشه هم غواړي. بې له هغې نه دا د ځان غولول دي اما هغه شی باندې چې پوهېږو او هغه شی چې د ځمکې &nbsp;مخ کې دي زښت ډېر شته، اوس خبره په دې کې ده چې څنګه انسجام باید راشي چې دا د ټول ولس د هوساینې لپاره استعمال شي.<br>جنبش: یعنې هغه څه چې وینو هغه خو شته، هغه څه چې لاندې دي هغې ته باید پلټنې وشي. اوس راځئ په دې تم شوو تاسې یوه اشاره وکړه چې څه شی چې وویل شي همدغه پړاو نه دی د هغې د جیولوجیکې پلټنو نه، د ځمکې پېژندنې پلټنو نه نيولې تر هغو پورې چې تاسو یو شی مومئ او بیا تر هغو پورې چې یو څوک راځي دې کې پانګه اچوي مختلف پړاوونه دي. حتماً موندنه یا د یو چا نظر چې دلته به دا شی وي د پانګونې معنی نه لري، راته ویلی شئ چې دغه پړاونه څه دي یعنې تر هغو چې یو څوک راشي حاضر شي چې پانګه په کې واچوي، کومو پړاونو نه باید تېر شوو؟<br>دکتور غني: پړاونه دا دي چې لومړي قدم کې باید حدود تعیین کړئ چې د قرارداد د غوښتنې اعلان چې کوئ، هغه معلومات چې د اعتماد وړ دي او ټول ورته په عین نظر کتلی شي هغه باید موجود وي. دا د شفافیت موضوع ده او د اعتماد موضوع ده ځکه باید اساس د معلوماتو په ډېره شفافه توګه پانګه والو ته ښکاره شي. دویمه برخه دا ده چې پانګه وال خپل وړاندېزونه وړاندې کوي او په هغه باندې حدود ټاکي. څومره پانګه اچوي؟ څومره ګټه په کې ده؟ د دولت برخه به څه وي؟ او مخصوصاً معادن یوازې ښیګڼې نه لري اوبو ته ضرورت لري او اوبه چټلوي، چاپېریال باندې منفي تأثیرات لري او ټولنې باندې هم، دا ټول ابعاد د دې باید په نظر کې ونیول شي. له هغه نه پس مرحله دا ده چې دا د تخنیکي له نظره هم باید وڅېړل شي، اقتصادي له نظره هم باید وڅېړل شي او د حقوقي، چاپېریال او ټولنيز له نظره [هم وڅېړل شي]. پس له هغه نه لومړی قرارداد دی چې په هغه کې څرګندېږي چې څومره مودې لپاره دوی به خپلې لومړنۍ څېړنې کوي د خپل جیولوجستانو له خوا په څه امکاناتو باندې؟ او په هغه دوران کې به مسئول ملک به دوی ته څه ورکوي؟ څه رقم ښیګڼې به دوی ته برابروي سهولتونه دوی ته برابروي؟ او یو وارې چې دا تثبیته شوه په دې موده کې پس له هغې نه بیا راځئ دوېمي مرحلې ته او که دې مرحله کې دا نتیجې ته ونه رسېدله باید شرایط ډېر واضح او ښکاره وي چې دا قرارداد څنګه کنسلېږي یا څنګه رفع کېږي. ځکه چې یو ډله خلک قرارداد د دې لپاره ترلاسه کوي چې انکشاف ور نه کړي چې وده ور نه کړي او تنها خيټې لاندې يې کړي او بېرته حکومت دې ته مجبور کړي چې قرارداد له دوی نه واخلي. دویمه مرحله وختې چې دا شیان تېرېږي په دې باندې ده چې واقعاً استخراج څه ده؟ &nbsp;ځکه که دا علم ونه لرئ او پوه نه شئ د مثال په توګه که ګاز خرڅوئ چې څومره میلیون متره مکعب ګاز مو ځي او دواړه خوا سویچ د نورو په لاس کې وي، خو دلته ستونزې راځي، پرداختونه دي.<br>جنبش: د شوروي وخت کې لکه چې همدغسې وو، فکر کوم!؟<br>دکتور غني: بالکل همدغسې وو ځکه معلوم نه وو چې څومره[ ګاز] وتلې دي او د دې په منځ کې بله خوا هم چې زښته ډېره مهمه ده جنبش صاحب دا ده چې که قرارداد ورکوی د مثال په توګه د مېسو، دې کې باید ډېر په ښکاره توګه دا شرایط وي که نور عناصر ووتل، هغه د دولت د افغانستان ملکیت دی نه د مېسو [د قراردادی شرکت]. ځکه د عینک په منځ کې د مثال په توګه زموږ یو ډېر تکړه د کابل پولي تخنیک استاد وو چې انګلستان کې خپله دکتورا په عینک [د مېس کان] باندې لیکلې وه حد اقل ۱۷ رقمه مرمر معادن په عینک کې پراته دي او د هغې سره...<br>جنبش: یعنې قرارداد که کوو باید ووایوو چې یوازې مېس يې ستاسې دي دا نور يې په موږ پورې اړه لري.<br>دکتور غني: هغه نه شي کېدای او له هغه نه تېر، د مېس په منځ کې داسې نادره عناصر دي چې سل چنده له مېس نه [زیات] یو کیلو ګرام يې قیمت لري. دغلته دا پوهه په کار ده او دا چې اصلي خبرې ته بېرته راشئ تر هغه چې واقعي ملي پوهه، دا شخصي پوهه نه ده دا باید یوه ملي پانګه وي، زموږ لویه ستونزه دا ده چې که هغه اساس چې ۱۹۵۵ کې د معادن او صنایع وزارت باندې ایښودل شوی وو بې له جنګو نه دوام کړی وای نن به افغانستان یوه لویه عظیمه بشري پانګه د دې په مدیریت باندې درلوده. بل زموږ یوه لویه فاجعه دا وه چې انجنیر صاحب جمعه محمد محمدی چې د جمهوریت په ایجاد باندې پس د بېړنۍ لويې جرګې نه د معادن وزارت مسئولیت یې پر غاړه واخېست او واقعاً یوه عظیمه بشري پانګه وه په خپل ځان باندې، شهید شوو، وختې چې پاکستان کې ...<br>جنبش: الوتکه يې ولوېده.<br>دکتور غني: الوتکه يې ولوېده نو بعضې اوقات...، او یو ټیم هم ورسره وو دوی ټول شهیدان شول. دغسې واقعات ډېر مثبت یا منفي [تاثیرات] لري، دلته منفې برخه يې دا وه چې موږ تداوم نه لرو. باید اوس هم بیا دا پانګه چې منځ ته راغلې وه تر ډېره حده پورې وطن کې نشته او ډېره ضروري ده چې د معادنو، د ګازو، نفتو او نورو برخو د ځمکې لاندې منابعو لپاره موږ بشري پانګې ایجاد کړو . د ځوانانو لپاره زما خاص غوښتنه او پیام دا دی چې راتلونکی مو همدې پورې تعلق لري [او] په دې پورې تړلې دی. په دې ټولو ابعادو باندې تاسې ځان پوه کړئ او دې ته چمتو شئ چې د دې عظیمو منابعو مدیریت په غاړه واخلئ.<br>جنبش: تشکر، بحث در این مورد بسیار وسیع است و من میخواهم که کوتاه، کوتاه به مسایل عمده و مهم بپردازیم، من فکر میکنم وقتیکه صحبت میکنیم راجع به ذخایر طبیعی افغانستان منرال&zwnj;های جامد را از منابع هایدروکاربنی باید تفکیک کنیم چون غالباً وقتیکه شما میګویید که منابع زیر زمینی فکر می شود که همه از این&zwnj;ها زیر تعریف یک معدن میاید، در حالیکه چنین نیست.<br>دکتور غني: نخیر مطلق، حرف شما بجا است و انواع مختلف باید اصلاً تفکیک شود. در قدم اول نفت وګاز باید از معادن به صورت عمومی تفکیک شود. باز در داخل معادن طبق بندی&zwnj;های بسیار واضح دارید، بین انواع فلزات و نوع استعمال از این فلزات و انواع مقدار ذخیره این فلزات، شیوه موجودیت این فلزات، قیمت فعلی و پیش بینی قیمت&zwnj;های آینده بعضی از این فلزات و خاصتاً شیوه&zwnj;های استعمال این فلزات و نوع استعمال، یعنی اینکه آیا یک فروشنده مواد ابتدایی از این فلزات می شوید یا این فلزات مبدل می شود به یک سرمایه ګذاری بزرګ که صنعتی شدن افغانستان و ایجاد زمینه کار وسیع و منبع عاید و در عین حال نکته کلیدی این است که آیا این منابع تنها برای نسل&zwnj;های فعلی استعمال می شود یا یک قرارداد با نسل&zwnj;های آینده است که آینده را در نظر بګیرید. چون ما وشما سر سال ۲۰۴۷ صحبت میکنیم یکی از نکات عمده این است که برای آن سال و این سالګره ۳۰۰ سالګی افغانستان معاصر چه رقم اقداماتی صورت بګیرد که آینده نګر باشد.<br>جنبش: بیا به هم ډېر تفصیل ته خو به نه ځو، خو بیا هم یو تصویر که ورکړو د هغو معلوماتو نه چې تراوسه پورې د دولت د رئیس په توګه ستاسې په اختیار کې وو یا د مالیې په وزارت کې، لومړني معلومات څه دي د دغه منرالونو په باره کې جامدو منرالونو په باره کې چې دا به کېدای شي څومره وي؟ تاسې یو تخمین ووایه چې د ۱۰۰۰ میلیاردو نه تر ۳۰۰۰ میلیاردو ډالرو پورې او څومره به ګاز لرو آیا د ګازو له پلوه هم همدومره اهمیت لرو څومره چې د جامدو منرالونو له پلوه يې لرو؟<br>دکتور غني: لومړی به دویمې برخې د سوال ته ځواب ورکړم، تراوسه پورې اصلي څېړنې د ګاز او پټرولیم لپاره نه دي شوي. عمده دلیل يې دا دی چې د ګازو او پټرولیم څېړنې په شمال د افغانستان کې د شوروي اتحاد له پلوه وشوې. دوه وارې که زما حافظه په ځای وي او مرحوم میوندوال دا په مساوات کې دې باندې لیکلې وو وخت چې دولت د افغانستان د دې اقدام وکړ چې نورې کمپنۍ له اروپايې هیوادو او امریکې نه راوړې د شوروي اتحاد له مخالفت سره وړاندې شو او هغه خلک رانغلل. فرانسویان یوازینی ګروپ و چې پکتیکا کې تفحصات وکړل د ټوټل کمپنۍ او دا په ۱۹۷۶ کال کې وو زما په یاد دي او له ښې مرغې نه تېل يې پیدا کړل مګر هغه وخت کې د هغه وخت ټکنالوجۍ سره هغه ګرانه وه.<br>جنبش: د کټوازو او دغه سیمو کې...!؟<br>دکتور غني: د کټواز سیمې کې، کټواز شاید يوه لویه منبع وي. د عبدالرحمن خان په وخت کې سراج التواریخ کې دا ثبت شوې ده چې په هرات کې تېل خپله ووتل او بیا هغه امر وکړ چې څاه وتړئ، نو زموږ لويې زېرمې په سرپل کې دي او سرپل کې هم...، نه پوهېږم تاسې تشریف وړی کنه، سرپل دوه شیانو باندې مشهور دی: یو ډېرترین د لاله ګلونه د رنګ له نظر نه د سرپل په ولایت کې دي او بل معلومدار د تېلو څاه ګانې دي او د تېلو څاه&zwnj;ګانې په تپو کې دي، دا په هواره کې نه دي اما دا یوه لویه منبع ده او کېدای شي. د هرات برخه چې د کُشک ساحه ده خاصتاً، د هلمند برخه او د کټواز لا سم تحقیقات ورباندې نه دي شوي او دا ډېر لازمې ده چې دا تحقیقات وشي. آخري هوایې ټکنالوجي چې ما لیدلي دي په بغلان کې هم دا احتمال شته، نو د تېلو او ګازو په برخه کې زموږ &zwnj;ذخایر [خاصتاً] د تېلو په برخه کې داسې نه دي چې موږ به په یو صادر کوونکي باندې بدل کړي اما د داخلي مصارفو لپاره د اهمیت وړ دي او دا توجه غواړي. ګاز بل رقم ابعاد لري او احتمال د دې چې د ګاز ذخایر مو هم د توجه وړ وي او په منطقه يې یا نړیواله سطحه باندې هغه نورې څېړنې غواړي.<br>جنبش: د منرالونو په باره کې، ښه زموږ خلک پوهېږي چې مثلاً اوسپنه لرو، مېس لرو، سره زر لرو. په دې اخرو کې د لیتیم او یورانیم په باره کې هم ویل کېدل حتی داسې یوه اصطلاح هم ګډه شوې وه چې افغانستان د لیتیمو سعودي عربستان دی، دا واقعیت دی يعنې بنسټ لري دا خبره ؟<br>دکتور غني: بلې هو، دا واقعیت لري په څو دلیلونو باندې: یو د شوروي اتحاد د متخصصینو له خوا په ننګرهار او کونړ کې څېړنې وشوي، همدغه رنګ په غزني، کندهار او هلمند کې. موږ دوه رقمه لیتیم لرو یو هغه لیتیم دي چې غرونو کې دي، بل هغه لیتیم دي چې پخوانیو رودونو کې دي چې تاریخي رودونه وو چې بیا وچ شوي دي چې هغه وخت کې افغانستان لا په سمندر تړلی و او دا... د ننګرهار او د کونړ لیتیم زما د مسئولیت په دوره کې موږ بیا تثبیت کړل ځکه بیا مو خلک وروزل او هغه ابتدایي اسناد چې د شوروي اتحاد د متخصصینو له خوا شوي وو بیا تثبیت شول. نو لیتیم یوه برخه وه او قانون کې هم دا راغلې ده چې دا یوازې په اقتصادي معیارو باندې نه بلکې د ملي امنیت په استناد باندې به موږ د دې مدیریت کوو. زما طرحه دا وه چې یو لوی کنسورسیوم یوه لویه اتحادیه د اماراتو، کاناډا، جرمني او استرالیا نه کم له کمه او جاپان نه جوړه کړم او دا ټولو ملکو سره غږېدلي وو چې دې ته موږ څنګه وده ورکړو، ځکه دا د نړیوال اقتصاد په برخه کې د بیټریو له نظر نه او خاصتاً چې اوس هغه موټرونه چې په تېلو باندې نه ګرځي بلکې په طبیعی بریښنا باندې یا د لمر په بریښنا باندې دا ټول په بیټری پورې تړلی دي. له دې نظر نه لیتیم د افغانستان د چین نه پرته شاید ګرین&zwnj;لنډ هغه منابع ولري اما تر ډېره برخه پورې یې انکشاف نه دی کړی، افغانستان لیتیم په آسیا کې یو ډېر خاص اهمیت لري او نړیوال نظر نه هم. نور نادره عناصر بیا هم دا تثبیت شوي دي، اما دقیق مقدار د دې نورو څېړنو ته ضرورت لري.<br>جنبش: شما یک اشاره کوتاه به زمان امیر عبدالرحمن خان داشتید، شاید در همان مدت&zwnj;ها بوده که در همان زمان بوده که انګلیس&zwnj;ها در منطقه از جمله در ایران در همسایه&zwnj;ګی ما به تفحصات پرداخت و تا جاییکه به من معلوم است در سال ۱۹۰۹ نخستین شرکت مشترک بین فارس و برتانیا ساخته شد، چرا ما از نظر تاریخی از این&zwnj;ها عقب ماندیم یعنی در هیچ ساحۀ هیچ ګونه تفحص &zwnj;بین&zwnj;المللی صورت نګرفت، مشکل در کجا بود؟<br>دکتور غني: مقصد تان از تفحص &zwnj;بین&zwnj;المللی در قرن ۱۹ است یا...؟<br>جنبش: از همان اوایل بعد از قرن ۱۹ در زمان امیر حبیب الله خان هم، در آغاز قرن ۲۰...؟<br>دکتور غني: یعنی تا دوره داود خان مقصد تان است؟<br>جنبش: بلی.<br>دکتور غني: این دو بُعد دارد، نکته اول عبدالرحمن خان مخالف سرمایه&zwnj;ګذاری &zwnj;بین&zwnj;المللی بود. خط آهن را اجازه نداد، خط تلګراف را که بین کابل و پشاور ایجاد شده بود قطع کرد. تمرکز اساسی آن سر استقلال افغانستان بود، چون بخارا را از نزدیک مطالعه کرده بود، ۱۱ سال را فراموش نکنید که در تاشکند تیر کرده بود و خط آهن &nbsp;و تلګراف و سرمایه ګذاری دیګر را عامل ایجاد مستعمره بودن می دانست. بعد از آن شرایط &zwnj;بین&zwnj;المللی با ایجاد اتحاد شوروی سابق تغییر کرد و منابع را که انکشاف داده شد این&zwnj;ها زیر کنترول داشتند. در عراق به طور مثال، انګلیس&zwnj;ها در حدود ۳۰ سال منابع بسیار وسیع نفت عراق را که کشف کرده بودند با عراقی&zwnj;ها شریک نه ساختند، چون می خواستند مقدار زیر کنترول باشد و قیمتی باشد و در آن وقت هم پول را که به کشور میزبان می دادند مثل ایران واری یا کشورهای دیګر واری عراق وغیره واری حد اقل بود. یک بخورد و نمیر بود. این تنها در سال ۱۹۷۳ با تحریم که بعد از جنګ اسراییل و مصر و سوریه و اردن به وجود آمد، قیمت&zwnj;ها هم تغییر شد و اوپک (OPEC) ایجاد شد و اوپک (OPEC) به قوت عرض اندام کرد. قسمت دیګری این عدم انکشاف سرمایه بشری خود ما بود. چون دانش اساسی را که ضرورت بود و ما باید این را ایجاد می کردیم، امان الله خان ترتیبات ابتدایه این را ګرفته بود، مګر متاسفانه با انحلال حکومت رسید. بعد از آن عبدالمجید خان زابلی ترتیب یک طرح اساسی انکشاف افغانستان را در سال ۱۹۵۲ به امریکا پیشنهاد کرد که در حدود ۲۵۰ میلیون دالر قرضه به کار داشت، متاسفانه این&zwnj;ها قرضه را رد کردند و رد این قرضه در تاریخ اقتصادی ما واقعاً یکی از فاجعه&zwnj;های است که مسیر تاریخ اقتصادی ما را تغییر داد.<br>جنبش: په همدې حساب مې غوښتل همدغه وخت چې فارس او برتانیا سره قرارداد کاوه د تېلو په برخه کې فکر کوم د اوسني ایران په غربي برخو کې...<br>دکتور غني: مسجد سلیمان وو.<br>جنبش: مسجد سلیمان کې بلې، د سراج الاخبار یو متن مې په یاد راغی دا په ۱۹۱۲ کال پورې د سراج الاخبار د لومړې کال په ۲۳ مه &nbsp;ګڼه کې راغلي چې ښیئ افغانانو د بهرنیانو په ښکیلتیا باندې شکونه درلودل مثلاً ورځپاڼې خبر داسې دی زه به يې تاسې ته لنډ ولولم چې اورېدونکي هم پوه شي په ۲۳ مه ګڼه د لومړې کال کې راغلی وایې: &laquo;زموږ ځانګړی خبریال له لندن نه لیکي هغه انګریزان چې د کانو د پېژندنې لپاره افغانستان ته تللي وو یوه خریطه یعنې د افغانستان د کانونو نقشه يې د ځایونو او د عمومي سیمو له نښه کولو سره یوځای له هغې نقشې نه جلا چې د افغانستان حکومت ته يې ورکړې په پټه چمتو کړې او تر وتلو دمخه يې فارین آفس (Foreign Office) یعنې د بهرنیو چارو وزارت ته لېږلې وه، کله چې نقشه لندن ته را ورسیده چمتو کوونکو ته يې د جوړولو لپاره ۳۶ زره پونډه د انعام په ډول ورکړل شول.&raquo;<br>دکتور غني: بالکل او دا اسناد واضح دي. دا ټول متخصصین چې وو که ډاکټر وو که انجینر وو که نور متخصصین وو د فابریکو او دا...دې ټولو به ګزارش ورکاوه ځکه دا یې خپله ملي وظیفه بلله، همدارنګه په سروی ګانو باندې. نقشو باندې عبدالرحمن خان ډېر سخت وارد وو او د همدې لپاره یو کشمیری مسلمان چې بریګیډر سبحان نومېده دی يې استخدام کړ په څلور چنده معاش چې انګریزانو ورکاوه، مګر پس ته یې بیا وواژه. دلته د بې&zwnj;اعتبارۍ فضا هم وه او هم ضروري وه، ځکه انګریزان مطلق په دې نظر کې وو، د عبدالرحمن خان په دوره کې چې افغانستان ته به بیا دوی راځي او دوی به تېری کوي او دلته باید آمادګي وي، نو دا نه وو چې د افغانستان دوام یا استقلال یې منلی وو، دواړو خواوو کې بې اعتباري وه او د همدې لپاره وو چې غیر د سرحداتو له تعیین نه تر آخره پورې عبدالرحمن خان انګریز سفیر ونه مانه. یو مسلمان سفیر به وو، مسلمان استازی به وو چې له دوی نه به يې استازېتوب کاوه چې د امیر شیر علی خان په دوره کې هم وو.<br>جنبش: او زیات يې په خپله هم په محمدزي کورنی پورې چې یو وخت هلته تللې وو اړه یې درلوده یو دوه درې سفیران چې وو یا ابدالیان وو.<br>دکتور غني: هو ابدالیان وو، بلې.<br>جنبش: دغه نقل قول چې ما د ورځپاڼې نه راوړ کېدای شي دې کې مبالغه هم وي ولې ستاسې خبره دقیقه ده چې په افغانستان کې په معلومو دلایلو د غربیانو یا د بهرنیانو د هر بهرني د ښکیلتیا سره یو ډول شک موجود وو او څوک يې نه پرېښودل چې په کې ورګډ شي. علاقه&zwnj;مندی شما به ذخایر زیر زمینی افغانستان داکتر صاحب غنی از چه وقت بود، از زمان تصدی ریاست دولت یا قبل از آن؟<br>دکتور غني: نخیر، این از دوران جوانی من شروع شد. فراموش نکنید در دوران که من در مکتب ابتدایی در استقلال و بعد از آن در مکتب حبیبیه بودم، موضوع انکشاف افغانستان یکی از موضوعات داغ بود و از برکت داکتر صاحب یوسف خان که قصه اش کردم و متخصصین دیګر ما، همه ما متوجه معادن بودیم. بعد از این پیشرفت&zwnj;های که شد مخصوصاً در نفت و ګاز بعد از ایجاد شاهراه سالنګ کابل و شمال افغانستان با هم به شکل بسته شد که به صورت روزانه سفر کرده می توانستید و پس آمده می توانستید. نقاط تفحصات نفت و ګاز را من از نزدیک دیدم و تاثیر اساسی بالای ذهنیت ام &nbsp;ګذاشته بود. بخش دوم علاقه من از نګاه تحقیقات من در اقتصاد سیاسی بود...؛ (معذرت میخواهم، یو دقیقه، کولای شم چې ودرېږم؟).<br>جنبش: استاده بیخې موږ خو هر شی زموږ خپل لاس کې دی.<br>دکتور غني: مننه، قسمت زیاد تحقیقات من سر دولت سازی بود و اساس یکی از اساسات دولت&zwnj;سازی معلومدار منابع مالی اش است. از این جهت استفاده و سوء استفاده از منابع طبیعی یکی از موضوعات عمده تحقیقات دوامدار من در طول عمر من بوده. قسمت سوم اش در بانک جهانی بود که پالیسی سازی&zwnj;های دولت&zwnj;های مختلف را مخصوصاً در ۵ سال اخر من به صورت روزانه تعقیب می کردم و وقتیکه دوباره فرصت خدمت در وطن ایجاد شد در وزارت مالیه، من طرح مصئون ساختن آینده افغانستان را در کنفرانس که در برلین در ۲۰۰۴ ګرفته شد تهیه کردم و از این جهت بود که ابعاد مختلف را که ما وشما سر اش صحبت کردیم از آب، موقعیت، منابع طبیعی ما و خاصتاً معادن و پترولیم و این&zwnj;های ما نکات بود که به صورت اساسی [قابل توجه بود] و بعد از این که من مسئولیت ریاست جمهوری را ګرفتم مجبور به این شدم که تمام اسناد را سر تا پای شخصاً بخوانم.<br>جنبش: وبخښئ، پوښتنه مې دا ده چې نه یوازې مو ولوستل بلکې تر کومه چې ماته معلومه ده شخصاً په ډېرو شیانو کې دخیل شوئ، علت يې دا وو چې نور پرې نه پوهېدل که پر هغوی مو ډېر باور نه کاوه؟<br>دکتور غني: نه خبره د باور نه وه جناب جنبش صاحب، خبره د دې وه چې موږ او تاسې، ما تاسې ته بیا هم عرض وکړ چې موږ د بشري پانګې تداوم نه لرو، نو یو واري... لومړی چې زه ولسمشر شوم زه لاړم د معادن وزارت ته، سلها څو سوه میلیونه ډالره د معادنو وزارت [کې] په باندنیو متخصصینو باندې لګېدلي وو او ما دا ټولو سره له نږدې نه وکتل. یو مثال يې درکوم، چېنایانو سره موږ په اصلي بحث کې وو چې آیا کافې سکاره لرو سمنګانو او مرکزي افغانستان کې چې برېښنا تولیده کړو ځکه قرارداد په برېښنا باندې وو که زما په یاد وي د دوی [قرارداد] ۴۰۰ میګا واټه یا د دې په حدودو کې وو. چېنایانو ادعا درلوده چې تاسو سکاره نه لرئ نو متخصصینو ته ګورم وایم چې سکاره لرو که نه لرو؟ یو يې وايې لرئ بې حد نه یوازې لرئ ډېر اوچت سکاره لرئ، بل متخصص یا هر یو باندې - دا یوازې شخصي متخصصین نه وو شرکتونه وو چې پیسې یې ورکولې- بل راځي وايي نه تاسې يې نه لرئ. داسې شی دوی نه وو پرېښی چې هغه باندې دا څو سوه میلیونه ډالره چې لګېدلي وو تاسې ته یوه نتيجه درکړي او منځ کې ګډوډې وه. بل ماته وخت چې د جیولوجې د امریکې سروی ګانې بشپړې شوې، مانه يې غوښتنه وکړه زه په امریکې کې په یو سفر کې ووم چې که د دې نتیجه ګیرې موږ ته ووايې، ځکه هغوی خو جیولوجې ټوله کړې وه، اما دا چې د دې نتایج افغانستان ته څه دي، جیولوجستان خو پالیسي جوړونکې نه دي، د هغه لپاره لومړی خبره چې ما ورته وکړه، ما وویل چې دا د ملي وحدت لپاره یو نعمت ده ځکه د افغانستان منابعو ته چې وګورئ داسې زون د افغانستان نشته چې بډای نه وي.<br>جنبش: همدا مې بله پوښتنه وه چې یعنې څنګه تقسیم شوي دي ټول شیان په یوه ځای کې دي که فکر کوئ وېشل شوي دي؟<br>دکتور غني: نه، له ښې مرغې نه افغانستان واقعاً هر زون د افغانستان او هر ولایت د افغانستان خاص زېرمې لري او د دې ترکیب ته که وګورئ معنی يې دا ده چې خدای جل شانه غوښتي چې دې وطن کې ملي وحدت وي. عراق ته که وګورئ يو ځای کې تېل دي او نور ټول ورباندې اخته دي او نه جوړېږي، اما په افغانستان کې د منابعو تقسیم زښت ډېر په اساسي توګه او په سمه توګه شوی او یو بل سره متمم دي. نو له دې نظر نه دې ماته زښت ډېر اهمیت درلود. بله برخه دا ده چې پالیسی جوړول له معلوماتو اخېستلو نه فرق لري، ځکه ابتدايي معلومات چې ټولوئ. جنبش صاحب چې ساده يې ووایم، که یو غره ته خیژئ خو باید یوه لاره ولرئ او یا، که کونړ کې کیناستلی يې او غواړئ قندهار ته لاړ شئ خو باید ويې سنجوئ له کومې لارې نه ځئ، دغه نقشه جوړول یوه اساسي خبره ده او په منځ کې هم د نقشې جوړول معنی دا ده چې لنډ مهال، منځ مهال او اوږد مهال نظر کې ونیسئ او بل لوی ترېنه برخه د يوې نقشې د لارې جوړولو دا ده چې باید خنډونه په واضح توګه تشخیص کړئ او منځ کې طبقه بندي د لومړېتوبونو وکړئ او بیا پوه شئ که یو هدف ټاکئ دې هدف ته څنګه رسېږئ. دې برخه کې که زما برخه وه همدا وه چې زه په دې روزل شوی وم چې زښت ډېر معلومات وګورم، سره یوځای يې کړم او یوه نتیجه ګیرې ورنه واخلم. دغه زما برخه وه او پس له هغې نه د دې مل شم چې همکاران د دې په عملي کولو کې مخکې لاړ شي او که خنډونو سره مخامخ کېږې بېرته موږ وکړی شو په یوې نقشې لاړ شو. اما په دې ترتیب باندې چې یو راشې چې نن دلته شته یا دلته نشته یا دې برخه کې دا کوو یا دا...، زموږ جنجال دا دی چې د تخنیکې له نظر نه هغه لازمي اجماع چې له راشې درشې نه، له مکتب نه، پوهنتون نه بیا عملې کار نه راځي، ډېره تشه ده، عمق نه لري. د همدې لپاره وو چې د ولسمشر په حیث باندې ما باندې یو عظیم بوج و چې په نورو ولسمشرانو باندې نه و. ځکه تاسې تخنیکي برخې کې یا پالیسې جوړولو کې راځئ چې بدیلونو باندې وغږېږئ او منځ کې انتخاب وکړئ. زما هغه بوج چې په ما باندې وو باید ټول اسناد مې له سره کتلي وی سر تر پایه هر سکتور کې چې وو او مخصوصاً یو عمده سکتور لکه دې غوندې چې اساس د نورو و.<br>جنبش: تقریباً به پایان این برنامه نزدیک می شویم و بناءً فکر میکنم که نیاز خواهد بود که این بحث را در یک برنامه دیګر ادامه بدهید، در پایان این بخش اولی چون مسایل زیادی مانده در پایان بخش اولی می خواهیم که شما اشاره داشتید به این که معادن و نعمت&zwnj;های زیر زمینی را، ګنج&zwnj;های زیر زمینی را برای امروز می خواهید به نسل که فعلاً زنده است به این می خواهید؟ یا یک نوع قرارداد است یک نوع تعهد است در برابر نسل&zwnj;های آینده؟ با توجه به همین میخواهم از آنچه که شما به آن تا حالی اشاره کردید و تجارب که داشتید در این زمینه میخواهم بفهمم که چه کارهای در زمینه تفحص و استخراج و سرمایه&zwnj;ګذاری معادن و منابع هایدروکاربنی چه چیزهای باید صورت بګیرد و از چه چیزهای باید اجتناب شود؟<br>دکتور غني: اجتناب به نقطه اول بود. اسپانیه پول دار ترین امپراتوری جهان در قرن ۱۶ تا ۱۸ بود، چون سر طلای و نقرۀ امریکای لاتین استوار بود، اما به یک کشور عقب مانده اروپا بدل شد از جهت که این به غضب آمد عوض اصلاحات بنیادی را که بیاورد و دولت&zwnj;سازی را که ضرور بود انجام بدهند، بزرګ&zwnj;ترین امپراتوری دنیا را از دست دادند. انګلستان که یک کشور حاشیوی بود با مدیریت متفاوت توانست خود را به بزرګترین امپراتوری جهان بدل کند. &nbsp;کانګو امروز در افریقا غنی&zwnj;ترین کشور افریقا از نګاه منابع طبیعی است، اما در عین حال یکی از بدبخت ترین کشورهای روی زمین است. ناروی بالعکس یکی از موفق ترین کشورها در مدیریت سرمایه هنګفت که از نفت و ګاز دارد [است] و اګر ناروی را خاصتاً اُسلو را ببینید هنوز هم شکل زندګی این&zwnj;ها با اعتدال است و صندوق را که این&zwnj;ها ایجاد کردن برای مدیریت آینده بی نظیر است. در قرن ۲۰ ایران، عراق، ونزوئلا، اندونیزیا؛ این ثروت موجب تلاطم دوامدار و بی ثباتی&zwnj;های دوامدار، افراط و تفریط، انقلاب&zwnj;ها و غیره شد. اندونیزیای که امروز به یک انکشاف چهار ګام پیش میرود، بر اساس ثروت نفت نیست بلکه بر اساس یک مدیریت نهایت متفاوت است، بنابراین تجارب واضح است، ما ضرور نیست که این را خود ما دوباره تجربه کنیم.<br>نکته دوم اش شفافیت واضح است. بدون حاکمیت قانون، شفافیت، سرمایه ګذاری بالای قوه بشری و ابعاد مختلف قوه بشری؛ جیولوجی اګر یک طرف از این است، طرف دیګرش مدیریت اقتصادی است، طرف دیګرش ظرفیت مذاکرات قانونی، قراردادها، مدیریت از این ابعاد مختلف است که با هم منسجم باشد. مثل که از یک دست آواز نه می براید و دو دست ضرورت دارید ضرورت هماهنګی واضح است، اما از همه کرده مهمتر یک اراده واضح سیاسی و مشروعیت است. بدون مشروعیت داخلی، مشروعیت منطقوی و &zwnj;بین&zwnj;المللی آن سرمایه ګذاری هنګفت را &nbsp;که ضرورت است کیست؟ منابع به سرمایه واضح برای تعیین رفاه افغانستان، تامین رفاه افغانستان و ایجاد مناسبات وسیع منطقوی و &zwnj;بین&zwnj;المللی به وجود آمده، صورت ګرفته نمی تواند. باید واضح بفهمیم که اګر می خواهیم این به صورت قاچاق از پیش آن استفاده شود یا مواد خام معلومدار شبکه&zwnj;ها وسیله اش است، اما اګر می خواهیم که این منابع ما برای رفاه دوامدار افغانستان از پیش اش استفاده شود، ضرورت به نوع دیګر دانش و مدیریت است و آن قابل دسترسی است، اما تصمیم واضح دارد که راجع به این یک اجماع لازمی به وجود بیاید.&nbsp;<br>جنبش: ډېره مننه ولسمشر محمد اشرف غني، دغه خبرې چې په کومو خبرو چې تر دغه ځایه راورسېدو زه فکر کوم دا د دې ارزښت لري چې په راتلونکې خپرونه کې له همدغه ځای نه يې پیل کړو ځکه چې ستاسې تجربې په دې برخه کې باید نسلونو ته ډېرې مهمې وي نو ستاسې په اجازه او د اورېدونکو په اجازه به د افغانستان د طبیعي زېرمو په اړه د خپرونې دا لومړۍ برخه همدلته پای ته ورسوم، تاسې او اورېدونکو ته کور ودانی وایم، ژوندي اوسئ.<br>دکتور غني: مننه له تاسې نه او ټولو اورېدونکو نه.<br>زنده باد افغانستان، تل دې وي افغانستان، یشه سن افغانستان.<br>###</p>