د افغان ځوانانو پیاوړتیا: د راتلونکي لپاره د تکنالوژۍ، پوهې او ملي هویت تلفیق
په کابل کې د معلوماتي ټکنالوجۍ په یوولسم ملي کنفرانس ته وینا
مهم ټکی:
- عصري پوهه: پر انتقادي فکر او د مانا لرونکو پوښتنو پر مطرح کولو تمرکز؛ پوهه بېبریده ده.
- د ځوانانو وړتیا: افغان ځوانان نوښتګر، کلک او زده کړې ته لېواله دي.
- د تعلیمي نظام اصلاح: د درسي نصاب او تدریس نوي کول ترڅو نوښت او فعاله ونډه اخیستنه پیاوړې شي.
- همکاري او ازادي: د استاد او محصل ترمنځ د همکارانو په توګه کار کول؛ علمي ازادي یوه حیاتي اړتیا ده.
- د تکنالوژۍ ادغام: په پوهنتونونو کې د نوري فایبر شبکه او ډیجیټل لاسرسی د زده کړې د بنسټ په توګه.
- ملي او کلتوري هویت: د عصري زده کړو ترڅنګ د افغاني او اسلامي هویت ساتنه.
- پوهې ته نړیوال لاسرسی: انټرنیټ هغې پوهې ته لاره هواره کړې چې پخوا یوازې په محدودو کتابتونونو کې وه.
د ۱۳۹۴ کال د لیندۍ ۲۴مه
بسم الله الرحمن الرحیم
محترم مومند صاحب د لوړو زده کړو وزیر، جناب ډاکټر صاحب قیومي، جناب ډاکټر صاحب پیروز، د جرمني محترم سفیر، درنو استادانو، ګرانو همکارانو او عزتمنو محصلینو، السلام علیکم و رحمت الله و برکاته!
موږ نن په داسې نړۍ کې ژوند کوو چې د پوهې، پوهاند او تحصیل تعریف پکې په بنسټیز ډول د بدلون په حال کې دی. اویا کاله مخکې چې چا انجینري لوستلې وه، تقریباً پنځوس کاله یې انجینري ثابته وه، اما نن که څوک کمپیوټر ساینس لولي، په شپږو میاشتو کې تغیر کوي. له همدې امله د علم تعریف په بنسټیز ډول بدل شوی دی.
په هغه دوره کې چې ډاکټر صاحب قیومي او زه په کابل پوهنتون کې شامل شوو او بیا د بیروت امریکایي پوهنتون ته لاړو، علم یوه محدوده وه. انسان باید پر سلو، دوو سوو یا څورو سوو کتابونو احاطه لرلې وای او پر هغه اساس یې باید یو څه معلومات په خپل مغز کې ساتلي وای. نن معلومات لایتناهي شوي، د معلوماتو لپاره هیڅ ډول پای شتون نه لري. نو ځکه، د علم تعریف دا نه دی چې پر څو محدودو کتابونو یا خدای مه کړه زموږ د نیکونو پر نوټونو احاطه ولرو.
آیا زه د محصلانو له زړه خبرې کوم که نه؟ د علم مانا دا ده چې انسان باید وکولای شي اصلي پوښتنې مطرح کړي. پوښتنه ده چې انسان لټون ته داخلوي. که سمه پوښتنه مطرح کړئ، ځوابونه یې شته؛ د ځوابونو یوه ډېره لویه برخه موجوده ده او له همدې امله حافظه په خپله پخوانۍ مانا نه ده. کله چې زه په فاکولته کې وم، حافظې خورا زیاته مانا لرله؛ ځکه چا چې ډېره ښه حافظه لرله، مانا یې دا وه چې کولای یې شول خپله پوهه ثابته کړي. مګر نن د حافظې مانا په بنسټیز ډول توپیر کړی، ځکه د حافظې مانا دا ده چې د پوښتنو د پلټنې لارې او د حل لار ولرې، نه دا چې یوازې معلومات په مغز کې ولرې؛ ځکه یو کمپیوټر د څو میلیونو یا څو ملیاردو انسانانو ځواب په اسانۍ ورکولای شي.
څنګه چې د علم سرعت د بدلون په حال کې دی، زموږ د پوهې ډول هم باید په بنسټیز ډول بدل شي. هغه پرمختګ چې افغانان یې لري یا هغه ټکی چې افغان ځوان پکې د یو خاص نوښت خاوند دی، څه دی؟ د افغان ځوان مغز تر اوسه د څښتن تعالی په فضل مستعمره شوی نه دی. یو له هغو لویو ځانګړنو څخه چې کله ما په پوهنتون کې د خدمت شرف درلود، دا وه چې ما د افغان ځوان مغز "غیر مستعمره" موندلی و.
افغان ځوانان د خدای (ﷻ) په فضل "خودرو ګلان" دي. ښايي له بهر څخه یو څه اغزي ولرئ خو په دننه کې خورا کلک یاست او ستاسو د مغز د نه مستعمره کېدو لامل دا دی چې تاسو په خپلسرې (خودجوشه) بڼه علم پیدا کړی دی. دویم ټکی د نجونو او هلکانو په ګډون د افغان ځوانانو په اړه دا دی چې دوی واقعاً د پوهاوي لپاره ډېره تنده لري. ما د نړۍ په ډېرو برخو کې درس ورکړی یا مې درس ویلی؛ مګر هغه مهمې پوښتنې چې افغان ځوانان یې د بحثونو په ترڅ کې کوي، ما په لږو ځایونو کې لیدلي او دا د یوې ډېرې لویې هیلې لامل کېږي.
خو زموږ ستونزه په څه کې ده؟ زموږ ستونزه دا ده چې لا هم زموږ درسي سیسټم په اساسي ډول اصلاح شوی نه دی. هماغه ځوانان چې د فاکولتې په لومړي ټولګي کې په خورا لېوالتیا راتلل، په څلورم ټولګي کې به ستړي شول او نوښت به یې په پوهنتون کې وژل کېده. زما په یاد دي چې یو استاد یو محصل په تختهپاک وهلی و، ځکه چې استاد لا هم هغه کتاب تدریس کاوه چې د پخواني شوروي اتحاد د سیاست په اړه و، حال دا چې شوروي اتحاد نور شتون نه درلود!
له همدې امله خورا اړینه ده چې موږ ټول باید له نوې نړۍ سره ځان برابر کړو او دا نړۍ په لومړي ګام کې د "فکر ازادي" غواړي. د استاد او شاګرد اړیکه په بنسټیز ډول بدلېدونکې ده، ځکه اوس دواړه همکاران دي. په ټوله نړۍ کې هیڅ داسې استاد نشته چې پر یو علم بشپړه احاطه ولري، نو په دې کې هیڅ شرم نشته چې ووایو "زه نه پوهېږم". موږ باید دا ومنو چې پوهه لامتناهي ده.
بله مسئله چې د کنفرانس او جناب پیروز صاحب پاملرنه غواړي - زه غواړم په ځانګړي ډول له پیروز صاحب مننه وکړم - کله چې زه له مالیې وزارت څخه پوهنتون ته راغلم، یوازینی ځای چې ما انټرنیټ ته لاسرسی درلود د پیروز صاحب له برکته و. ما او زما مېرمنې په دوامداره توګه له هغه لومړنۍ خونې چې دوی جوړه کړې وه ګټه اخیستله. د پیروز صاحب پاملرنه یوازې کابل ته نه، بلکې کندهار، هرات او د افغانستان ټولو پوهنتونونو ته وه او ټولو ته یې په یوه سترګه وکتل.
نن تکنالوژي په پوهه کې داخله شوې ده. زما لومړنۍ لارښوونه د مخابراتو وزیر وحیدي صاحب ته دا وه چې د "نوري فایبر" شبکه باید بشپړه شي او ټول پوهنتونونه ورسره وصل شي. دا زموږ د پوهې زیربنا ده او په دې چوکاټ کې به د نصاب او درس مانا بدله شي. د دې ترڅنګ باید خپل هویت درک کړو: مسلمانان وو، یو او تر ابده به وو؛ افغانان وو، یو او تر ابده به وو. پنځوس نورې ژبې زده کړئ خو اړینه ده چې پر خپله ژبه واکمن اوسئ. تکنالوژي او کلتور په ټکر کې نه دي.
ما د خپل عمر ډېره برخه د صوفیه طریقو پر تاریخ څېړنه کړې؛ هغه وخت به د یو کتاب موندلو لپاره واشنګټن ته تلم او میاشتې میاشتې به مې انتظار کاوه، خو نن یو انټرنیټي سرچ په څو ثانیو کې هغه معلومات درکوي. دا یو فکري انقلاب دی چې موږ ته زموږ د تاریخ او په اسلامي علومو کې د مسلمانانو د ونډې په اړه نوي حقایق روښانه کوي.
بیا هم له ټولو مننه کوم او هیله لرم کله چې مو کنفرانس پایلې ته ورسېد، خپل وړاندیزونه له موږ سره شریک کړئ ترڅو پرې پریکړه وکړو.
تل دې وي افغانستان! پاینده باد افغانستان!