ملي یوالی او د کډوالو د راستنېدو، مهاجرت او افغاني بشري پانګې ستراتیژیکه بیا کتنه
د افغان کډوالو د راستنېدو په اړه د علمي سمپوزیم په پای کې وینا
اساسي ټکي:
- مهاجرت او بې ځایه کېدل: د مهاجرت او بې ځایه کېدو د اوږدمهاله بحران حلول.
- سوله او ثبات: د کډوالو د ستونزو په هوارولو سره د تلپاتې سولې ټینګول.
- بهر مېشتي افغانان: د هېواد د پرمختګ لپاره د بهر مېشتو افغانانو کارول.
- د معلوماتو نشتوالی: د مساپرو او کډوالو د دقیقو معلوماتو د سیسټم جوړول.
- بیا ځلي ادغام: راستنېدونکو ته د کار، استوګنې او عزتمن ژوند برابرول.
- کورنی بې ځایه کېدل: د جګړو له امله د کورنیو بې ځایه شویو خلکو مدیریت.
- ملي ستراتیژي: د کډوالۍ د مسایلو د حل لپاره د یوې ملي تګلارې جوړول.
- نړیواله همکاري: د سولې لپاره د نړۍ او بهر مېشتو افغانانو همکاري راجلبول.
۹ دلو ۱۳۹۷
بانوی نخست کشور، سفیر صاحب ایتالیا و جاپان، همه مهمانان بینالمللی، جناب ستیز صاحب و همه شخصیتهای اکادمیک، خواهران و برادران؛ السلام علیکم و رحمةالله و برکاته!
در چهل سال گذشته کمتر افغانی را سراغ داریم که خود یا اعضای خانوادهاش ناگزیر به ترک خانه و کاشانه نشده باشد. در طی چهار دهه اخیر میلیونها افغان مجبور بودهاند که به دور از کشور خود به سر برند و سختیهای زندگی و آوارگی را متحمل شوند. در این مدت طولانی پنج نسل ما افغانها، به زندگی اجباری در خارج کشور و یا دور از خانه در داخل کشور روبهرو بودهاند و این درد جانکاه ما هنوز هم به پایان نرسیده است.
بنابراین میتوان گفت که هم از دیدگاه عاطفی و احساسی و هم از دیدگاه ملی، مهاجرت بیرونی و بیجاشدگی داخلی یکی از عمدهترین مسائل مردم افغانستان است.
درد آوارگی را همه ما با گوشت و پوست لمس کردهایم. خاطرات زنان و مردان کشور ما و ادبیات معاصر افغانستان مملو از تصاویر قریههای ویران، مزارع سوخته و زندگیهای برباد رفته است.
رنج آوارگی، رنج مشترک مردمان این سرزمین است و ما این حقیقت را به خوبی درک میکنیم که ثبات و رفاه افغانستان، ارتباط مستقیم با راه حل پایدار مشکلات مهاجرین و بیجاشدگان داخلی دارد.
در دقیقههای که خدمت شما هستم، اول میخواهم خوش آمدید بگویم و تشکر کنم و بعد بالای دو سه نکته بیشتر تمرکز نمایم: اول فهم و تبیین مشکلات و فرصتهای نهفته زندگی مهاجران و بیجاشدگان داخلی در ابعاد گوناگون آن. دوم ضرورت یک نقشه راه افغانستانشمول در همکاری با کشورهای منطقه و جهان، جهت تطبیق یک پالیسی بزرگ ملی و سوم اقدامات جدی و عاجل برای ایجاد تغییرات ساختاری به منظور حل این معضل بزرگ ملی.
اولتر از همه تمام مهمانان بینالمللی ما را، خواهران و برادران را که از تاجکستان، ایران، پاکستان، زمبیا، ترکیه و دیگر کشورها تشریف آوردهاند، از صمیم قلب خوش آمدید میگویم.
دوم، از متخصصین افغان، همکاران پوهنتونی من و خاصتاً جناب ستیز صاحب تشکر میکنم.
سه، از نهادهای بینالمللی و اتحادیه اروپا که یک همکار عظیم ما در نقشه راه آینده صلح و ایجاد شرایط برای حل مسئله مهاجرین خواهد باشد، و نهادهای ملل متحد، کشورهای جاپان، ایتالیا و تمام کشورهای دیگر که حضور داشتند، تشکر میکنم.
چهار، تشکر از جناب وزیر صاحب¹ و خاصتاً داکتر صاحب عالمه و همکارانشان برای ایجاد این سپوزیم و مخصوصاً آماده ساختن شرایط برای یک گفتمان مفید و همهجانبه بین متخصصین افغان، همکاران دولتی و متخصصین و همکاران بینالمللی ما؛ اما از همه کرده مهمتر احترامات عمیق خود را به هر بیجاشده داخلی و مهاجر و هر خواهر و برادر که درد بیجاشدگی و مهاجرت را دیده، ابراز میکنم. من ۲۴ سال خودم مهاجر بودم، در این دولت کم کسی است که درد مهاجرت را ندیده باشد، بناءً این مسئله است که عمقش را ما درک میکنیم. در عین حال، من تمام مقالات را خواندم و نه تنها آنها را خواندم؛ بلکه Oxford Handbook of Refugees را هم خواندم. ۶۶ مقاله در آن کتاب است و مسئله بنیادی این است که از نگاه تحلیلی هنوز اجماع در مطالعات مهاجرت وجود ندارد. ۶۶ مقاله، ۶۶ تعریف مختلف ارائه کرد؛ چون مطالعات مهاجرت، مخصوصاً کتاب کلیدی خانم باربارا هریل بوند، از آثاری است که نوع دید را تغییر داد؛ اما یک اجماع علمی که مبدل به پالیسیهای مشخص شود، هنوز در بینتان وجود ندارد و من این را به حیث یک فرصت میبینم و امید است که محققین افغان و همکاران بینالمللی ما پیشقدم شوند تا این اجماع به وجود بیاید. از این جهت در موضوع اول میآیم که فهم و تبیین مشکلات و فرصتها است. له ۱۳۵۸ کال نه تر ۱۳۸۱ کال پورې له افغانستان نه په دومره لوی شمېر خلک ووتل چې د نړۍ په معاصر تاریخ کې یې مثالونه ډېر کم دي. دا هم مه هېروئ چې په هغو کلونو کې بین المللي ټولنې مهاجرین غوښتل. هر مهاجر چې به هلته ته، یو بین المللي خبر به ترې جوړېده. هلته یوه فیصله وشوه چې مقاومت د مملکت نه له داخل ونه شي او باید هر څه له باندې وشي. د هغې فیصلې په نتایجو موږ لا هم ژوند کوو.
هغه مقاومت چې په پنجشېر کې وشو ډېر احتمال یې درلود چې په سلهاو نورو درو کې هم شوی وی، اما د دې مخه ونیول شوه او بالعکس زموږ د مقدس جهاد مراکز له مملکت لرې جوړ شول او نتیجه یې دا شوه چې د دولت جوړولو پروسه په شدت له مشکلاتو سره مخ شي. له دې سره، سره په تېرو لسو، پنځلسو کلونو کې په میلیونونو افغانان خپل وطن ته راستانه شول، خو میلیونونه افغانان لا له هېواده بهر په مهاجرت کې اوسي او یا د داخلي بېځایه شویو په توګه ورځې شپې تېروي.
موږ په دې ویاړو چې میلیونونو افغانان بېرته وطن ته راغلي دي او مخصوصاً په تېرو درېیو کلونو کې افغانستان له هغو ممالکودې چې له یو میلیون نه ډېر مهاجرین یې بېرته هېواد ته راستانه شوي دي. نیمه ډوډۍ موږ له یو بل سره تقسیم کړې ده، اما لا هم په میلیونونو کسان له وطنه بهر لرو. زه ځکه دقیقه احصائیه نه استعمالوم، سره له دې چې ملګرو ملتونو سازمان او نورو له موږ سره ۴۰ کاله کار کړی دی، خو موږ لا هم واضح نه پوهېږو چې په پاکستان کې څومره مهاجرین لرو، څومره په ایران کې دي، څومره په ترکیه، مرکزي آسیا او خلیج خو لا پرېږده. موږ د دقیقو ارقامو په تشه کې پالیسي جوړوو. موږ خپل مهاجرین په اساسي توګه نه پېژنو، نه پوهېږو چې دوی کومې پانګې لري؟
عرض من این است که افغانان به حیث فرد یا خانواده برآمدند؛ اما امروز در بیرون کشور تشکیل منظم و سرمایه همهجانبه دارند. قسمی که جناب ستیز صاحب گفت این فرصتی است که ما به مهاجر به حیث یک افغان عزتمند که نه تنها زندگی خود را تامین میکند، بلکه زندگی میلیونها افغان دیگر را در داخل کشور تغییر مثبت میدهد، ببینیم. مهاجرین ما تنها در ایران به یک تخمین سالانه ۵۰۰ میلیون دالر به افغانستان انتقال میدهند، همچنین مهاجرین ما در خلیج صدها میلیون، و در اروپا، امریکای شمالی و استرالیا و غیره. جهت مثبت تصویر مهاجرین ضرورت عاجل ماست.
د کمیت له نظره افغانستان د اوسنۍ نړۍ په هغو دوه هېوادونو کې دی چې کابو هر اوسېدونکی یې له خپل کور نه یو ځل او حتی څو ځله وتلو ته مجبور شوی دی.
د کندز د یوې مېرمنې خبره به مې تر آخري سلګۍ پورې په یاد وي. راته یې وویل چې دا څلورم وار دی چې کور مې جوړ کړی او بیا سوځېږي. دا څه رقم مملکت دی، هر وار چې زه خپل کور جوړوم، کور مې بیا اور اخلي او دا اورونه لا هم جاري دي. پرون هم سوځېدلي، هغه بل پرون هم سوځېدلي او نن هم هماغه وضعیت روان دی. د دې اورونو مخنیوی، زموږ وجداني، ملي او اسلامي وظیفه ده.
زموږ د خلکو د مهاجرت د پدیدې دویم مهم خصوصیت دا دی چې دا څو نسلي پدیده ده. موږ په تېرو څلورو لسیزو کې د مختلفو دورو مهاجرین لرو.
موږ درېیم نسل لرو چې د خپل کلي په نوم پوهېږي، مګر په نور افغانستان کې بلد نه دي. ولې هغه مهاجرین ملامتوئ چې په ایران کې دي چې په پښتو نه پوهېږي او هغه چې په پاکستان کې او چې په دري باندې نه پوهېږي. دا د دوی ګناه ده که زموږ؟ کله چې دوی بېرته راځي له کوم ځایه یې زده کړې وي؟ دا زموږ وظیفه ده چې باید شرایط ورته برابر کړو.
پخوا هر افغان په دوو یا درېیو ملي ژبو پوهېده، اما که دا شرایط موږ برابر نه کړو، نو ولې یې ملامتو؟ هر څوک چې مهاجر ته په سپکه ګوري، د افغانستان ملي عزت ته په سپکه ګوري! مهاجر زموږ ویاړ دی، زموږ افتخار دی!
زموږ د مهاجرت او کډوالۍ پدیدې درېیمه ځانګړنه دا ده چې خارج ته په لېږد سربېره داخلي بې ځایه شوي هم لرو. زموږ داخلي بې ځایه شویو ته ډېره کمه توجه شوې ده. زما نه هېڅ وخت نه هېرېږي، زه سپین بولدک کې وم. جناب شیرزی صاحب د کندهار والي و. اول کال و چې زه بېرته راغلی وم، ماته ده زمینه برابره کړه چې داخلي بې ځایه شوي ووينم. ما لوی زمینداران ولیدل چې په یوه جوړه کالیو کې وو. ما د افغانستان په فرهنګ کې ډېر کم لیدلي چې مشران او ځوانان دې دوه ساعته پرله پسې وژاړي. دوی دوه ساعته مکمل وژړل، ځکه چې کورونه یې د نورو په اختیار کې وو او ترې نیول شوي وو او دوی ترې په زور ایستل شوي وو. موږ هره ورځ لا هم نور بې ځایه شوي تولیدوو. جنګ او جګړه یې تولیدوي او بې قانوني یې تولیدوي.
بله برخه دا ده چې زموږ ښارونه ټول د مهاجرت نتیجه ده. اوولس کاله مخکې چې کابل ته راغلم، چهار آسیا ته، له هغه ځایه لوګر، پکتیا ته او خوست ته تلم. په بیني حصار کې ما پیاز ولیدل. پیاز یې په بوجیو کې پېچلي وو، ښکته شوم پوښتنه مې ترې وکړه چې دا پیاز چېرې وړئ؟ ویل یې، پاکستان ته! په دوه زره او لومړي کال کې دومره پیسې نه وې چې د بیني حصار پیاز په کابل کې استعمال شي.
خبره دا ده چې زموږ ښارونه ټول د داخلي مهاجرت یا بېرته راتګ نتیجه ده. دا واقعاً د خدای یوه معجزه ده چې زموږ ښارونو کې امن شته. دا د افغانانو د اجتماعي پانګې او باور او ملي احساس نتیجه ده. کابل په هغه وخت کې شاوخوا څلور سوه زره کسان وو، مګر نن لس چنده ډېر شوي، خو لا هم خپل یو نظم لري. دا نظم ټولنې راوړی، دا نظم مهاجرینو راوړی او دوی هر یوه یې یوه آبادي راوړې ده، نو دلته ضرور ده چې پوه شوو ابعاد څه دي؟
زموږ د خلکو مهاجرت د مکان له نظره ډېر پراخ دی. موږ په اروپا، شمالي امریکا، استرالیا، نیوزیلنډ، ګاونډیو هېوادونو، عربي هېوادونو، روسیې، ترکیې او نورو ملکونو کې کلمه مهاجر عین معنی را در همه جا ندارد، از نگاه ارتباط عاطفی همه افغان هستیم؛ اما از نگاه اهمیت جامعهشناسی و بشرشناسی تحلیلهای مشخص را ضرورت دارد.
مقالات را من استقبال میکنم، مکر بسیار عمومی بود. افکار گیدنس¹ از دهه پیشتر است، اروپای امروز ضد افکار گیدنس و طرح گیدنس اقدام میکند. مدلهایی که بیست سال پیش گیدنس و خانمی که Citizenship Multidimensional را نوشته کرد، امروز عملی نیست، ضد این است. مدلهایی را که ما فکر میکنیم عملی است، باید از سر بسنجیم. نکته دیگر این است که به حیث فرد رفتیم؛ اما امروز به تشکل منظم جمع هستیم. تنها در پاکستان ببینید که صدها هزار متعلم افغان توسط سازمانهای خود مهاجرین درس داده میشوند. مقدار سرمایه افغان که در بین مهاجرین است، به میلیاردها میرسد و دهها میلیارد دالر است. سرمایه اجتماعی را ببینید، امروز اگر جامعه افغانستان را یک جامعه و همه افغانها را که از نگاه احساسی خود را افغان میبینند، بنگریم، سرمایه بشری ما نهایت قوی است و از همه این، باید استفاده صورت بگیرد.
عرضم در این بخش این است که طرحهای جذب مهاجرین ما تا حدی زیاد با نهایت احترام، بسیار مکانیکی بود، قوانینی و پالیسیهایی که برای ما پیشنهاد شده، بدون درک عمیق شرایط، ابعاد، کمیت و فرصتها مطرح شده است، من از UNHCR ممنون هستم؛ اما چهار صد دالر و چهار بوجی آرد، مشکل مهاجرین را حل نمیکند. مشکل هر مهاجر انتقال از یک کشور دیگر به کشور خود نیست. کشوری را که از نگاه احساسی و عاطفی از خود میداند، آن کشور باید از او شود. وقتی زمین، آب، شرایط کار و شرایط مساوی اشتراک در جامعه را نداشته باشد، این شرایط درست نیست؛ بناءً ضرورت واضح است که ما یک غور مجدد کنیم و به صورت اساسی ببینیم که طرح عمومی راه حل مشکلات ما چیست او عرض مې څه دی؟ د مهاجرینو مسئله، د ځوانانو مسئله، د کوچیانو مسئله او د معلولینو مسئلې ته ورته ده. خبره په څه کې ده؟ دا په یوه وزارت باندې نه شي حل کولای. دا په محدوده اقداماتو نه شي حل کولای. آیا سنګاپور مسئله پیر شدن جامعه خود را همراه وزارت پیرها ایجاد کرد، حل نمود؟ یا اینکه تمام سیستم دولتی خود را دوباره عیار کرد تا این مسئله را سرش فکر کنند؟ آیا اشتراک زنان به سطح وسیع با ایجاد چند پست فرمایشی ایجاد میشود و یا اینکه زنها را در سراسر ادارات دولتی به تمام سطوح جابهجا کنیم؟ بناءً ضرورت واضح است که ما باید بتوانیم سر عوامل به صورت جدی فکر کنیم و همچنین راههای حل را به صورت جدی بسنجیم.
من به تفصیل خدمتتان صحبت نمیکنم و به افتخار زیاد بیانات من یک قسمتش تحریری و یک قسمتش تقریری است، دوباره در یک چیزی منسجمتر خدمتتان ارائه خواهم کرد؛ اما عمدهترین عامل بربادی ما چه بوده؟ از دیدگاه من عدم موافقه سر اصول بازی و یک نظام حقوقی حاکم دوامدار، علت اصلی است. سردار شهید داوود خان کودتا کرد، عواقبش را سنجید که یک نظام قانونی را تغییر داد، نتیجهاش چه شد؟ وقتی که خودش شهید شد، نظام سقوط کرد. کمونیستها از راه کودتا آمدند، سنجیدند که عواقب این چیست، شعارهایشان چه بود و عملشان چه شد؟
ما سر اصول و قواعد بازی باید به نتیجه واضح برسیم و آن اصول و قواعد بازی چیست؟ قانون اساسی ما. خارج از یک چارچوب واضح حاکمیت قانون و اصول و قواعد تعیینشده، ما مشکلات بنیادی خود را حل کرده نمیتوانیم. پول علاج نیست؛ اگر پول علاج میبود، میلیاردها دالری که آمد، امروز یک بر سه افغانها گرسنه به خواب نمیرفتند، یک شهر پلانشده میداشتیم و پنجاه بند را به انجام رسانیده و آب را مدیریت کرده میتوانستیم. پول وسیله است؛ اگر فکر، طرح واضح و تعهد ملی وجود نداشته باشد، پول مشکل را حل نمیکند، بالعکس زیادش میکند.
از این جهت ضرورت این است که تجربههای موفق را هم ببینیم. تجربههایی که از تاجکستان، ایران، ترکیه و زامبیا پیش شد، همه مورد احترام است؛ اما ابعاد مشکلات ما فرق دارد و از این جهت من یک سه تجربه موفق را مخصوصاً از نگاه تغییر ذهنیت، خدمت همکاران محترم علمی، ستیز صاحب و همه استادان، استاد علوی صاحب و دیگر استادان عرض میکنم.
استفاده چین از مهاجرین بینالمللیشان و از دایسپرای چین بینظیر است. بعد از این که چین تحول اقتصادی خود را شروع کرد، نقش چینیهای بینالمللی و چینیهایی که دوباره آمدند، یکی از عمدهترین عوامل تغییر در چین است. این را از این خاطر میگویم که یک رقابت منفی آمده بود که هر کس که دوباره به کشور خود میآید، یا سگشوی است یا پشت مال اجدادی آمده. این ذهنیت باید تغییر کند. هیچ افغان سگشویی نکردهاند. ما همه یک اتحاد و رشتههای عمیق وحدت ملی داریم. هر کس که خود را بیگانه میسازد، اصل خود را فراموش میکند. کی حق این را میدهد به یک افغان که بگوید تو افغان نیستی. باید آغوش باز شود. هر چه آغوش ما بازتر باشد، به همان اندازه راه حل آسانتر میشود.
دوم، تجربه هند؛ در ایجاد وزارت مهاجرینشان و ارتباط اینها نهایت مثبت است. اگر تحول بنیادی هند را امروز در عرصه تکنالوژی معلوماتی میبینید، یک قسمت عمده از این، از هندوستانیهایی بود که در کالیفورنیا، نیویارک، بوستون و جاهای دیگر حضور داشتند و دوباره برگشتند.
حرف من در چیست؟ مهاجر بینالمللی افغان را به حیث یک ثروت ببینید. اگر یک روز به کشور میآید، یک هفته یا دوباره میآید، یک سرمایه ملی است، از پیشش استفاده شود. نه این که بگوییم، ذهنیتی که ایجاد شد، در پارلمان افغانستان که کسانی که پاسپورت دوگانه دارند با وجود وضاحت قانون اساسی، اعضای خود پارلمان محترم پاسپورتهای دوگانه دارند؛ اما سر وزیر صاحبان قانون دیگر را میگذارند، چرا؟
در عمل باید یک تعهد افغان را ببینید، نه اینکه در نظر، این مثل این است که خدای ناخواسته هر یک از زبانهای خود را رد کنیم. زبان دری هزار سال وسیله ارتباط ما با منطقه بوده است و یک زبان بینالمللی بود. دوباره کوچک شد به یک زبان منطقهای، دوباره توسعه میکند. زبانهای ترکی ما وسیله ارتباط ما با میلیونها شرکای ما در آسیای مرکزی است. آیا کس شک دارد که امروز ما جز لاینفک آسیا مرکزی هستیم.
آیا رفاه آینده ما بدون ارتباط این زبانها امکان دارد، و همچنین پشتو وسیله ارتباط ما بوده است.
ولې خپله سرمایه کمه بولئ؟ د افغانستان غنا، فرهنګي غنا، د ژبو غنا او د ارتباطاتو غنا... دغه اساسي پانګه ده. دغه مهاجرین تر هغو کانونو چې تر ځمکې لاندې دي او له هغو اوبو نه چې د ځمکې پر سر دي، ګټور دي. راته ووایئ، هغه نورې پانګې له دوی پرته په کار اچولای شئ؟
ولې خپل لاس په خپله پرې کوئ. سلګونه زره خارجیانو مو راوستل که نه؟ لسګونه زره بهرني متخصصینو ته مو تر ټولو لوی معاشونه ورکړل که نه، نتیجه څه وه؟
هغه زړه سوی چې افغان یې درسره کوي، هغه په بل څه شي اخیستل کېدای شي؟ نو ضرور ده چې ذهنیت تغییر وکړي. زه له دې سمپوزیم نه مننه کوم چې دا موقع یې راکړه.
مثال سوم ما، ایرلند است. ایرلند یکی از فقیرترین کشورهای اروپا بود، تحول بنیادی ایرلند، پس در جذب مهاجرینش بود. دلیلی که ایرلند را میگویم، این است که بعد از نسلها هویت خود را حفظ کردند. ایرلندی امریکایی را گفته میتوانی که ایرلندی نیستی؟
صد سال و یک صد و پنجاه سال تیر کردهاند، هنوز لباس سبز میپوشد در روز ملی ایرلند. این احساسات و استفاده کردن از آن، استفاده مثبت یک نکته کلیدی است. حرف در چیست؟ وقتی که یک کس کشور خود را در شرایط شدت ملیگرایی ترک میکرد، این را مردم خیانت میگفتند. هیچ افغان به صورت رضاکار کشور خود را ترک نکرده، مجبوریت بوده. مجبوریت را که درک میکنید، حال باید آغوش وسیع باشد، تا همه دوباره با هم دست به اتحاد بدهد. چی کردیم در این چهار سال و چی باید شود؟ من سر پنج بخش اقدامات ساختاری تأکید میکنم.
اول حاکمیت قانون است. امید است ثابت شده باشد که هم ستره محکمه و هم لوی څارنوالی افغانستان در حالت تحول بنیادی هستند. اگر یک کس مثال گفته بتواند، که من در یک قضیه و در محتوای یک تصمیم مداخله کرده باشم، استعفا میکنم. حاکمیت قانون وقتی میآید که قانون سر رئیسجمهور کشور، اول تطبیق شده باشد و من خودم تابع قانون هستم. ۳۹۰ قانون در این چهار و نیم سال پاس و تصویب شد.
قانون، لایحه و مقررات، از خاطر که قانون اساسی یک شالوده یک تعمیر بود، دروازه و اورسی و زینت و اینهایش باید میشد. بدون این قانونگذاری، ما به پیش رفته نمیتوانستیم.
دوم، تعریف وظایف کلیدی دولت و ایجاد نقشهی راه برای هر یک از این وزارتها است. نکتهای را که خدمتتان عرض میکنم این است که یک کلمه رواج پیدا کرده بود، که بعضی وزارتها کلیدی است و بعضی وزارتها کلیدی نیست. من وزارت و اداره غیر کلیدی را نمیشناسم. اگر فکر میکنید که داخله کلیدی است و معارف کلیدی نیست، فکر دوباره کنید.
تمام ادارات دولت ضروری هست. غیر از آن وقتی که وجود نداشته باشد، باید لغوش کنیم. دولت خودش یک پدیده ای ثابت نیست، در حال تغییر است. وظایفش را اجتماع تعیین میکند، اما نکتهای که ما داشتیم، اکثریت ادارات ما چهار و نیم سال پیش وظایف خود را نمیفهمیدند. من پرسان میکردم، که وظیفهتان چیست؟ میگفت، صاحب معلوم است که وظیفه ما چیست، به نام ما هست؛ اما نام تا محتوا، پالیسی منسجم و ایجاد ساختار که وظیفه را انجام بدهند، باید به صورت اساسی بفهمند.
سه، پروگرامهای بزرگ ملی در هر سطح حکومتداری یا پیاده و عملی شده یا در راه عملی شدن هست. همبستگی ملی و میثاق شهروندی، امروز در قریه، شهر و گذر در حال عملی شدن هست. به خاطر ولسوالیها با تمام ولسوالان به صورت اساسی بحث کردیم و در چند ماه آینده شاهد یک پروگرام ملی به سطح ولسوالی خواهیم بودیم. شاروالیها به صورت بنیادی تغییر کرد. حداقل یکصد و بیست طرح را من شخصاً از کاندیداهای شاروالان دیدم. سرم انتقاد میکردند که به سطح شاروالی فکر میکنید. خواهران و برادران اگر به سطح شاروالی و قریه فکر نکردید، خیال میکنید، کل چیز در ساحه وزیر اکبر خان حل میشود.
امروز شاروالیهای افغانستان به حرکت آمده و بعد از صد سال قانون شاروالی تعدیل شده و امید است که یکی از بهترین قوانین باشد و ایجاد وزارت شهرسازی و اراضی یک قدم بزرگ است. بانک زمین ایجاد شده، بهترین خبری که ما برای مهاجرین داریم، ایجاد بانک زمین است؛ چون ایجاد این بانک ما را پلان میدهد. دولت جایداد خود را نمیفهمد. از وزارت محترم معارف پرسان کنید، هزاران مکتب معطل مانده از خاطری که هر بار برای ما ارقام میدهند که مکاتب را شروع کنید، زمین را تثبیت کرده نمیتوانستند. از وزیر صاحب امور مهاجرین پرسان کنید، هر بار که برایشان یک شهرک را وعده کردند، حدود اربعهاش را تعیین کرده نمیتوانستند.
قبل از اینکه نکته چهارم را بگویم، وزارتها و خود نهاد ریاست جمهوری به حیث نهاد تغییر کرد، امید است چیزی را که تثبیت شده باشد، ریاست جمهوری افغانستان فردمحور نیست، نهادمحور است، شوراهای عالی زمینه این را فراهم کرده که کل ما باهم یک بحث سازنده ملی داشته باشیم، بدون سانسور از کل همکاران پرسان کنید که اگر روزی در یکی از شوراهای عالی سانسور وجود داشته باشد. سکتور خصوصی، جامعه مدنی همه در این وجود دارند تا ما بتوانیم به پیش برویم.
چهارم که عمدهترین نکته است، کلید رفاه افغانستان را ما در کمک خارجی نمیبینیم، کلید رفاهش را ما در استفاده اعظمی از سرمایه فیزیکی و بشری افغانها میدانیم.
آب افغانستان صاحب نداشت، همین قدر من گفتم که آب ما آبروی ما است، کم فحش از منطقه خوردیم؟ سر این نوع فحش من افتخار میکنم. زه د دې مملکت اوبه ساتم!
معادن ما کدام خیرات نیست که هر کس بیاید از هر جای به کاغذ یک صفحهای قرارداد بگیرد، به شفافیت تمام از مراحل مختلف تیر میشود که قراردادها برای نسلهای آینده افغانستان باشد.
اگر چهار سال سر این تیر کردیم از خاطر این بود که تمام مدارک قانونی استفاده معادن ما باید فراهم شود.
سرمایه فرهنگی ما، در صدمین سالگرد استقلال افغانستان انشاءاللهتعالی تمام ابنیه تاریخی را که در دوران امان الله خان وجود داشت، دوباره احیاشده خواهد دیدید، قصر دارالامان، قصرهای پغمان و جبلالسراج و تمام نقاط افغانستان تکمیل میشود، اما مهمترین بخش این - ستیز صاحب از شما تشکر میکنم که این را درخواست کردید - یک گفتمان ملی در صدمین سال استقلال ما است که موضوع مهاجرین و بیجاشدگان داخلی خود را چطور حل میکنیم، بیایید و یک گفتمان واضح را با یک روایت و اصول نو مطرح کنیم.
پنجم، پروگرام ملی زراعت و انکشاف دهات سرپا ایستاد شد، تنها جلغوزه را دیدید من که میگفتم جلغوزه کلتان سر من خنده میکردید.
پنجصد تُن تنها به چین رفت و چهار هزار تن در حال انتقال از راه لاجورد است، هر سرمایهای را که داشتیم، چون زنجیر ارزشش فراهم نشده بود نادیده گرفتیم، تا کدام وقت میخواهید که سرمایه ملی این کشور به طریقه قرن ۱۷ و ۱۸ و ۱۹ از پیشش استفاده شود و فایدهاش را دیگران بگیرد.
ضرورت واضح است که منابع خود را به کار اندازیم. زراعت کلیدی است، از خاطری که غیر از این زندگی مهاجرین را انسجام داده نمیتوانیم.
نکته ششم سرمایهگذاری بنیادی بالای امنیت، ثبات و صلح است، قوای امنیتی و دفاعی افغانستان افتخار این مملکت هستند.
زه ورباندې ویاړم او دوی ثابته کړه چې د افغانستان واقعي بچیان دي. تاسې فکر کړئ چې د ۱۵ زره یا ۳۰ زره افغانیو لپاره خلک ځانونه قربانوي؟ تاسې فکر کوئ، یو څوک چې یو انتحاري په غېږ کې نیسي او ځان له لاسه ورکوي، نو د سلهاوو او زرهاوو نورو انسانانو ژوند ساتي، انګېزه یې څه کېدای شي؟ د دې انګېزې پرته له دې چې له دې وطن او خدای ج سره مینه لري، بل څه نه شي کېدای. زموږ امنیتي او دفاعي ځواکونه زموږ ویاړ دي او دوی د دې تضمین ورکوي چې انشاءاللهتعالی یو قوي او باډرکه دولت به جوړېږي او دوی به د مهاجرینو د حقونو ساتنه کوي.
نکته آخرم سر اقدامات عاجل است و در این بخش شش نکته دارم. اول از اتحادیه اروپا تشکر میکنم، خاصتاً از خانم موگرینی نماینده فوقالعاده اتحادیه اروپا که در کنفرانس جنیوا یک تعهد واضح در پنج بُعد همراه ما انجام داد و پلان تطبیق صلح پایدار افغانستان را اتحادیه اروپا همراه ما شریک میکند، در این پلان یک بخش عمدهاش حل مشکل بیجاشدگان داخلی، کوچیان و عودت تدریجی با عزت و همهجانبه مهاجرین افغانستان است.
مهاجرین را به وسیله فشار بدل نکنید، چند سال پیش یادتان هستند که یکی از کشورها فشار میداد، من گفتمشان چې په یوه کال کې یې بېرته غواړو، بېرته شاته ولاړل. راشئ چې په یوې واضح تدریجي پروسې نتیجې ته ورسېږو او دا هم په دې معنی مه کوئ چې د دوی ټول علایق له دې مملکتونو سره قطع شي، ولې قطع شي؟
چرا صدها راه دوام فعالیتهای اقتصادی به صورت منطقهای صورت نگیرد؟ چرا مهاجر افغان که ۱۰ سال، ۱۵ سال یا ۲۰ سال یا ۳۰ سال در ایران تیر کرده، یک دفعهای کل علایق خود را قطع کند؟ باید وسیله ارتباط ما باشد، همچنین در پاکستان یا کشورهای دیگر.
نکته کلیدی، یک راه حل جامع در چارچوب پلان صلح افغانستان زیر پلانگذاری است که انشاءاللهتعالی عملی میشود.
دوم حل پایدار مشکلات مهاجرین از طریق پروگرامهایی که بالای کار و مسکن تمرکز داشته باشد. مهاجری که کار با عزت و اعتبار و مسکن قابل استطاعت نداشته باشد، به فقیر بدل میشود، ما نمیخواهیم که سرمایه اینها ضایع شود، بایدبالعکس خدمات و اینها برایش وجود داشته باشد.
نکته سوم که از همه همکاران علمی خود درخواست میکنم، یک طرح جامع برای استفاده از ظرفیتهای جهانی افغانان مهاجر را آماده کنند.
نکته در چیست خواهران و برادران؟ امروز به افغانستان کمک کنید و در آبادی و رفاهش سهم بگیرید، ضرور نیست که در افغانستان تشریف داشته باشید.
من مثال واضحش را خدمتتان میدهم، ۱۶ سال کار کردم همراه نهادهای بینالمللی که یک پلان چارچوبی برای احیای کابل بسازیم، ۱۶ سال موفق نشدیم. همیشه متخصصین درجه چهارم و پنجم و دهم برای ما روان کردند، اینها حرفهای من را میگرفتند، پس تکرار میکردند و ما را میلیونها دالر چارج میکردند.
پلان کابل در بوستون ساخته شد، یک روز اینها در افغانستان قدم نگذاشتند؛ اما بهترین و جامعترین پلان است و تمام مطالعات تکنیکی را خود افغانها انجام دادند؛ از این جهت با تکنالوژی معاصر ما باید فاصله نگیریم.
هر افغانی که یک ظرفیت دارد، اگر از ۴ ساعت در هفته تا بیست ساعت تا هر ساعت همراه ما کمک کرده میتواند، ما باید راه را ایجاد کنیم تا یک سهم وسیع بگیرند.
من چند جوان را که کلشان بین ۲۱ و ۲۸ ساله بودند، در آلمان دیدم، کُلشان در یک شهر کوچک آلمان زندگی میکنند و عجیب این بود که کُلشان از کنر بودند.
یو استعداد دي خلکو کې ما ولید، دلته راغلي وو. دا متخصص دي، په دې تکنالوژۍ داسې وکړه، هغسې وکړه، دغسې وکړه، دوی په مودرنې تکنالوژۍ او بهترینونو شرکتونو کې کار کاوه، ولې موږ له دوی استفاده ونه کړه؟ راشئ په اساسي توګه مو دروازې خلاصې کړئ. کله چې دروازې درته وایم، هدف مې دا دی چې فکري دروازې مو خلاصې کړئ. موږ خپله ځانونه حصار کړي دي او بیا فکر کوئ چې د ملا نصرالدین قبر دی. قفلونه مو اچولي دي، اما دېوالونه نشته. راشئ چې دا قفلونه مات کړو. په دې راشئ کار وکړو چې هر افغان چې په هر ځای کې دی، اول او آخر افغان دی او افغانیت ترې څوک نه شي اخیستی!
چهارم وزارت محترم مهاجرین ضرورت به اصلاحات ساختاری دارد تا این طرحها را بتواند عملی کند و در اینها نقش داشته باشد، قدمی که امروز برداشته شد، یک قدم مثبت است و از این استقبال میکنم.
پنجم به اساس پیشنهاداتی که شما کردید، جناب ستیز صاحب و دیگر همکارانتان وزارت خارجه ما باید به صورت بنیادی تغییر کند، امروز زیادترین شکایت مهاجرین افغان از وزارت خارجه ما است. کسانی که قفل در مقابل مهاجرین جور کردند، کسانی هستند که درک وحدت ملی و منافع ملی افغانستان را ندارند.
وقتی از یک افغان از خاطر پاسپورت یا ویزه گرفتنش، کسی در یک قنسولگری یا سفارت رشوت میخواهد و یا از پیششان وضعیت بد میکند که یک زبان یا زبان دیگر ملی ما را صحبت میکند، این قابل قبول نیست. برای اصلاحات وزارت خارجه من ضربالاجل داده بودم، بعد از این کُلشان به اساس امتحان واضح مثل اتشههای تجاری ما انتخاب میشوند، واسطه و وسیله، خویش و خویشخوری در وزارت خارجه ما جای ندارد و ختم است و نقطه ختمش را من اعلان میکنم.
پنجم، توجه جدی به مشکلات کوچیها و بیجاشدگان داخلی است؛ این دو معضله ملی ما باید به صورت اساسی مورد توجه قرار بگیرد و در این پهلو جناب پیکار صاحب چون شما کار را شروع کردید، تسریع دادن جایداد شرعی به هر افغان از خاطر زمین، ملکیت و سرمایههایش یک نکته کلیدی است، ما دیگر تحمل این را نداریم که ساحههای پلانی و غیر پلانی داریم، جایداد شرعی و عرفی داریم، افغان درجه اول و درجه دوم داریم، همه افغانها افغانهای درجه اول است، به همه ولایات افغانستان از یک نگاه دیده میشود، این کشور، یک کشور واحد است و پالیسیهای واحد میخواهد.
در آخر باز هم از داکتر صاحب عالمه، ستیز صاحب، وزیر صاحب، همکاران بینالمللی و مهمانان گرامی ما، از زامبیا، تاجیکستان، ترکیه، ایران و پاکستان که تشریف آوردند و تجارب خود را همراه ما شریک کردند، همچنین از سفرای محترم جاپان و ایتالیا، نهادهای ملل متحد و تمام همکاران بینالمللی تشکر میکنیم. وقت این رسیده که یک پروگرام واحد به مالکیت و مدیریت افغانها و با همکاری بینالمللی طرح و به زودی ممکنه تطبیق شود.
تل دې وي افغانستان!
یشهسین افغانستان!
زنده باد افغانستان!