بزرگداشت از میراث امام ابو حنیفه (رح): حفظ دانش اسلامی، عدالت و اعتدال
بیانیه در سمینار علمی تجلیل از مقام حضرت امام اعظم ابوحنیفه (رح)
نکات اساسی:
- میراث علمی: پاسداری و ترویج میراث فکری و علمی امام ابوحنیفه (رح).
- اسلام معتدل: ترویج توازن و خردگرایی و نفی هرگونه افراطگرایی.
- عدالت و ثبات: نهادینه کردن انصاف و عدالت به عنوان تهداب جامعه.
- اجتهاد و نواندیشی: تطبیق اصول فقهی برای پاسخگویی به چالشهای معاصر.
- اعتماد تمدنی: تقویت هویت اسلامی و تعامل سازنده با جهان مدرن.
- تسامح مذهبی: تشویق همزیستی مسالمتآمیز میان جوامع مختلف.
- نقش علما: رهنمایی جامعه به سوی وحدت، آگاهی و همدیگرپذیری.
- حاکمیت قانون: تأمین عدالت و مبارزه جدی با فساد.
- وحدت ملی: تحکیم انسجام ملی از طریق ارزشهای مشترک تاریخی و دینی.
- مشارکت عامه: تشویق سهمگیری فعال شهروندان در پروسههای ملی.
۱۳۹۷ لمریز کال د غوايي ۲۴
بسم الله الرحمن الرحیم
فضیلتمآب جناب قاضیالقضات صاحب، علماء کرام وارثین انبیا، اعضای محترم کابینه، مشاورین، همه خواهران و برادران، هموطنان عزیز، و حاضرین گرامی، ښه راغلاست، خوش کيلدینگ، خوش آمدید!
اولتر از همه، تحفه پیشوای بشریت را برایتان تقدیم میکنم، السلام علیکم و رحمتاللهوبرکاته.
قدرمنو علماو، عزتمنو حاضرینو، وروڼو او خوېندو، د حضرت امام اعظم ابوحنیفه رحمۃ الله علیه د مقام د تجلیل په مناسبت د علمي سیمینار د جوړېدو مبارکي وایم او د ارشاد حج او اوقافو له محترم وزارت او علماء کرامو نه مننه کوم چې دغه علمي غونډه یې دائره کړې ده.
زموږ لپاره د حضرت امام ابوحنیفه (رح) د شخصیت، کارنامو او افکارو مطالعه یوه دایمي موضوع ده چې هر وخت ورنه زدهکړه کولای شوو او د خپل دیني او تمدني هویت د پېژندلو لپاره ورته همیشه اړتیا لرو.
از گهواره تا گور زندگی ما را مذاهب تشکیل میدهند. کسی که یک شیوه فکری را ایجاد میکند، طرز فکر مردم را تغییر میدهد. کسی که یک مذهب را ایجاد میکند، تمام اصول و قواعد زندگی را به صورت همهجانبه زیر تأثیر میگیرد. از این جهت، افکار امام ابوحنیفه(رح) و امام جعفر صادق(ع)، افکار دیروز و گذشته نیست؛ فکر، وجود و زندگی ما به اساس این افکار روزانه تجدید میشود. از این جهت، شناختن اینها، شناخت خود است. بدون درک عمیق امامانی که مذاهب عمده اسلامی را مخصوصاً مذهب ابوحنیفه را که امروز روی آن صحبت میکنیم، گذاشته، ما خود را نمیشناسیم.
په حقیقت کې د حضرت امام ابوحنیفه (رح) علمي میراث، د اسلامي تمدن یوه عظیمه سرمایه ده. په اوسني زمانه کې چې افراطي ډلې، د مسلمانانو د تمدني هویت د ختمولو هڅې کوي، د حضرت امام اعظم او نورو سترو مجتهدینو فکري او معنوي سرمایې ته مراجعه، د اسلامي تمدن د اساسي کړنبو د ترسیم په معنی ده.
اول ټولو علماء کرامو ته د شهیدانو تسلیت وایم. موږ هره ورځ دې خاوره کې شهیدان ورکوو، بچي مو دي، خوېندې مو دي، سپین ږیري مو دي، ځوانان مو دي او دا ځکه چې کوم اشخاص چې په فتنه باندې مشغول دي، د امام ابوحنیفه (رح) مکتب نه خبر نه دي. کله چې دوی انشاءالله تعالی د دې سمینار په برکت د امام اعظم (رح) په فکر پوه شي، دوی به مجبور شي چې دوباره فکر وکړي. ځکه هغه څه چې دوی کوي، په مکتب کې د امام اعظم (رح) په مکتب کې ځای نه لري او دا به انشاءالله تعالی تاسې ټول علماء کرام تثبیتوئ. انفجار او انتحار د امام اعظم (رح) طریقه نه ده، بلکې عقل، منطق، شریعت ته تسلیمېدل او له ټولو زیات ثبات ساتل دي.
حضرت امام اعظم(رح) بانی ثبات است و آن ثبات بر اساس عدالت و بر اساس مساوات استوار است.
علماء کرام بهتره پوهېږي چې حضرت امام ابوحنیفه (رح) د یوه بېل فقهي او اجتهادي مکتب موسس و. که موږ ووایو چې د اسلامي تاریخ په تېرو څوارلس پېړیو کې، حنفي مکتب تر بل هر فقهي مکتب د اسلامي نړۍ حقوقي او فقهي نظام ته ډېر څه ورکړي دي، نو په یقین سره چې مبالغه مو نه ده کړې.
تفاوت امام ابوحنیفه(رح) خصوصاً زمانی بهتر دانسته میشود که او را با مخالفان و منتقدانش مقایسه نماییم. ما میدانیم که در زمان او حملاتی از سوی ظاهرگرایان متوجه این امام بزرگوار میگردید و گاهی تهمت بدعتگذاری در دین و نسبتهای ناروای دیگری به او زده میشد، اما استحکام و صلابت علمی او از یکسو و دیانت و تقوای او از سوی دیگر، سبب گردید که به مرور زمان حتی منتقدان او نیز در برابر عظمت وی سر فرود آورند. اگر همه نظریات و دیدگاههای او مورد قبول آنان قرار نگرفت، و تقابل با مکتب فکری و فقهی او ادامه یافت، اما اعتراف به دیانت و تقوای او حتی در نزد مخالفان وی نیز قابل انکار نبود. درس امام اعظم(رح) به ما، درس حوصله و متانت است. او در نظر متصوفان مسلمان به یکی از سلسلهداران عرفان و تصوف اسلامی شناخته شد، چنانکه شیخ فریدالدین عطار در تذکرة الاولیا آورده است. در طرف دیگر، کسانی که خود را پیرو سلف صالح معرفی میکنند، بدون هیچ تردیدی امام ابوحنیفه(رح) را یکی از بزرگان سلف به حساب میآورند و نمیتوانند جایگاه بلند او را نادیده بگیرند. کیست در جهان اسلام که دیدگاه بلند اما ابوحنیفه(رح) را انکار کرده بتواند؟
در باره دیانت و تقوای امام ابوحنیفه(رح) روایات گوناگون وجود دارد و هر چند در باره وثاقت برخی از آن حکایتها و گفتگوهایی شده است، اما حتی اگر با دید انتقادی هم به آن روایات نگریسته شود، در این شکی نمیماند که او نمونهای از یک انسان مومن، عالم حقگوی، تاجر پاکسیرت، سیاستمدار آگاه به شرایط زمان و مجتهد سختکوش بوده است.
ولی آنچه اهمیت امام ابوحنیفه(رح) را چند برابر میسازد، افزون بر دیانت و تقوا، دیدگاههای کلامی، نظرات فقهی و روش اجتهادی اوست که گرهگشای مشکلات فراوانی در جامعه اسلامی است. دیدگاه کلامی امام ابوحنیفه(رح) چنانکه مشهور است و علماء کرام بهتر آگاهی دارند و امید است که این حرفها در مقابل علماء کرام که میراثدار انبیا هستند، گستاخی تلقی نشود، روش معتدل، دور از افراط و تفریط، و متکی بر نقل و عقل بوده است. امام ابوحنیفه(رح) جلو جریان تکفیری را که از سوی خوارج به راه افتاده بود - جناب وزیر صاحب ذکر کرد - گرفت و به صراحت اعلان کرد که هیچکس از اهل قبله مسلمانان را نمیتواند کافر بخواند. او بود که به حقوق اهل ذمه و شهروندان جامعه اسلامی اهمیت داد و مصونیت حقوقی آنان را در شریعت اسلامی متبارز ساخت. او بود که بر حقوق زن در جامعه اسلامی تأکید ورزید و با فتاوی واضح خود در باره حقوق زنان از ظلم و بیعدالتی در حق آنان در جامعه اسلامی جلوگیری کرد و من افتخار دارم که خواهران آگاه و دانشمند ما همراه ما هستند.
او در زمینه جنگ و صلح نظرات بکری دارد و مبنای جهاد را دفع ظلم عنوان کرد، نه تفاوت عقیده با دیگران. او تعریف دارالاسلام و دارالحرب را به گونهای معقول و منطقی مطرح کرد و راه برقراری روابط بینالمللی را برای مسلمانان گشود. این دیدگاهها امروزه چه در زمینه حقوق اساسی و چه در حقوق بینالملل اهمیت خاصی پیدا میکند، و برای تنظیم روابط بینالمللی مسلمانان با جهان، کارکردی بینظیر دارد.
به همان پیمانه که نظرات خاص او در زمینه مسایل یادشده و مسایل مشابه اهمیت دارد، به همان شکل روش اجتهادی او نیز اهمیتی خاص پیدا میکند. این روش اجتهادی بود که به یاران و شاگردان وی و همچنان به فقهای بزرگ حنفی در طول قرنها امکان بخشید که مشکلات پیشآمده در دورانهای بعدی در جوامع اسلامی را، حل و فصل نمایند. روش اجتهادی امام ابوحنیفه(رح) در دستهبندی کلی به نام روش اهل رأی شناخته میشود که مکتب معتبری در تاریخ اجتهاد و فقاهت اسلامی بوده است. روش اهل رأی به علم و عقل اهمیت چشمگیری قایل بود و به فقها امکان میبخشید تا مقاصد شریعت اسلامی و روح کلی آن را در نظر گرفته و در پرتو آن به تحولاتی که رخ میداد، توجه کنند. این روش اجازه نمیداد که برداشت سطحی از دین به یگانه تفسیر از دین در میان مسلمانان تبدیل شود و عرصه بر حکمت و علم و عقلانیت بسته شود. او بود که هم استحسان را در مکانیسم فقاهت نهادینه ساخت و هم قیاس را منضبط گردانید و هم در تحلیل و ارزیابی روایات مختلف میتود قابل دفاعی را پیشنهاد نمود که بزرگان مذهب حنفی تا قرنها و امروز از آن سود بردند و میبرند.
همچنین، اهمیت کارنامه علمی امام ابوحنیفه(رح) از این جا بیشتر میشود که نظرات فقهی و روش اجتهادی او در زمانی به میان آمده بود که دامنه امپراطوریهای اسلامی از شرق تا غرب جهان رو به گسترش بود و شهرهای بزرگ مسلمانان تحرکات علمی، فرهنگی، سیاسی، تجارتی و هنری گستردهای را از سر میگذرانیدند. با چنین تحولاتی، تقاضای جامعه اسلامی این بود که مسایل فقهی و حقوقی نیز جوابگوی شرایط پیچیده و رو به گسترش جامعه اسلامی باشد. فقه امام ابوحنیفه(رح) از روح عصر و زمانهاش بیگانه نبود، بلکه در اکثر مواردی بر عقیده این عاجز سبقت نیز میگرفت و به فقها این امکان را میداد که با آیندهنگری و دوراندیشی، راه تحولات مثبت و سازنده در جامعه اسلامی را هموار کنند.
که په اسلامي دنیا کې د فقهي مذهبونو د پراختیا جغرافیې ته نظر واچوو، نو وینو چې له منحنی آسیا تر هندوستانه پورې او زموږ له هیواده تر ترکیې پورې او په چین کې له سینکیانګ نه په اروپا کې تر بالکانه پورې، په ډېرو پراخو ساحو او ګڼو ملکونو کې حنفي مذهب عام او د دغو سیمو په محاکمو او حقوقي ادارو کې په سلګونو کلونو له حنفي مذهبه استفاده شوې ده. و مثال زندهاش قاضیان ما است که از مراکش تا هندوستان به آسانی قضاوت کرده میتوانستند و این نشانه عظمت تمدن اسلامی است که تحت یک چتر واضح حقوقی، همه مسایل عمده را دربرگرفته بود. اگر خاطرات ابن بطوطه را بخوانید، از مالدیف گرفته تا تونس، قاهره و غیره، در تمام آنها بدون هیچ مشکل قضاوت انجام میشد.
په دومره لویه ساحه کې د حنفي مذهب د خپرېدو او منل کېدو راز په دې کې دی چې د دغه مذهب مشر او موسس په خپل اجتماعي نظام کې داسې اصول او ضوابط شامل کړل چې په تاریخي تحولاتو او ډول ډول حالاتو کې یې د دغه اجتهادي نظام تحرک او تداوم خوندي وساته.
زموږ ګران افغانستان ته له نېکه مرغه د اسلام د تاریخ له هماغه لومړیو پېړیو نه د امام اعظم فقهي او کلامي مذهب لاره وکړه او د امام اعظم (رح) ځینې شاګردان زموږ هیواد ته راغلل او دلته یې خلکو تود هرکلی وکړ.
که څه هم په افغانستان کې د تاریخ په اکثرو وختونو کې د متفاوتو مذهبونو او ان دینونو پیروانو شریک او سوله ایز ژوند کړی، خو په دې کې هم شک نشته چې په افغاني ټولنه کې زغم او رواداري د دغه فرهنګ په پیاوړتیا کې حنفي مذهب خپل نقش او اثر لری دی او لري یې.
امام اعظم (رح) د هغه وخت د اسلامي تمدن په مرکز يعني عراق کې اوسېده، خو په اصل کې د افغانستان و او کېدای شي ووایو چې زموږ د وطن دغه ستر بچي د دې خاورې د تمدن رابطه د اسلام له ځوان او غوړېدونکي تمدن سره ټینګه کړه. افغانستان له هماغه پیله د حنفي مذهب یو لوی مرکز و او په خپله غېږ کې یې د حنفي مذهب په زرګونو علما، فقها او دانشمندان روزلي دي.
نن سبا چې اسلامي دنیا د تشدد له څپې سره مخ ده او افراطیت اسلامي ملکونو ته ډېر ډېر مشکلات پیدا کړي دي، موږ اصولي او اساسي اقداماتو ته اړتیا لرو. دغه اساسي کار به دا وي چې خپل تمدني میراث ته یو ځل کتنه وکړو او په دې منځ کې خصوصاً د حضرت امام اعظم ابوحنیفه د ستر علمي او فقهي میراث وړتیاو ته پام واړوو او له دغو وړتیاو نه د عصر له غوښتنو او شرایطو سره سم، د خپلو دیني مسایلو د تفسیر لپاره کار واخلو.
کله چې زموږ ټولنو ته د لویدیځ نوی تمدن راغی، نو ځینې لوستي کسان یې دومره ډېر تر تاثیر لاندې راغلل چې خپل زوړ تاریخ ورته کم اهمیته وبرېښېده شو او په دې فکر کې شول چې د ژوند د بهتري او کامیابی لپاره باید هر څه له پردیو پور کړو.
دلیل عمده این بود که در قرن ۱۹ و ۲۰ میلادی، قسمت زیادی کسانی که درس عصری خواندند، متون شرعی را بلد نبودند و از عنعنه خود خبر نبودند، به عوض اینکه گمشده را در خانه خود بخواهند، به دنبال دیگر جایها بودند. آن دوره تیر شده است. باید واضح باشد که خارج از نظام اسلام، افغانستان نظام دیگر ندارد. این کشور «جمهوری اسلامی افغانستان» است و قانون اساسی ما، اسلامیترین قانون روی زمین است، مسئله در بحث نیست، مسئله در تطبیق است و در اینجا عنعنه بزرگ امام ابوحنیفه(رح) و امام جعفرصادق که رهنمای ما خواهند بود و کاوش عمیق افکار آنان زندگی ما را نه تنها امروز، بلکه فردا و پس فردای ما را غنی خواهد ساخت.
ځینو نورو کسانو بیا برعکس، د لویدیځ د نوي تمدن له هرې بریا او لاس ته راوړنې سره مخالفت شروع کړ او ګومان یې وکړ چې که په پخواني حالت کې پاتې شوو، نو خپل هویت او اصالت به مو ساتلای وي.
دوی هېر کړل چې الجبر، طب، نجوم له اسلامي نړۍ نه غرب ته لاړل نه برعکس. که نن یو څو ورځې څو کمپیوټره راغلي په دې کې به سړی ځان له لاسه نه ورکوي، سبا به یې انشاءالله بیا خپله آباد کړو. خو تجربو ثابته کړه چې په افراط او تفریط کې مو خیر نشته. موږ اوس ښه پوهېږو چې زموږ تېر تاریخ کم اهمیته نه دی. مسلمانانو په خپل تېر تاریخ کې شانداره تمدن درلود او د دغه تمدن په مشرانو او موسسانو کې یو مهم کس حضرت امام ابوحنیفه (رح) و.
موږ له نوي تمدن سره د تعامل په برخه کې کولای شوو چې د اسلامي تمدن په سپیده چاود کې د خپلو مشرانو له تجربو استفاده وکړو او دا وګورو چې هغوی څنګه هم خپل معتقدات او باورونه وساتل او هم یې د نړۍ د ګوټ ګوټ علوم، اسلامي تمدن ته ولېږدول. د حضرت امام ابوحنیفه (رح) فکري او فقهي مکتب د هر عصر له اړتیاو او غوښتنو سره د رغنده او سازنده تعامل وړتیا لرلي ده او لري یې.
بازگشت به میراث امام ابوحنیفه(رح) راهی است که جایگزین مؤثر و قرائتی معتدل از دین را در برابر اندیشههای افراطی به ما نشان میدهد. به این جهت، لازم است که مراجع علمی و اکادمیک، مساجد و مدارس ما و سایر نهادهایی که در عرصه فکر اسلامی کار میکنند، روی این میراث متمرکز شوند و قابلیتهای آن را برای پاسخدادن به مشکلات امروز به کار بگیرند. نباید جوانان ما در سر دوراهی گذشته باقی بمانند که یا با زمان خود اعلان جنگ بدهند و یا با گذشته عظیم خویش به دشمنی برخیزند. ما با تکیه بر میراث پربار امام ابوحنیفه(رح) و فقهای بزرگ مذهب او میتوانیم اقشار آسیبپذیر جامعه خود به خصوص جوانان را از چنگ افراطگرایی نجات بدهیم. مذهب حنفی مذهب مدارا و همزیستی با دیگر مذاهب اسلامی است و پیروان بقیه مذاهب اسلامی را نیز از نگرانیها دور میدارد. علما کرام نقش عمده در رهنمایی مردم دارند و در این بخش من میخواهم که خاصتاً کمکتان در دو بخش برای جامعه به حیث رهنما انتقال داده شود. یکی انتخابات ما است؛ انتخابات یک پروسه اسلامی و ملی است، چون زعامتی که مشروعیت نداشته باشد و به آرای مردم استوار نباشد، مورد سوال قرار میگیرد. بنابراین، خطبه و محراب در دست علماء کرام است، هیچ میکروفون، هیچ تلویزیون و هیچ رسانه جایش را گرفته نمیتواند و ضرور است که هم ضرورت و هم اهمیت مشارکت به تمام مردم افغانستان از طرف علماء کرام تلقین شود و انشاءاللهتعالی همه را به ثبت رأی و بعد از آن به دادن رأی تشویق خواهیم کرد. دوم مبارزه با فساد است. نظام جامعه اسلامی بر عدالت استوار است و احترام من به جناب قاضیالقضات صاحب و لویڅارنوال صاحب حد و حدود ندارد و استقلال قضا را قدر کردن، احترام ثبات جامعه است. از این جهت مبارزه با فساد یک اصلی است که ما باید به صورت اساسی بر مبارزه با آن کمر ببندیم. مردم افغانستان صالح و متدین هستند، یک اقلیت بسیار کوچک، عظمت این خاک، دستاوردهای بزرگ جهاد مقدس و توقعات عظیم مردم ما را به گوشه نگذارد. امید است که خواهشهایم از طرف علماء کرام مورد غور قرار بگیرد.
در پایان، برای گردانندگان و اشتراککنندگان این کنفرانس علمی آرزوی موفقیت و دستاوردهای پربار دارم. تشکر از اینکه مرا اجازه دادید که با هر کدامتان سلام و علیکی کنم. رئیسجمهورتان خادم اول کشور است و اگر مردم فکر میکنند که چرا از هرکدامتان استقبال میکند، از خاطر این است که هرکدامتان به حیث افغان در قدم اول و دوم به حیث علماء کرام، موجب احترام هستید.
یشه سین افغانستان!
زنده باد افغانستان!
تل دې وي افغانستان!
پاینده باد علماء کرام ما!