د افغان ښځو ځواکمنول: د عدالت ټینګښت او د ملت پیاوړتیا
د افغانو ښځو په پنځم ملي سمپوزیم کې وینا
مهم ټکی:
- د تبعه مسوولیت: په مدني دندو او چارو کې د ټولو هېوادوالو فعاله ونډه او ګډون.
- د قانون حاکمیت: د هېواد د اساسي قانون عادلانه او یوشان پلي کول.
- د ښځو ځواکمنول: د پرمختګ او برابرۍ لپاره په ټولو برخو کې د ښځو بشپړ شمولیت.
- ټولنیز پیوستون: ملي یووالی، منځلاريتوب (اعتدال) او خپلمنځي همکاري.
- اخلاقي حکومتولي: روڼه (شفافه) او حساب ورکوونکې رهبري.
- ښوونه او روزنه او ظرفیت لوړونه: پر ښځو او ځوانانو پانګونه او د هغوی د وړتیاوو لوړول.
- اقتصادي عدالت: د بېوزلۍ کمول او د ټولو لپاره د کاري فرصتونو برابرول.
- پایداره سوله: د سیاسي ثبات ترڅنګ په ټولنه کې د رښتونې او تلپاتې سولې ټینګښت.
۱۹ ثور ۱۳۹۷
بسم الله الرحمن الرحیم
بانوی اول کشور، اعضای محترم کابینه، جناب داکتر صاحب سیما سمر، جناب داکتر صاحب سرابی، سلطانزوی صاحب، همه بزرگان، جناب رحیمی صاحب، سفرای محترم، مهمانان گرامی ما خانم پمپلونی و برونی ساچ کنز، و خاصتاً خواهران گرامی که از تمام نقاط افغانستان تشریف آوردهاید، اولتر از همه تحفه پیشوای بشریت را خدمتتان تقدیم میکنم: السلام علیکم و رحمة الله و برکاته!
د وروستیو تروریستي بریدونو له امله زموږ ټول هېوادوال غمجن دي، نو په پیل کې د افغانستان عظیم ولس ته د تسلیت او همدردۍ مراتب وړاندې کوم. د ننګرهار، کابل او خوست بریدونو وښوده چې دغه حملې زموږ پر خپلواکۍ، ولسواکۍ او آزادۍ حملې دي، نه پر یوه خاص قشر یا خاصې ډلې. دا حملې زموږ په ټولو ملي او اسلامي ارزښتونو باندې تېری دی او دا حملې د دښمن د شوم نیت نښه ده، ځکه غواړي چې زموږ د هېواد د څلوېښتو کلنو بېثباتي دوامداره وساتي، په دې کې شک او شبهه مه لرئ. د افغانستان دښمنان د افغانستان د ثبات، پراختیا او آزادۍ دښمنان دي. دوی له یوه خاص افغان سره جګړه نه لري، بلکې له افغان ولس سره جګړه لري، د افغانستان له حقوقو سره جګړه لري او د افغانستان له آزادۍ سره جګړه لري. دا حملې هغه خلک کوي چې د دې هېواد راتلونکې ته هېڅ مثبت فکر نه لري او که مفکوره لري، نو دا گز او دا میدان!
وژل او بربادي مسؤولیت نه دی، بلکې د بېمسؤولیتۍ او فتنې نمونې دي. زموږ په اسلامي فرهنګ کې فتنه خاصه معنی لري او فتنه د بې ثباتۍ موجب ده. څوک چې په فتنې باندې مشغول دي، د ټول امت او ټول ولس دښمنان دي.
هموطنان گرامی! بحث شهروند مسؤول، حکومت پاسخگو و جامعه سالم در این مقطع زمانی بهترین عنوان است. از تمام زنان فعال و اتحادیه زنان کشور که به ابتکارشان پنجمین سمپوزیم دایر گردیده است، تشکر میکنم. همچنین از بانوی اول و همکارانشان که سومین و چهارمین سمپوزیم را با موفقیت سپری نمودهاند، قدردانی میکنم. امید است احترامی را که من به بانوی اول دارم، احترام هر شوهر در افغانستان به خانمش باشد و امید است هر مرد افغان این جرأت را بکند که بگوید از خانم خود زیاد چیز یاد گرفتم. از همکاران بینالمللی، سفرای کشورهای دوست مقیم کابل و جناب یوماماتو نماینده خاص سرمنشی ملل متحد از حضور گرمشان تشکر میکنم.
به همه شما خوش آمدید میگویم. ښه راغلاست او قدمونه مو په لېمو، اوز اوپینگیژگه خوش گیلدینگیز قدملرینگیز کوزیمیز اوستیگه.
به خانه خود، ارگ ریاست جمهوری خوش آمدید، قدمهایتان سر چشمان ما.
فرق شهروند و غیرشهروند در چیست؟ من یک مثال بسیار خوب آن را پنج سال پیش در میدان هوایی دوبی دیدم. ما همیشه بدون بادیگارد سفر میکنیم. نشسته بودم چند دوست ما از عربستان سعودی آمدند. برای بارها پیش از این که افغانستان صاحب قانون اساسی شود، ما حس سردرگمی داشتیم؛ اما روزی که به کشور خود رفتیم، یک نفر در میدان هوایی از ما پرسان کرد و یکی دیگر در سرک؛ که چه میکنی؟ ما گفتیم، تو چه میکنی؟ تو خادم من هستی، به ملت پاسخ بگو!
نکته اول شهروندی مالکیت کشور است. اول خداوند جل شأنه مالک این خاک و دوم ملت عظیم افغانستان، مالک آن است. ملت عظیم افغانستان است که همیشه این خاک را نگه داشته است. شهروندی یک تعهد و قرارداد اجتماعی است. یک قرارداد که در آن همه ما حقوق و وجایب مساوی داریم. دا چې ما او بي بي ګل ته مو دا ویاړ راکړی چې له دې ځایه ستاسي په خدمت کې څو ورځې یا څو کاله واوسو، د زړه له کومې نه مننه! په انتخاباتو کې ستاسي ګډون د دې موجب شو چې دا وطنوال مو چې له دې هېواد سره لیوني مینه لري او ځینو ورته لیونی ویلي، ستاسي خدمت ته راشي. خاصتاً مننه له هغو مېرمنو کوم چې له مختلفو ولایتونو یې دلته تشریف راوړی، ښه راغلاست، خوش آمدید، خوش گیلدینگ، باربار بیایید! ستاسي حضور دلته تروریستانو ته یو ښکاره او روښانه ځواب دی چې د افغانستان پتمنې او په هېواد مئینې او با کفایته مېرمنې په ثبات، آزادۍ، مسؤولیت، همغږۍ او همکارۍ باندې بحث کوي.
وجود شما در اینجا، واضحترین و روشنترین پاسخ به تروریستان است. زن افغان به عقب نمیرود. زن افغان را نمیتوانید دوباره به فقر معنوی و مادی گرفتار کنید. زن افغان را نمیتوانید به این مجبور کنید که در خفا حلقههای درس را به نام زردوزی یا دستدوزی ایجاد کند. زن افغان حضور دارد و حضورش پایدار است.
مسئله بنیادی ما موضوع بیثباتی و ثبات است. از حلف احمدشاه بابا تا توشیح قانون اساسی ما، ما اصول و قواعد بازی یک نظام باثبات را نداشتهایم. هر نسل یا هر یک و نیم نسل به طرف بیثباتی رفتیم. قیمت بیثباتی را ملت عظیم افغانستان همیشه پرداخته است. آخرین بیثباتی عمدهی ما بین کودتای ۱۹۷۸ و ایجاد پروسه بن بود که ۲۴۰ میلیارد دالر ملت افغانستان صدمه دید. رشد اقتصادی ما را با همسایههایمان در آن دههها مطالعه کنید. آنهایی که تداوم داشتند، اگر هیچ کاری هم نکردند، پیش رفتهاند؛ اما ما مطلق رشد منفی داشتیم.
از این جهت هر نسل افغان در حالی که در این خاک به دنیا آمدند و تعهدشان به این خاک بوده است، پلانگذاری آینده نسلهای دیگر را به صورت اساسی کرده نمیتوانستند. پنج نسل ما، متأثر از جنگ است. به عوض این که نتیجه مثبت هماهنگی داشته باشیم، تجربه محرومیت داریم. کدام خانواده افغان، داغدار نیست؟ کدام خانواده افغان خون ندیده و مهاجرت را تجربه نکرده و دردش را ندیده است؟ بنابراین اولین اصل شهروندی، داشتن یک قانون اساسی است. بدون قانون اساسی نکات دیگر به نتیجه نمیرسد؛ چون اصول و قواعدی که در چارچوب آن یک نظام سیاسی شکل میگیرد، تنها در قانون اساسی میتواند تشکیل شود. قوانین دومی، سومی و چهارمی همه ضروری است؛ اما نکته بنیادی، ایجاد یک قانون اساسی است. قانون اساسی ما مسئله بنیادی ثبات را حل کرده است. چرا؟ چون ریاست جمهوری و شورای ملی بر اساس اراده آزاد مردم ایجاد میشود. محدودیت مدت ریاست جمهوری از بهترین گارانتیهای آزادی ماست. چون قدرت فردی نیست؛ قدرت امروز در ریاست جمهوریتان از شمشیر نمیآید، از ارادهی شما میآید.
اول په دې منطقه کې زموږ اساسي قانون تر ټولو اسلامي قانون دی او په عین حال د بشر د حقوقو اعلامیې ټول ارزښتونه په کې منعکس شوي دي. د هېوادوالو حقوق په عمومي توګه په څلورو برخو وېشل کېدای شي.
لومړی مدني حقوق، اولین حق این است که «حق» داشته باشیم. حق داشتن حق، اساسیترین حق است. ما حق این را داریم که حق داشته باشیم و حقوق مدنی خود را در چارچوب محاکم به صورت اساسی تأمین کنیم؛ اما اگر محاکم عادلانه نباشد، اگر فیصلهها با انصاف صورت نگیرد، تمام نظم جامعه با خطر مواجه میشود. از این جهت، ضامن حقوق مدنی ما یک قضای بیطرف و مستقل است. از طرف دیگر حقوق مدنی وجایبی را دارد و عمدهترین موضوع آن قرارداد اجتماعی در بین خود مردم است. شما امروز در این تالار نمونه قرارداد اجتماعی افغانستان هستید. اعم از این که از کدام قریه و ولایت آمدهاید، هیچ کدامتان از دیگری کمتر نیستید و به هیچ کدامتان وقت زیادتر یا کمتر از نگاه مردم افغانستان داده نمیشود؛ اما ضرور است که حقوق مدنی را شهروند مسؤول حفظ کند. بدون سهم فعال شهروند مسؤول حقوق مدنی پایدار نمیشود.
دوم، سیاسي حقوق تر ۱۰۰ کاله مخکې ډېرو مېرمنو په اروپایي او نورو مملکتونو کې د رایې حق نه درلود. اکثره سیاسي حقوق نه وو ورکړل شوي، د ډېرو مجادلو په اساس اخیستل شوي دي. نه حقوق مدني را کسی بخشیده و نه حقوق سیاسی را. حقوق سیاسی بدون سهم و مشارکت فعال شهروندان پایدار نمیشود.
حقوقی که در روی کاغذ است در وثیقه ملی ما باید به حقوق سیاسی واضح مبدل شود. از این جهت حرکتهای سیاسی، احزاب سیاسی و مخصوصاً اجتماعات سرتاسری شبکههای سیاسی موجود است.
از همه کرده مهمتر تعریف یک ملت چیست؟ مردمی که در یک بحث آزاد هستند تا آینده خود را رقم بزنند، گذشته خود را بررسی و از حال استفاده کنند تا یک آینده مشترک را ایجاد نمایند. این از راه آزادی سیاسی میشود.
سوم، حقوق اقتصادی است. مشکلترین مسئله برای ما، حقوق اقتصادی است؛ چون حداقل یک بر سه حصه مردم ما از گرسنگی رنج میبرند. وقتی که خط فقر از پنجاه فیصد بالاتر باشد، این جامعه چه طور پایدار بماند و به ثبات رسیده میتواند؟ فقر دشمن بنیادی ثبات افغانستان است. هر کسی فکر میکند که این افراط و تفریط فعلی مصنوعی به وجود آمده، کلید یا نسخه ثبات است، باید دوباره فکر کند. یکی از دوستان من، در نپال بهترین گپ را زد. او میلیونر بود، گفت ترجیح میدهم که عضو طبقه متوسط یک کشور دارای یک طبقه متوسط قویالاساس باشم تا یک میلیاردر یا میلیونر در کشوری که ۵ میلیاردر داشته باشد و ۹۹ فیصد آن در فقر باشد. بنابراین بحث اقتصاد ما یک بحث اساسی شهروندی است.
چهارم، حقوق فرهنگی ما است. هویتها و زبانهای مختلف که ما از خود یادآوری میکنیم، همه در قانون اساسی جای گرفته است. از همه مهمتر، قانون اساسی ما تأکید بر اصل انکشاف متوازن دارد. انکشاف متوازن معنایش این است که تمام مناطق جغرافیایی افغانستان، زن، مرد، پیر، نسلهای جوان و پیر، باهم در یک چارچوب واضح و در توازن قرار بگیرد.
نتیجهگیری این بخش سخنانم چیست؟ شکل نظام و جهت آینده ما در قانون اساسی تعیین شده است. بنابراین بحث ما سر این نیست که چه نوع قانون اساسی داشته باشیم؛ بحث یکصد سال مشروطهی ما به انجام رسیده است، بحثی که از ۱۸۹۶ شروع شد و در ۲۰۰۳ به پایان رسید. قانون اساسی ما ختم مجادلات و مشاجرات صدسالهی ماست. حالا وظیفه ما چیست؟ عملی شدن قانون اساسی. ما وظیفه دیگری نداریم. وظیفه بنیادی ما این است که قانون اساسی خود را چه طور به اصول و قواعد بازی بدل کنیم و چه طور آن را سر خود تطبیق کنیم.
هدف واضح دی چې خبرې ډېرې او موضوع دا ده چې څنګه یې عملي کوو. نو پوښتنه دا ده چې خنډونه څه دي؟ اول خنډ دا دی چې زموږ سیاسي او د حکومتداری فرهنګ لا هم له اساسي قانون سره توافق نه لري. تنها یک مثال کوچکش این است که فرهنگ دولتی ما هنوز هم زنستیز است. یک فرهنگ دولتی که زنستیز باشد، به ثبات افغانستان و مساوات زن و مرد کمک نمیکند. این باید قابل قبول نباشد که زن افغانستان را موجود دوم فکر کنیم. زن افغانستان شخصیت درجه اول دارد و من سرش افتخار میکنم. بله خبره زموږ هغه میراث دی چې روابط پر ضوابطو حاکم کړو. ولې ضوابط د روابطو تر تاثیر لاندې شوو؟ ځکه کله چې دولت مات شو، ټولو په روابطو کې بیمه پیدا کړه. د روابطو بريالیتوب غیر طبیعي نه دی، دا ده چې دولتداري له منځه لاړه او تر څو چې شفافه دولتداري د اساسي قانون د فرمایش په اساس را نه شي، روابط به حاکم وي. مسؤول وګړی هغه دی چې د روابطو برتري پر ضوابطو ونه مني، ولې یې ومنوو؟ که ټول ولس په یو وار آواز جګ کړي چې د روابطو حاکمیت نه منوو، روابط به وتښتي او له تاسي به پټ شي.
بل خنډ دا دی چې سیاست تجارت شوی است. سیاست عقیده، ایمان و تعهد است؛ تجارت نیست. اگر هدف ما این باشد که سیاست وسیله این است که ثروتمند شویم، بهتر است که همان استعداد را در تجارت و سرمایهگذاری مصرف کنیم، نه در میدان سیاست. اگر سیاست، بازیچه و آله است؛ با روحیه و متن قانون اساسی در تضاد میباشد. له بلې خوا، معلومداره ده چې مثبتو برخو ته راځو. اساسي قانون نه یوازې له دولت نه بلکې له هېوادوالو نه هم مسؤول او اخلاقي سیاست غواړي. اگر میخواهیم قانون اساسی، وثیقه ملی ما، موجب ثبات پنجصدسالهی آینده ما شود که در این تمام ظرفیت گنجانیده است، باید اخلاق سیاسی را تعریف کنیم و افراط چپ و راست را مانع شویم. به افراطیها این فرصت را ندهیم که مثل آنکه ما را ترور میکنند، فضای سیاسی را هم مکدر بسازند. آنها مسئولیتپذیر باشند.
سیاست ابنالوقتی نیست. سیاست، تعهد به نسلهای فعلی و آینده است. چون هر اشتباهی را که امروز میکنیم، قیمتش را نسلهای آینده میپردازند؛ هر تعهدی را که ما امروز میگذاریم، نسلهای آینده سر آن انشاءالله تعالی تعمیرهای رفیع را اعمار میکنند او په دې باید پوه شوو، لوی خنډ دا دی چې پخپله خپل کور تخریبوو. که فکر کوئ چې بل افغان ته کنده وباسئ، پخپله به کنده کې لوېږئ. چاهکن در چاه میافتد. فرهنگ نفاق باید ختم شود. شهروندی معنایش این است که فرهنگ اتفاق و همکاری باید به وجود بیاید. من مثال یک زن در غزنی را که متأسفانه خودش را ندیدهام، برایتان به حیث نمونه میدهم. او از رادیو شنیده بود که برق از آب تولید میشود. تمام مردان قریه یا در اردو و پولیس بودند یا در بیرون از مملکت. زنان را انسجام داد و تمام ترتیبات را گرفت، خود همین زن به قریهی خود برق آورد. این را میگویند شهروند مسؤول.
او بیا وایوو چې کار باید اهل کار ته وسپارل شي، باید پوښتنه وکړو چې کار څوک نااهلو خلکو ته سپاري؟ باید په دې ټولنه کې یو بحث رامنځته شي. مسئولیت شهروندی این است که سؤال کنیم، وقتی افراد نااهل با کارها مقرر میشوند، دلیلش چیست و چرا قبول کنیم؟ چرا حاکمیت روابط را بر ضوابط و سپردن کار را به نااهل قبول کنیم؟ این بحث ملی است و تنها تعلق به من ندارد؛ به تمام ملت عظیم افغانستان تعلق دارد.
مسؤولیت شهروندان چیست؟ نکته اول را که خدمتتان عرض میکنم. تفکیک بین دو رقم آزادی است؛ آزادی مثبت و آزادی منفی. آزادی مثبت، آزادی است که با استفادهی آن، سرمایه اجتماعی، فرهنگی و روابط گستردهتر میشود؛ به کسی زیان نمیرسد. وقتی دعوت به اتفاق، همکاری و هماهنگی میکنید و خودمان ابتکار عمل را در دست میگیریم، این آزادی مثبت است. آزادی منفی این است که برای دیگران ضرر میرساند. زخم زبان را در فرهنگمان میفهمیم؛ وقتی تحقیر و توهین میکنیم، و حقیقت را سرچپه میسازیم و هزاران بهتان بیدلیل میزنیم؛ این آزادی نیست، سوءاستفاده از آزادی است. په فضل د خدای ﷻ، زه خو دا حوصله لرم، ځکه که زه بدنام یم چې حوصله نه لرم، نو په ملیارډونو کنځلې په آرامۍ، زغمم. این مثل آبی است که از سر من تیر میشود، مثلی که آب از سر ماری تیر میشود از سر من هم تیر میشود؛ چون قضاوت را من به ملت افغانستان میگذارم؛ اما اخلاق سیاسی این نیست که آزادی منفی را استفاده کنیم. کسانی که بارها پیشبینیشان غلط برمیآید، باز هم به حیث متخصص عرض اندام میکنند. این چه رقم تخصص است. کسانی که بیباوری را وسیع میسازند، این چه رقم امید است؟ چېرې ځئ؟ که بې باوري خپروئ، چېرې به لار شئ؟
من یک کتاب را در این روزها خواندم و خلاص کردم. یک سلسله نامهها بین جناب فخری صاحب و نویسندههای عمده ما است. فضای ناامیدی اینها را در متن کتاب ببینید. هر کدامشان که از بهترین نویسندهها هستند، سه تا شش ماه در کمپهای مهاجرین بودهاند؛ اما قوت این را نداشتهاند که در چهار مجله اشتراک کنند. دوم اینکه، یک کلمه از زبانی را که در آن بودند، نمیفهمیدند. یک ذره دسترسی به ادبیات دری نداشتهاند. آیا میخواهید تکرار این وضعیت را بیاورید؟ آیا این مسؤولیت است؟ اما این مسؤولیت دولت نیست که آزادی منفی را سانسور کند. سانسور، نتیجه ندارد و عملی نیست. این مسؤولیت شهروندان است که در مقابل آزادی منفی صف بگیرند. وقتی که آواز رسای زن و مرد افغانستان در مقابل آزادی منفی اظهار شود و تشویق آزادی مثبت باشد، جامعه به طرف ثبات میرود. د پښتو متل دی چې: خپله ژبه (خوله) هم کلا ده او هم بلا ده. زه چې ډېر نه غږېږم ځکه چې ماته خوله کلا ده او زه نه غواړم چې دا په بلا بدله شي، کافي بلاګانې لرم.
یک شهروند مسؤول باید ترازوی عدالت و انصاف را داشته باشد. مهمترین ویژگی یک شهروند مسؤول، ترازوی عدالت است. آیا انصاف هست که جهت را تعیین میکنیم یا نیست؟
ویژگی دیگر یک شهروند مسؤول این است که سهم داشته باشد. بدون سهم شما خواهران و برادران، سیاست جهت نمیگیرد، اقتصاد حرکت داده نمیشود و جامعه مدنی نمیتواند تقویت شود. معنای شهروند بودن این است که حق باید به عمل بدل شود. یک حقی که از آن استفاده نشود، عاطل میماند. خوبی سرمایه اجتماعی این است که برخلاف سرمایه مالی هرچه زیادتر استعمالش کنید، به همان اندازه قوتش زیادتر میشود و همچنین سرمایه فرهنگی.
مهمترین حرف این است که باید شهروندان باهم مرتبط باشند. اگر هر شهروند خود را به یک جزیره بدل کند، اقیانوس به وجود نمیآید؛ هر شهروند اگر خود را قطره فکر نکند، دریا به وجود نمیآید. قوه بالفعل ما در ارتباط شهروندان با همدیگر است. شبکههای زنان یک وسیله عمده مرتبط شدن است. عوض این که یک زن همیشه به نمایندگی صحبت کند، این قوت در وجود تمام زنان افغانستان است. به فضل خداوند حالا نقشها و ظرفیتهای کافی دارید که کلتان نمایندگی کنید. چند وقت پیش هم یک تیم که از امریکا آمدند، گفتند، افتخار کنید که زنان نسل نو افغان با چه عزت و کفایتی از این کشور نمایندگی میکنند. تشکر از نمایندگیتان!
دوم، باید منسجم باشید. شهروندان باید منسجم باشند په دې شک نشته چې په دې هیواد کې، که په مهاجرت کې زیږیدلي یوو، اما غواړو چې په هیواد کې ژوند وکړو او په دې هیواد کې بالآخره خدای (ج) ته ورشو. که داسې ده، نو ضرورت د دې شته چې موږ منسجم اوسو که نه؟ په فردي توګه ځینې کارونه ترسره کولای شوو. اما قوتي که در جمعیت است، در فرد نیست. اتحاد و انسجام است که موجب این میشود که شکایتها از تیکهداریهای سیاسی، بشکند. من دروازهبان ندارم؛ شما دروازهبانها را نمانید و ایجاد دروازههای بسته را نگذارید. ارگ، باز است و شما آن را بازتر بسازید؛ اما ضرورت این نیست که ارگ باز باشد، ضرورت این است که تمام دولت باز باشد و تمام سطوح و اقشار جامعه مقابل یکدیگر باز باشد. اگر مهمانها و روابط شخصی ما، افغانشمول نباشد، افغانستانشمول فکر کرده نمیتوانیم. اگر تعلقات ما افغانشمول نباشد، افغانستانشمول عمل کرده نمیتوانیم. ضرورت این است که شرق، غرب، شمال و جنوب همه با هم فکر کنیم؛ چون همگی به فضل خداوند لازم و ملزوم یکدیگر هستیم. په آخر کې د ښځو ونډې ته راځم. زما عاجزانه عرض دا دی، که غواړو د تېرو څلوېښتو کالو زیان جبران کړو، نو د ښځو حق باید د مساوي افغانانو په حیث په دواړو سترګو ومنو.
یک مملکتی به پیشرفتگی جاپان، امروز به این نتیجه رسیده که اگر سهم زنان زیادتر شود، تمام انکشافها بهتر میشود. ما که چهل سال را از دست دادهایم، آیا میتوانیم که نیم این جامعه را در گوشه نگاه کنیم، نه انصاف است و نه عدالت که به تفرقه بیندیشیم.
ښځې او نارینه باید دواړه همغږي وي، تضاد زن و مرد برای ما قیمت است. فرهنگ زنستیزی برای ما قیمت تمام میشود، خود مرد پایه زندگی را برهم میزند. زما په نظر بیا هم د اساسي قانون ارزښتونه د ښځو له سرتاسري ونډې پرته نه شي عملي کېدای. دا اساسي قانون د ښځې او نارینه ترمنځ فرق نه کوي، مساوي حقوق یې لیکلي دي. که غواړو او هدف هم دا دی چې اساسي قانون ته د عمل جامه ور په تن کړو، نو لازمه ده چې په دې باندې په اساسي توګه پوه شوو.
ښځې د سولې په راوړلو کې ډېر ستر رول لري. زه بیا هم له لومړۍ مېرمنې، ټولو همکارانو او د ښځو له شبکو نه مننه کوم چې د تېر کال سمپوزیم یې دایر کړ. صافی خور او نورې ټولې خويندې وې، د سولې په هغې برخې لږ کار شوی و، تولیدي سوله وه.
صلح سیاسی انشاءالله تعالی خواهد آمد؛ اما صلح اجتماعی ضرور است. صلح پایدار، بدون صلح اجتماعی و نقش زنان آمده نمیتواند. نقش فعال زنان در ایجاد فرهنگ گذشت و اعتدال، بدون پذیرش همدیگر آمده نمیتواند.
انتخاباتو کې د ښځو په ګډون کې باید انسجام راشي. هفته پیشتر بدبختانه مقدار ثبت رأی زنان ۲۴ فیصد بود. خواهش، تقاضا و تمنای من این است که ثبت رأی و سهم زنان را در انتخابات به اوج برسانید. سرابی صاحب و دیگران هستند، در مذاکرات صلح اگر به آنان بگویند که از ۲۴ فیصد زنان افغانستان نمایندگی میکنید، چه جواب خواهید داشت؟ و اگر بگویند که رئیسجمهورتان تنها سر تقویه ۲۴ فیصد زنان افغانستان، این موقف را گرفته که حقوق زنان افغانستان قابل معامله نیست، برایشان چه جواب بدهیم؟ دا انتخابات مهم دي، هم پارلماني انتخابات، هم د جمهوري ریاست انتخابات، ځکه سبا په حقوقو فیصله کېږي. موږ باید جنګ ختم کړو. اما په کومو اصولو؟ د ښځو ونډه دلته حیاتي ده. تېر کال او د تېرو کلونو په دوام اعتدال د ښځو اصلي پیغام و. ښځې په دې ټولنه کې همیشه معتدلې وې. افراطي ښځې ما ډېرې لږې لیدلي دي، شته، مګر د فاسدو ښځو غوندې یې فضل د خدای (ج)، تعداد ډېر کم دی.
اعتدال، نکته اصلی پیام جامعه ماست. ارزشهای قانون اساسی در اعتدال است. بدون اعتدال ما یک جامعه را که همفکر شود، ایجاد کرده نمیتوانیم. نقش زنان در ایجاد اعتدال، در سمپوزیمهایی مثل این، لازمی است.
جناب بلخی صاحب و همکارانشان تشریف دارند، امسال سال معارف است. من اول میخواهم از تمام مردم افغانستان که جرگه و فیصله کردند که دخترانشان به مکتب بروند، از صمیم قلب ابراز امتنان میکنم. که خلک فکر کوي دا هغه افغانستان دی چې ولسونه یې نه غواړي لوڼې یې مکتب ته لاړې شي، نو لار دې شي له خوستوالو نه دې پوښتنه وکړي، لار دې شي له پکتیاوالو نه دې پوښتنه وکړي، لار دې شي له زابلیانو او له نورو ټولو نه دې پوښتنه وکړي. په هلمند کې یې ویل چې ښځې نه پیدا کېږي، ۸۰۰ نه ډېرو ښځو امتحان ورکړ. په هرات کې چې ښځو د معلمۍ لپاره امتحان ورکړ، شمېر یې له نارینه و نه ډېر و. دا هغه پخوانۍ نسل نه دی. موږ اوس کافي تعلیم یافته ښځې لرو او مثالونه یې شته دي. ټولنې اوس هوډ کړی او جرګې یې کړي چې هره نجلۍ باید مکتب ته لاړه شي.
اوس تقاضا شته، جناب بلخی صاحب! باید عرضه ایجاد شود که کیفیت معارف را بلند ببریم. تکرار سالهای گذشته که ما در سه تا پنج زبان، مردم خود را بیسواد کردیم، باید دوام نکند. دوم، تمام تجربه جهانی نشان داده که سرمایهگذاری سر یک زن و طفل دختر، پنج نسل را تغییر میدهد؛ اگر مثال زنده میخواهید، خادمتان در خدمتتان است. اگر مادر کلان من تعلیمیافته نمیبود، من در حضورتان نمیبودم. ضرورت واضح است که باید در بخش معارف، صحت و حقوق عامه دیگر، زنان افغانستان انسجام پیدا کنند. شوراهای قریه ما باید به پنجاه - پنجاه به صورت اصلی برسد. مادران اگر خودشان سواد هم نداشته باشند، کنترول کرده میتوانند. ضرورت واضح است که از این علاقه عظیم زنان باید استفاده شود.
عرض آخرم خدمتتان، در قسمت اصلاحات است. نکته واضح باشد، نظامی را که ما براساس ارزشهای قانون اساسی میخواهیم، هنوز ایجاد نشده است. این کار آیندهی ماست. امید است حکومت وحدت ملی در این چند سال یک تهداب واضح گذاشته باشد؛ اما این رسالت و مسئولیت همه افغانها است. هر روزه از پا گذاشتن بر حقوق بنیادی انسانها و حقوق بشر رنج میبریم، همچنین از استعمال قوه و غیره.
دشمنان میخواهند که ما به شکل دوامدار بیثبات باشیم. هدف اینها این است که ما را در بحثهای نفاق مصروف بسازند و مسایل فرعی را مطرح کنند تا تمام نبض جامعه را تغییر بدهند و ما را از موضوعات اساسیمان منحرف بسازند. مسئله اهداف اساسی ما چیست؟ تأمین چهار نوع حقوق شهروندی که خدمتتان عرض کردم.
یک حکومت پاسخگو، حکومتی است که کل تمرکزش سر ایجاد و تحکیم حقوق باشد. قضاوت چند سال گذشته را برای مردم میگذاریم؛ مگر نکته اساسی چیست؟ اصلاحات از خاطر اصلاحات نیست؛ اصلاحات از خاطر این نیست که من معلم هستم و کتاب اصلاحات را نوشته کردم. اصلاحات از خاطر آرامش مردم و نهادینه شدن دموکراسی است. بدون دموکراسی این مملکت راه دیگری ندارد. دیکتاتوریها، استبدادها و نظامهای خاندانی را تجربه کردیم که در این کشور کار نمیدهند. تنها و تنها اراده یک ملت آزاد و باورمند به خود، ثبات آورده میتواند و آن انتخابات است.
دوم؛ موضوع فساد است. اگر با فساد مقابله نکنیم، تا چه وقت روابط را به حالش بگذاریم؟ فساد، نتیجه حاکمیت روابط بر ضوابط و سپردن کار به نااهل کار است. هر جایی را که کار به اهل کار سپرده شده، فرقش را ببینید و مقایسه کنید. یک لابراتوار واضح وجود دارد؛ دیگر ضرورت این نیست که تجربه کنیم. له هېوادوالو نه زما غوښتنه دا ده چې سږ کال انتخابات حتماً کېږي او راتلونکي کال کې د جمهوري ریاست انتخابات هم حتماً کېږي. د ۱۳۹۸ کال د جوزا په لومړۍ نېټه زما دنده ختمېږي، اساسي قانون مطرح دی او اساسي قانون باید اول په ما تطبیق شي. نو ځکه باید انتخاباتو ته اساسي چمتووالی ونیسوو. هر څوک چې انتخابات تخریبوي، ثبات تخریبوي. د دې پرځای چې راشو وې بحثونو ته چې څنګه انتخابات عملي کوو، تمام ولس په دې مصروفه یوو چې څنګه یې مخه ونیسوو. خو ټول موضوعات په آسانۍ حل کېږي. د تذکرې ثبت لپاره سیار ټیمونه موجود دي. بیک صاحب به خپلو ټولو ولسوالانو ته ووايي چې ټولو ټیمونو ته موټر ورکړئ، هر چېرې چې ځي، ویې رسوئ. یک هزار و سه صد تیم موجود است، بیک صاحب همهشان را موتر بده تا بروند ثبت سیار شوند. غیر از آن سر تمام مردم افغانستان صدا کرده نمیتوانیم که یک چند موتر چند روز در دست سیارها بدهند؛ والی صاحب کابل، والی صاحب خوست و کل والی صاحبان کمک میکنند. وروستی تروریستي حملې نه په یوه قشر باندې دي، نه په یوه مذهب باندې دي او نه په یوه ولایت باندې دي، دا حملې په شفافو انتخاباتو باندې دي، دا حملې زموږ سیاسي ثبات باندې دي، نو ځکه باید هېوادوال خپل مسوولیت ادا کړي. د امنیت په راوستلو کې د هېوادوالو برخه ضروري ده. موږ باید ابتکاري لارې پیدا کړو چې څنګه نورو هېوادوالو ته رایه ورکول ساده او آسانه کړو او په دې برخه کې باید ټول ووسو.
سر اصلاحات باید به اجماع برسیم. انتخابات فرصت بنیادی است که تمام کسانی که خود را کاندیدا میکنند، آینده افغانستان را تشریح بدهند، همچنین دیدگاه، آمال و کفایت خود را، ترڅو چې ولس تصمیم ونیسي او این نکته را به یاد داشته باشیم که ملت افغانستان در شعور سیاسی دکتورا دارند؛ قضاوت خوب و بد را، و حرف پوچ و کاری را به آسانی تشخیص کرده میتوانند. اینها را به حرفهای بیجا مصروف نکنید. بیاهم وایم دا گز دا میدان!
اصلاحات ولې حتمي دي؟ از خاطر این که از پیش کدام کتله افغان پرسان کرده میتوانید که وضعیت فعلی اقتصادی، وابستگی اقتصادی، بیلانس تجارت و مقدار رشد ما، نسخه ثبات است به این وابستگی که داریم. من به فضل خداوند (ج) همین را یاد داشتم که جامعه بینالمللی را قناعت دادم که سرمایهگذاری کنند؛ اما خواهران و برادران! شش سال بعد تعهد جامعه بینالمللی هم خلاص میشود. کمک به این پیمانه نمیآید، نه به نفع این ملت و نه جامعه بینالمللی. ما باید سر پای خود ایستاد شویم. از جامعه بینالمللی نهایت مشکور هستیم، خاصتاً از ایالات متحده امریکا شریک عمده ما و تمام جامعه اروپا و همه همکارهای ما از جاپان، استرالیا، کانادا و چهل کشوری که همراه ما کمک کردند؛ اما اینها باید ببینند که افغانها مالکیت آینده خود را دارند.
از این جهت مهمترین شاخصهی شهروند بودن، حس مالکیت است. همراه مالکیت، حس مسئولیت میآید. مالکیت این نیست که بدهید، بده بده بده. از کجا؟ چیزی را که از بیرون میآید چگونه تقسیم کنیم؟ نسخه در این است که تولید را چه طور اضافه و ثروت را خودمان چه طور تولید میکنیم که با اطمینان و اتحاد حاصل میشود.
او اصلاحات د ټولنې طبیعي روند دی، آیا تولد و جوان نمیشویم؟ اگر خداوند فرصت داد، پیر نمیشویم و بالآخره نمیمیریم؟ یعنی در تغییر نسلها کدام نوعش است؟ از روزی که جامعه انسان را خداوند (ج) پیدا کرد، آیا مرگ طبیعی نیست؟ تا لب گور محکم میگیریم؟ نسل نو و زن افغانستان باید مالکیت و مسئولیت خود را ادا کنند.
نو په آخر کې بیا هم له ټولو نه مننه کوم چې ما ته مو فرصت راکړ، دویم له تشریف آورۍ نه مو مننه او درېیم پر ټولو نعره کوم چې مسوول هېوادوال شئ.
یشه سین افغانستان!
زنده باد افغانستان!
تل دې وي افغانستان!
پاینده باد د افغانستان مبتکرې مېرمنې!