ډاکټر اشرف غني

د امیر علي شېر نوایي په نړیوال سمپوزیم کې وینا – ارګ

نکات اساسی:

فرهنګي میراث: د افغانستان د بډایه ادبي او فرهنګي میراث نندارې ته وړاندې کول.
ادبي ونډه: د نوایي لمانځنه د یو شاعر، مفکر او د هنرونو د ملاتړي په توګه.
فرهنګي تنوع: د ژبو او قومونو پر برابري د ملي ځواک په توګه ټینګار.
تمدني یووالی: د ګډو اسلامي او سیمه ییزو ارزښتونو له لارې د ټولنو نښلول.
تاریخي رنسانس: د تیموریانو دورې معرفي کول د پوهې او هنر د زرینې دورې په توګه.
د پوهې رول: پوهانو ته درناوی او زده کړه د پرمختګ د اصلي کیلي ګانو په توګه.
عدالت او حکومتولي: د نوایي د لارښوونو پر بنسټ د اخلاقو او عادلانه مشرۍ ترویج.
فرهنګي بیاژوندي کول: د معاصرې پراختیا لپاره د تېرو فرهنګي لاسته راوړنو څخه الهام اخیستل.
ځوانانو ته الهام: د فرهنګي ریښو ارزښت ته د ځوان نسل هڅول.
ملي هویت: د یووالي او ویاړ د سمبولونو په توګه د فرهنګي شخصیتونو نمانځنه.

حمل ۱۳۹۵

بسم الله الرحمن الرحیم

حرمتلی مهمانلر، عزیز وطنداشلر اوز اویینگیزگه خوش کیلیب سیزلر! بویوک متفکر امیرالکلام علیشیر نوایی علمی سمپوزیمیگه تشریف بویورگنلرینگیز اوچون منتدارمن .

جلالت مآب الحاج عبدالرشید دوستم معاون اول ریاست جمهوری، جلالت مآب سرور دانش معاون دوم ریاست جمهوری، اعضای محترم کابینه و شورای ملی، سفرای محترم، مهمانان و دانشمندان عزیز و اعضای محترم کمیسیون برگزاری سمپوزیم امیر علی شیر نوایی! السلام علیکم!

خوښ یم چې د افغانستان او ټولې سیمې د یوه لوی شخصیت د هڅو، آثارو او افکارو د معرفي لپاره راټول شوي یوو او د هغه چا قدرداني کوو چې نه یوازې د سیمې او افغانستان په خلکو باندې لوی حق لري، بلکې ټول بشري تمدن یې د کوښښونو او خدمتونو مرهون او منت بار دی. نوایی از ماست، مگر از تمام دنیا.

امیر علی شیر نوایی به حیث یک نویسنده، شاعر، مدبر سیاسی و شخصیت بزرگ عمرانی، به تمام بشریت خیر رسانده و در تاریخ افغانستان مقام بلندی را کمایی کرده است. وی در زبان ازبیکی - ترکی ما، در تاریخ معاصر، مقام مشابه به خوشحال خان ختک دارد، موږ د پښتو ژبې او ادب په تاریخ کې خوشحال خټک لرو او لکه څنګه چې خوشحال خټک په پښتو ادب کې د عطف ټکی دی، همداسې امیرعلي شیر نوایي هم په ټول ترکي او اوزبیکي ادب کې د عطف ټکی او د نوې دوران پیلوونکی دی.

ادبیات ترکی - ازبیکی در کشور ما همانند ادبیات دری و پشتو اهمیت دارد، اگرچه، متأسفانه به اندازه ای که سزاوار بوده شناخته نشده، و گاه به فراموشی سپرده شده است، اما هرگز دوباره به فراموشی سپرده نخواهد شد. بالندگی فرهنگی ما محصول درهم آمیزی استعدادهای بزرگ اقوام و زبان های مختلف بوده است که همه در شکل گیری تمدن ملی این خاک مقدس سهم گرفته اند.

خوشبختانه قانون اساسی ما بر مساوات همه آحاد مردم، اعم از هر قوم و زبان و منطقه، تأکید نموده و بستر همبستگی ملی را به خوبی هموار کرده است. تعهد ما مساوات هر افغان و زبان با زبان دیگر است.

کسانی مانند امیر علی شیر نوایی، علاوه بر اینکه خود کتاب هایی ماندگار از خویش به یادگار گذاشتند و گنجینه ای از دانش و حکمت را در آنها برای ما به ودیعت نهادند، زندگی، کارنامه و نقش تاریخی هر یک آنان نیز به مثابه کتاب گرانبها است که ما می توانیم با خوانش آن، بر وفق نیازها و مقتضیات عصر خود، به آموختنی هایی تازه دست یابیم، و عبور از تنگناهای امروز، جامعه خود را به خصوص در عرصه های فکری و فرهنگی، به کمک آنها، آسان و هموار گردانیم.

نهمه هجري پېړۍ د افغانستان د فرهنګ او ادب د تاریخ یوه ځلانده دوره ده. موږ په اطمینان سره ویلی شوو چې د دغه دوران د فرهنګ او ادب په وده کې د امیر علي شیر نوایي برخه تر بل هر چا زیاته وه. دی نه یوازې پخپله لوی شاعر او ادیب و، بلکې د هنرمندانو او ادیبانو ډېر لوی مشوق او حامي و. ده د یوه ډېر خیرمن او نیکوکار انسان په حیث د ګڼو جوماتونو، مدرسو، خانقاه ګانو، روغتونونو، حوضونو، حمامونو، پلونو، رباطونو او نورو عام المنفعه ودانیو په جوړولو کې برخه واخیسته او د خلکو د ژوند له بهترولو سره یې مرسته وکړه.

برای یک لحظه فکر کنید که اگر نوایی نمی بود، بهزاد می توانست به آزادی کار کند؟ اگر نوایی نمی بود، آیا هرات جایی که بابر دو ماه گذراند و زیادترین تعریف آن را می کرد، شکوفا می بود؟ نام نوایی در هر گوشه و کنار هرات و خراسان ماندگار است. بزرگ ترین تاریخ نویس هرات، میر خواند، ۱ به فرمایش کی نوشت و چی نوشت؟ به فرمایش نوایی و به لفظ ساده، تا تاریخ عام فهم شود.

بنابراین نوایی تنها خود را ممکن نساخت؛ بلکه یک فرهنگ کلی فکری و حرکت همه جانبه را، ممکن ساخت. این فرهنگ از ستاره های دوران بود، به خصوص مناسبات امیر علی شیر نوایی با مرشد و همفکرش مولانا جامی در طریقه نقشبندیه. مردم فراموش نکنند که امیر علی شیر نوایی زیادترین تأثیر را بالای طریقه نقشبندیه گذاشته است و زیادترین اوقاف را برای آن طبقه ایجاد کرد و طبقه نقشبندیه، طبقه ای است که در آزادی افغانستان در صف اول جهاد، همیشه قرار داشته است.

آقایان و خانم ها!

فرهنگ کنونی ما محصول تلاشی است که در خلال چند هزار سال از سوی اقوام مختلف این سرزمین به عمل آمده است. حضور اقوام، اقشار، مذاهب و زبان های مختلف در درون یک تمدن و همزیستی میان آنها توانست فضایی از تحرک، پویایی و یکجا شدن توانایی ها برای تحقق آرمان های بلند را مساعد گرداند و آن وضعیت درخشان را پدید آورد. این فرهنگ مشترک، خود را در ارزش های مشترکی نشان می دهد که با الهام گرفتن از دین مبین اسلام، بزرگان علم، ادب و هنر آن را در آثار خود ترسیم کرده اند.

مروری بر اشعار بزرگانی چون سنایی، سعدی، جامی، نوایی، رحمان بابا و خوشحال خان و همچنین خواهران بزرگ ما از رابعه بلخی گرفته تا نازو انا و زرغونه انا نشان می دهد که همه به یک سپهر فرهنگی و تمدنی تعلق داشته اند. توجه به عدالت و مراعات حقوق مردم از سوی حاکمان و سلاطین وقت در رأس این ارزش ها قرار می گیرد. امیر علی شیر نوایی در آثار مختلف خود به توصیه های اخلاقی می پردازد و به حاکمان گوشزد می کند که در مورد رعایای خود عدالت را مراعات و از ظلم و بی انصافی اجتناب کنند. این، همان نیاز جاودانه ای است که بشریت پیوسته برای رسیدن به آن تلاش ورزیده، و با تحقق آن به سعادت دست یافته است.

«دریچه به نظام عادل»، ۱ از نوایی و سایر شخصیت های بزرگ الهام گرفته و هدف ما در این حکومت ایجاد یک نظام عادل است که خواسته های برحق نوایی را جامه عمل بپوشاند.

آنان علاوه بر عدالت، به اخوت و همبستگی نیز توجه داشتند و در سخن و عمل می کوشیدند نشان بدهند که برای وصل آمده اند، نی برای فصل! رهبران مذهبی که مولانا جامی، مرشدِ امیر علی شیر نوایی در طریقت نقشبندی، یکی از سرآمدشان بود، در دوری از تعصبات مذهبی زبانزد بودند و شعر و نثرشان بر این گواهی می دهد. امیر علی شیر نوایی خود به دو زبان ترکی - ازبیکی و دری شعر سرود و آثار ارزنده ای از خود به یادگار گذاشت. نبود شکاف های زبانی و وجود داد و ستد میان آنها از پدیده های قابل توجه در وضعیت فرهنگی آن روزگار است. این بزرگان خود نمونه ای از آن یکدلی و همنوایی بوده اند.

ما می دانیم که دوران امیر علی شیر نوایی، از دوره های درخشان تاریخ کشور و منطقه ما بوده است؛ دوره ای که گاه به مثابه رنسانس خاور زمین خوانده شده است. باید ببینیم چه عناصری به شکوفایی آن دوره کمک کرد، چگونه شد که آن نهضت بزرگ ادبی، علمی و فرهنگی در این منطقه به راه افتاد و چنان بزرگانی در میان ما پا به عرصه ظهور، حضور و نقش آفرینی نهادند؟

برای پی بردن به راز ظهور چنین نوابغی لازم است که بدانیم چه اوضاع و شرایطی به آن یاری رسانید. هرات در قرن نهم هجری به طور خاص و افغانستان و آسیای میانه به طور عام، شاهد تحرک و پویایی بی سابقه ای بود. در آن دوران، هر شهر نقش یک حلقه فکری را داشت، و مردم از یک شهر به شهر دیگر در حرکت بودند. مثلاً، مولانا جامی درس و تحصیلش را در سمرقند به پیش برد و سپس به هرات برگشت، و نوایی نیز در هرات و چند شهر دیگر به تحصیل علم پرداخت. جامعه شاهد ثبات و استقراری بود که نخبگان سیاسی و فرهنگی، رهبران قومی و اجتماعی، چهره های دینی و مذهبی و دیگر عناصر تأثیرگذار آن دوره، بر آن به اجماع رسیده بودند. همه می دانستند که با اجتناب از تشنج آفرینی و کمک به آرامش جامعه، می توان به شرایط بهتر رسید.

احترام به دانش و هنر از سوی حاکمان وقت و بها دادن به دستاوردهای علمی و فرهنگی یکی دیگر از مشخصات این دوره تاریخی است. وقتی که نورالدین جامی، کمال الدین بهزاد، میرزا حسین کاشفی، عبدالله لطفی و دیگران، کاری در عرصه هنر، ادب و فرهنگ انجام می دادند، مورد توجه مسوولان وقت قرار می گرفتند، به دستاوردشان اهمیت داده می شد، از سوی آنان مورد تشویق قرار می گرفتند و برای ادامه فعالیت های شان حمایت مادی و معنوی صورت می گرفت. شاهزادگان وقت با عالمان و ادیبان روزگار خود محشور بودند، به مقام و منزلت آنان وقوف داشتند و در امور حکومتداری از دانش و مشوره آنان کمک می گرفتند. امکان ندارد بدون احترام به اهل دانش، گوش دادن به نظرات متخصصان و اهمیت دادن به سخنان نخبگان و دانایان جامعه، کارهای مهم را به پیش برد و آرمان های بزرگ را تحقق بخشید.

همکاری همه جانبه بین علوم دینی – که دیدگاه عمومی را تشکیل می داد – و علوم متداوله، اساس همکاری فرهنگی را گذاشته بود. از همین جهت بود که افغانستان دوره تیموری، در خطاطی، نقاشی، موسیقی، شعر و ادب برای پنج قرن آینده بر تمام ترک زبان ها، فارسی زبان ها و پشتوزبان ها تأثیرات اساسی گذاشت.

خصلت دیگر طبقه نقشبندی این است که نامش خلوت در انجمن است. خلوت در انجمن، معنی اش این است که آدم کارهای دنیا را به شکل منظم و همه جانبه تعقیب می کند. قرن ها پیش از اینکه پروتستانیزم روی اخلاص گپ بزند، طبقه نقشبندیه اساس ارتباط دین و دنیا را به بهترین صورت ترتیب کرد.

تجلیل از مقام و منزلت چهره های علمی و فرهنگی تاریخ ما، مانند امیر علی شیر نوایی، تجلیل از شکوه و شأن تمدن ماست. اهمیت امیر علی شیر نوایی در این است که هم نقطه اتصال است و هم نقطه عطف. نقطه اتصال از این جهت است که با جریان های ادبی پیش از خود به خوبی و کامل آشنایی داشت، و علاوه بر آن به گشودن دریچه های تعامل میان فرهنگ های زبانی و حوزه های ادبی همت گماشت و نقطه عطف به لحاظ تأثیرگذاری بر دوره های بعد از خود است که بر زبان های ترکی تأثیر گسترده گذاشت و این تأثیر به پنج قرنی که از آن زمان گذشته است، خلاصه نمی شود؛ بلکه در پنج قرن آینده هم شاهد تأثیر نوایی خواهیم بود.

باید به یاد داشته باشیم که فرهنگ پربار دوران تیموریان و آن شرایط اجتماعی بالنده در اثر سیاست های غلط برخی از حاکمان آسیب دید و دستاورد بزرگان علم و ادب و هنر مورد تاراج و یغمای روزگار قرار گرفت. ما ضرورت داریم که به مبانی تمدنی گذشته و فرهنگ عظیم خود برگردیم و با الهام گرفتن از آن دوره های تاریخی درخشان، دوباره به شکوفایی علم و باروری فرهنگ همت بگماریم و روند انکشاف و توسعه را با الهام از گذشته ی تمدنی خویش بر وفق نیازهای امروزی خود به پیش ببریم.

امروز به پاس شخصیت عظیم نوایی اعلام می کنم که بعد از این دولت افغانستان، یک مدال خاص را به نام امیر علی شیر نوایی ضرب خواهد زد. چون امیر علی شیر نوایی، هم در خانقاه و هم در کاخ ها آرام بود و شما عکسش را در این تالار ۱ نمی بینید. اعلام می کنم که بعد از این عکسش در این تالار گذاشته خواهد شد.

جوانان ما باید ریشه های عمیق فرهنگی خود را درک کنند، از این جهت تالار سلام خانه برای سلام دادن نخواهد بود، بلکه برای سلام دادن به شخصیت های فرهنگی ما خواهد بود.

بویوک متفکر امیرالکلام علیشیر نوایی علمی سمپوزیمیگه تشریف بویورگنلرینگیز اوچون منتدارمن.

یشه سین افغانستان!

تل دې وي افغانستان!

زنده باد افغانستان!

۱ محمد بن خاوندشاه بن محمود شناخته شده به نام میرخواند یا میرخوند (۸۳۷ - ۹۰۴ هجری قمری) تاریخ نگار سده نهم هجری است که اثر برجسته او روضة الصفا نام دارد.

۱ کتاب «دریچه به نظام عادل» نوشته رئیس جمهور غنی به زبان های دری و پشتو نشر شده است.

لټون