ډاکټر اشرف غني

د پودکاستونو لسمه برخه رسیزه )داود جنبش( سالم دوستان و شنوندگان عزیز! به پودکاست دیگر با رییس جمهور محمد ارشف غنی خوش آمدید. دې خپرونې ته مو د افغانستان د اوبنیو رسچینو موضوع او دا چې څه ډول سمبال يش او مدیریت يې ويش، غوره کړې ده. ډاډه یم چې ستاسې هم خوښیږي، نو بسم الله، زه داود جنبش یم. ډاکرت صاحب، تاسې ته هم زما درناوي او د زړه له کومې سالمونه. دکتور غني: بسم الله الرحمن الرحیم. ډیره مننه له تاسې نه او له ټولو وطنوالو نه چې دا برنامه اوري. جنبش: بیایید از یک نقل قول شام، فکر کنم که در مراسم افتتاح بند کامل خان بود یا یک جای دیگر گفتید که آب آبرو ماست، چون برنامۀ آب است، من میخواهم که از همینجا رشوع کنیم، که چرا شام این ترکیب را انتخاب کردید، از خاطر اینکه وزن کلامت – آب و آبرو با هم نزدیک بود، یا فکر میکنید که در بین ارزش های دیگر آب آنقدر مهم است که باید مثل آبرو که به حفظش همۀما مامور هستیم، توجه کنیم؟ دکتور غني:آب نعمت خداوندی است، بدون آب زندگی غیر ممکن است و هیچ متدن در آسیا بدون مدیریت آب قایم نه شده و دوام نداشته و اهمیت آبرو در این است که هم باالی چشم قرار دارد و هم موضوع حیثیتی ما است، این یک رسمایۀ ملی است، که مثل آبروهای چشم ما واری باید هر قطره اش مورد توجه قرار بگیرد و اهمیت هر قطره اش هر طفل، هر جوان، هر زن، هر مرد، به صورت خلص هر افغان باید بداند و قدر کند. جنبش:د متدنو په ایجاد کې هم د اوبو ارزښت ډېر واضح دی، موږ به ان شاءالله په دې باندې وغږېږو؛ په قرآن َح َو َجَعلْنَا ِم َن ٍء َامِء كُ َّل َيشْ کریم کې هم اوبه د ژوندانه رسچینه بلل شوې، مثالً راغيل دي چې )  ی الْ .) خو بیا هم پوښتنه داده چې په وطن کې ډېرې نورې خربې شته، الندې باندې شته، وړې زړې شته، په دې ټولو کې تاسې ولې د اوبو موضوع ته دومره ارزښت ورکاوه، ولې مو دا رالومړۍ کړې وه؟ دکتور غني: لومړی مننه د قرآنې حکم له ذکر نه، دا واقعاً د ژوند اساس ده او لکه نورې سرتې مسئيل ]دې ته ورته[ چې قرآن رشیف کې مطر ح شوې دي، دا یوه حیايت موضوع ده او زموږ ایامين او وجداين وظیفه ده. زما کوچنیوالی په دو و کلیو کې تیر شوی – لوګر کې د رسخاب کلی او ننګرهار کې د رسخرود کلی، دواړه رسه رودونه دي. د دکتور محمد ارشف غنی دفرت نیټه: /۹ور ی۱۴۰۳/ جنبش: دواړه رودونه دي او دواړه رسه رودونه دي..! دکتور غني: دواړه رسه رودونه دي او د اوبو مدیریت په دواړو کې خورا ډېر اهمیت درلود، خاصتاً رسخاب ]د لوګر والیت[ کې، چې یو کاریز چې شاید زر کلن وي یا ډیرتر، هغه اوبه چې د سلطان صاحب له چینې نه راځي په حدود د ۶ تر ۸ کیلومرتو ]مساحت په اندازه[ زرغون ښار کيل ته ]دننه[ چې شاید د افغانستان له لوی ترینو کلیو نه وي، انتقالوي. ورځ يې ]د کاریز اوبو نوبت[ د رسخاب د کليو دی او په شپه کې اوبه د زرغون ښار دي، نو له دې نه ]اوبو رسه زما مینه او عالقه[ پیدا شو ې وه. دویم، هغه وخت چې زه یو ځوان استاد وم د ادبیاتو پوهنځې کې او په حدود د ۰۴۴ محصلینو رسه مې په کال کې کار کاوه، موږ د افغانستان پېژندنه پیل کړ ل او د اوبو مسئله یو له ]لومړیتوبونو[ وه چې تقریباً زښتو ډېر و محصلینو له خوا مطرح شوه، نو زه يې په دې مجبور کړم چې د اوبو تاریخ پسې وګرځم او په تفصیل. خاصتاً هرات کې چې له دولسمې پیړۍ نه پس موږ ډیر اسناد لرو، هجده نهر باندې چې د حرضت عيل کرم الله وجهه د روضې لپاره لوی ترین کانالونه جوړ شول، تیموري دوران کې. د لوګر په سیند باندې او نورو سیندونو باندې، کاریزونو او دې باندې ]تحقیقات او څېړنه وکړم[ او پس له هغه نه چې زه د دکتورا لپاره مې الړ م، په عمومي توګه بین املليل مقایسوي توګه مې اوبو ته کتنه وکړه او خاصتاً په عميل توګه زما پنځه لومړي کلونه په نړیوال بانک کې یوه ډیره برخه ]څېړنه[ په اوبو باندې تېره شوه، خاصتاًد هند او چین پرتله باندې او د چني په دویم لوی بند باندې چې شاوالندې نومیږي او ددوی په لوی سیند باندې بند جوړ شو ی دی او ،۶۴ ۰۴ میلیونه نفره یوازې ]د کانال په اوبو[ باندې ]تکیه[ وو. ما تقریباً ۵ کاله ]د اوبو په برخه کې[ کار وکړ، نو پس له هغه نه چې زه بېرته الړم، د اوبو مسئله ما ته یوه حیايت مسئله وه او دې څو کلو کې هم د چاپريیال په بدلون باندې چې ما مطالعات کړې دي، دا ټول ]تحقیقات او څیړنې[ رسه یوځای شوې دي چې د اوبو مسئله په یوه اسايس مسئله باندې باید زموږ د توجه وړ وګرځي. جنبش: زه په خپله هم له یو ه سیند رسه تړاو لرم – د کونړ سیند ډیر مشهور دی، دغسې سیندونه خو ډیر لرو، زه غواړم هم ددغه ځای نه يې راپیل کړو، ستاسې عالقه هم د ډیرې مودې نه ده، تحقیقات مو هم پرې کړ ي چې اور ېدونکې وپوهیږي چې موږ د اوبو د رسچینو له پلوه په کوم دریځ کې يو؟ د سیمي له هیوادو رسه په مقایسه او په عمومي ډول په جهان کې. ویل کیږې چې موږ ډیر سیندونه او ډیرې خوږي اوبه لرو چې په نورو هیوادو کې دغسې نعمتونه ډیر کم دي، موږ په کومه درجه کې یو؟ دکتور غني: تاریخي له نظره زموږ سیندونو ډېر اهمیت درلود، اوس هم اهمیت لري، اما د چاپیریال په بدلون کې له یو ې خوا نه او د نفوس له ډېر ېدو رسه له بلې خوا نه، زمونو ډېرې د اوبو حوزې ډیر سخت فشار الندې دي او دا عاجله ده چې په دې باندې پوه شو. لوی ترین فشار اوس له یو ې خوا نه د شامل په سیندو باندې دی چې دا ټول زموږ په خاوره کې دي، چې له هندوکش نه راځي او ځمکه خړوبوي. د آمو سیند – پنج آمو سیند هغه حوزه زموږ ډېرې لويې اوبه دي چې له بده مرغه موږپه نولسمه او شلمه پېړۍ کې له دې نه ډېره کمه ګټه پورته کړې. د کابل د سیند حوزه چې هم شاوخوا د کابل والیتونه او هم د ننګرهار، کونړ او نورستان والیتونه دا ټول په دې پورې تړيل دي او همدارنګه پکتیکا، پکتیا او خوست ورباندې تړلې دي، دا حوزه ډیر سخت فشار الندې ده، ځکه چې نفوس ډېر شوی. هلمند کې د هوا د تودښت ]درجه[ په تېرو ۵۴ کلو کې ۱.۱ درجه د سانتې ګراد جګه شوې ده چې د پرتلې له نظر نه ډېره خطرناکه ده او راتلونکو شلو یا دېرشو کلو کې شاید یوه نیمه درجه تر دو و درجو نوره او چته يش. نو اوبه لرو اما باید اوس په دې فکر کې ونه اوسو چې اوبه مو خوندي دي او دوامداره به وي. هم و ېش باندې، هم مدیریت باندې او هم محافظت باندې باید لومړیتوب ته متوجه اوسو. جنبش: پس به این حساب دریاهای ما عالوه از اینکه نام های خاص خود را دارند – دریای کجا و دریای کجا، به حوزه ها هم تقسیم می شو ند؟ دکتور غنی: به صورت اساسی تقسیم باالی حوزه های بزرگ است. باز هر حوزه، حوزه های فرعی دارد و این هم در قانون آب و هم به صورت اساسی در سال های آخر ]تثبیت شده است[. طور مثال: حوزۀ دریای کابل دوازده حوزه فرعی دارد. همچنین هر حوزه دیگر را ببینید و بعضی از این دریاها باوجودیکه شاید از نگاه حجم کم باشد، از نگاه تاریخی و وضعیت فعلی زندگی اهمیت زیاد دارد. یو مثال يې د ګومل سیند دی او د کو رمې سیند، چې دا ټول تړيل دي او ]د خلکو[ ژوند ورباندې ]تړلی دی[، نو که لویه حوزه نظر کې ونه نیسئ مدیریت ډیر ګرانیږې او که فرعي حوزې ته هم توجه ونکړئ ]همداسې ده[. دا ټول حساب او کتاب ددې چې چیرې باید څه رقم بندونه جوړ يش، کومې اوبه په څه باندې ولګیږي، څه په معادنو باندې ولګیږي، څه په څښاک باندې ولګیږي، څه د ښارو لپاره ولګیږي، دا نو بیا یو منسجم نظم او نظام کې نه راځي. جنبش: بخاطر اینکه شنونده ها را کمک کرده باشیم، یک رقم داده میتوانیم که مثالً به صورت کل ما چند حوزه دریایی داریم و این شامل چقدر دریاهای بزر گ و دریاچه های خورد می شود؟ دکتور غني: بلی؛ پنج حوزه بزرگ دریایی داریم، که حوزه اول دریای کابل است و این به دوازده حوزه فرعی تقسیم شده است - حوزه فرعی دریای پنجشیر باالیی، حوزه فرعی دریای پنجشیر پائینی، حوزه فرعی دریای غوربند، حوزه فرعی کابل وسطی، حوزه فرعی رود خانۀ میدان، حوزه فرعی دریای لوگر، حوزه فرعی دریای لغامن، حوزه فرعی دریای کابل پائینی یعنی ننگرهار، حوزه فرعی دریای کرن اسعد آباد، حوزه فرعی دریای پارون نورستان، حوزه فرعی دریای شمل و کرمه خوست و حوزه فرعی دریای گومل در پکتیکا. حوزٔهدومبزرگ آبی ما حوزهدریايی پنج آمو است و این حوزه با حوزههای فرعی دریای پنج باال، حوزه فرعی دریای پنج پائین، حوزه فرعی کوکچه، حوزه فرعی تالقان، حوزه فرعی شور تیپه و حوزه فرعی کندز پائینی و حوزه فرعی کندز باالیی، تقسیم می شود. حوزٔه سوم ما حوزه دریایی شامل است، که این حوزه دریای بلخاب مزار رشیف، دریای رسپل پائیني در جوزجان، دریای شیرین تگاب میمنه، دریای خلم و دریای رسپل باالیی را تشکیل میدهد. حوزٔه چهارم ما حوزٔه هریرود مرغاب است و این حوزه به چهار حوزٔه فرعی تقسیم شده که حوزه فرعی هریرود باال است در چخچران شهر فیروز کوه، حوزه فرعی دریای هریرود پائینی هرات، حوزه فرعی دریای مرغاب در قلعه نو و سال های گذشته فراه رود هم از نگاه امنیتی تحت این حوزه بود، اما فراه رود به صورت اساسی جز دریای هلمند است. و حوزٔه پنجمی مادریای هلمند است، کهاین هفت حوزه فرعی است، کهاول دریای هلمند باالیی،دومدریای هلمند پائینی، سوم حوزه دریای ترینکوت، چهارم دریای ترنک، پنجم فراه رود، ششم آب ایستادۀغزنی و هفتم حوزه فرعی آب ریزه ارغنداب. جنبش: دا سیندونه دغو پنځو حوزو کې چې ورګډیږې، ټول خو يې هر موسم کې اوبه نه لري، ځینې یې یو موسم کې اوبه لري بیا وچ وي؟ دکتور غني:هو؛ ځینې فصيل دي، ځینې دوامداره دي او حتی د حوزو له نظر نه هم په دې کې ]توپیر[ شته چې نه یوازې فرعي حوز ې بلکې ټول سیندونه او په عمومې توګه فصلونو کې لوی توپیر وي. جنبش: در عین حال ما برعالؤه آب روی یا سطح زمین که دریاهاست، آب های زیر زمین هم داریم، اینها هم به سیستم های شبیه تقسیم می شوند یا محاسب ٔه دیگری برای آنها وجود دارد؟ دکتور غنی: یک نقط ٔه بسیارکلیدی را شام ذکر کردید و دراینجا یک تفکیک اساسی به کار است. آب های زیر زمینی ما دو نوع است به صورت اساسی، یک آب هایی است که ساالنه تجدید می شود و دوم آب هایی است که در دوره های جیولوجیک تشکیل شده و در حقیقت آب های محبوس است و یکبار که اینها استخراج شوند بعد از آن ختم می شود و این تفکیک اساسی بدبختانه از نگاه چاه های عمیق مد نظر گرفته نه شده است. جنبش: یعنې دقیق موږ پوهیږو چې کوم ځای کې کوم ډول اوبه دي، ځکه چې خلک د ځمکې نه اوبه راوبايس بې له دې چې وپوهیږې چې دا په کومه کټه ګور ۍ کې راځي، آیا خالصيدونکې دی که بېرته تجديدونکې؟ دکتور غني:دې باندې نهپوهیږي له بدې مرغې نه، او لههمدې نظرهده چې نن تقریباًدافغانستان ټول ښارونه د اوبو په ستونزو باندې اخته دي، که څاه ګانو ته وګورئ ۵۴ کاله که نظر کې ونیسئ او خاصتاً وچکالیو کې، ورځ په ورځ باید کیندنې عمیق تره يش او دا خپله یوه منونه ده او هرات ستونزه لري، کندهار ستونزه لري، کابل ستونزه لري، مزار ستونزه لري، حتی جالل آباد چې په اوبو باندې ډېرتر استوار دی، اما د څاه ګانو او ددې له نظر نه ]د اوبو ستونزه لري[، خوست ستونزه لري، ګردېز ستونزه لري، تالقان ستونزه لري، مزار رشیف، شربغان دا ټولو کې وګورئ، میمنه کې دا ټولو کې ]د اوبو[ یوه اساسې ستونزه ده او له بدې مرغې نه ځکه چې امنیتې رشایط له یو ې خوا نه او تخنيکي پوهې له بلې خوا نه دا اجازه نه وه ورکړې، موږ د خپلې ځمکې الندې اوبو باندې کايف پوهه نه لرو. جنبش: دا نه ده راټوله شوې که خلکو ته نه ده ویشل شوي؟ دکتور غني: په اساسې توګه ال هغه مطالعات چې رضور دي او دا مطالعات داسې نه دې چې یو وارې ويش. هغه اوبه چې محبوسې اوبه دي، باید په سمه توګه وټاکل يش، ځینو ځایونو کې موږ پوهیږو چې څه دي، ځکه رسوی ګانې ځینې اوقاتو کې شوې دي. جنبش: مثالً کوم ځایونه؟ وبخښئ. دکتور غني: د مثال په توګه د لوګر په دښتو کې د داود خان په دوره کې هغه څېړنې چې شوې و ې، کايف اوبه تشخیص شوې و ې. جنبش: چې نوې کیږي یعنې له رسه نورې پیدا کیږي؟ دکتور غني: اما دا چې څنګه دي او په څه رقم دي او دوامداري دې که نه دي، دا تثبیت غواړي او دلته پوهه په کار ده او منسجم ]نظم او نظام په کار دی[.هغه شی چې موږ همیشه نه دی درلودلی تداوم دی، ځکه یو تخنیکي نسل له بل تخنیکي نسل رسه وصل شو ی نه دی، بیا موږ له صفري ټکو نه رشو ع کوو یا پخوانیو اسنادو ته په دې رقم ګورو چې دا ]وروستۍ خربه ده[. د مثال په توګه: هر څوک به درته وايې چې رسو ې ګانې شوې دي او دې ځای کې بهرتین بندونه باید جوړ يش. کله چې په عمل کې وګورئ هغه تحقیقات یا ډېر سطحي وو، فرضیې و ې، په هغه باندې ]استناد کېده[ او دویم اقلیمې رشایط او ټول تغییرات چې راغيل دي، په نظر کې نه دې نیول شوي. نو نوې پوهه په کار ده. جنبش: دغسې یوه بېلګه د قوشتېپې د کانال مسئولینو رسه چې ما خربې کولې، هغوی راته وویلې: ویل کېدل چې ددې کانال طرحه د داود خان په وخت کې جوړه شوې وه، وايي موږ چې هر څه آرشیفي مواد وکتل نه مو نقشې پیدا کړې، نه مو طرحه پیدا کړه. دکتور غني: همدا خربه ده او په عین حال کې یوازې د داود خان دوره نهده، پهلومړیو کلو کې خاصتاًد ولسمرش اوباما په دوره کې چې]افغانستان ته ډېره[ توجه وشوه، د امریکا اردو یوه دستګاه د انجیرني لري Corps Army( (Engineers Of دوی ته ]د اوبو د رسوې[ مسئولیت ورکړ شوی و، اما ددوی څېړ نې زښتې ډیر ې سطحي و ې. ټولې چې ما رس تر پایه وکتلې، هسې یو ]عمومی[ شی يې ویلی و، بې له دې چې اوبه وګور ي، بې له دې چې یا د فرعي سیند یا د حوزې یو موډل ]ولري او بې له دغو څېړنو نه[ تاسې دا شی نشی کولئ. پخواين اسناد اکرثاً په آوازو ]بنا[ دي، چې یو وخت دلته څوک راغيل وو یا تېر شو ي وو، بیا چې ګورئ هغه اسناد نه شته. جنبش: پیش از اینکه به مسایل دیگر برویم، بیايید اول رسنوشت حقوقی آب را معلوم کنیم. در افغانستان از نظر قانون معادن و جنگالت و رسمایه های زیرزمینی و غیره مربوط دولت می شود، آیا آب هم تعریف حقوقی دارد، مربوط کیست؟ دکتور غنی: بلی، آب تعریف حقوقی دارد، اما با معادن و منابع زیرزمینی فرق های عمده هم دارد. قانون آب در مملکت پاس شده، مدیریت حوزه های بزرگ و حوزه های فرعی از وظایفدولت است. این به صورت عمومی، اما نقطه ییرا که باید مد نظر بگیرید این است که افغانستان هزارها سال سابقٔه سیستم های آبیاری دارد و از این جهت هم با ملکیت شخصی آب رسوکار دارید ]مثالً[ یک قسمت کاریزها در طول تاریخ با پول شخصی آباد شده، مخصوصاً کاریزهایی که دور زمین های وقفی ایجاد شد، چون در رشیعت مال دولت را برای ایجاد این کاریزها یا ایجاد وقف ها استفاده کرده منی توانستید، باید از جایداد شخصی یک ملکه یا یک سلطان یا یک شهزاده یا یک خان یا دیگر میبود و تعداد کاریزها تعلق مشخص به این دارد که بازماندگان کسانیکه کاریز را ایجاد کرده اند، در آن حق و حقوق بسیار مشخص دارند. همچنین جو هایی که از دریا های ما در طول تاریخ کشیده شده، هم با اصول بسیار واضح مرتبط است، مثل: هریرود. از قرن ۱۰ تا امروز ما اسناد منسجم متداوم داریم، که حوزٔه هریرود به حیث یک حوزه در قرن ۱۰ چه رقم یک نظام برایش ایجاد شد و این نظام یکی از بهرتین نظام های آبیاری بود که مارساغ داریم و اسنادش خوشبختانه موجود است، از واحد مزرعه تا متام سیستم دریا که باید به صورت ساالنه تجدید نظر می شد. و ما نظام حرش داشتیم که ساالنه همه این جو ها پاک می شد و بندهایی که بندهای خاکی بود، دوباره تجدید می شد. همچنین ]در قسمت[چشمه ها، نظام های خاص وجود داشته و در قسمت کاریزها خاصتاً نظام رشعی ما بسیار روشن و بسیار با اهمیت است، طور مثال: حدودی که یک کاریز نو در موجودیت یک کاریز قبلی ایجاد شده میتوانست به صورت بسیار واضح و مشخص ترشیح شده، تا تضاد به وجود نیاید. همچنین جو های بزرگ از منبع آب تا مزرعه وقتیکه میرسیدند، قرایی که در بین منبع آب و جاییکه از آن استفاده می شد ]واقع بودند[ از استفاده آن آب محروم بودند واین ]مساله مورد پذیرش[ مردم قرار می گر فت. مسیر جو ها همچنین مورد ]پذیرش بود[. اما در طول نا آرامی ها و بی امنیتی ها بدبختانه یکی از موضوعاتی که سخت صدمه دیده، حریم رودخانه ها است، حریم رود خانه فرعی است و حریم جو ها است، که هم ٔه اینها تأثیرات منفی داشته است. جنبش: په دغه هیواد کې چې زه اوسېږم یا ښایي نورو هیوادونو کې هم مثالونه داسې وي، چې سیندونه همداسې هوارو کې پیدا کیږې، هوارو کې بهیږی، همدې هواره کې بیا سمندر ته ورسیږي او هغه کې ورګډ يش، زه فکر کوم افغانستان کې خربه دغسې نه ده، یعنې تر کومه چې ما ته معلومه ده کیدای يش استثناءات به هم وي، تاسې به معلومات وړاندې کړئ، ز موږ سیندونه له غرونو نه راوځي او داسې تصور دی چې غرونه دسیندونو ميندې دي. ددوی دواړو رابطه څنګه ده، همدغسې ده د زوی او د مور ده، که بله رابطه ده؟ دکتور غني: بالکل، ځکه چې زموږ غرونه ]همدغه راز[ د خدای نعمت دي، ځکه زموږ غرونو کې اوچتو غرونو کې، هسکو غرونو کې واوره راځي او په پېړیو کې دا واوره په غرونو کې خوندي پاتې کیدله، ډېر ه و رو ورو په طبیعي توګه باندې د موسم په تغییر رسه به په اوبو بدله شوه او ځمکه به يې ښکته خړوبه کړه. نو دا يې اهمیت و او ځنګلونه هم چې په دې غرونو کې وو، خاوره يې ساتله ]په ټول مسیر کې[ او د سیالبونو مخه به یې نیوله. بله خوا يې داده چې د هلمند سیند پس له دې نه چې هلمند والیت ته رسیږي تر فراه او نیمروز او دې ]ساحو[ کې، په هواره کې دی او هغه وخت چې عربان هم افغانستان ته راغلل، په هغه دوره کې هم بېړۍ په کې چلیدلې او د هلمند خاص خاصیت دادی چې سل هاوو کیلو مرته د هلمند په طول کې قرصونه وو، باغونه وو او هغه وخت کې یې واحد سیستان ]باله[، سیستان مرکز و او شهنامه کې هم که وګورئ د رستم په باره کې ځکه چې مرکز يې نیمروز و، دا ځای زښت ډیر شین و او له تاریخي نظر نه تر دولسمې پېړۍ پورې چې امیر تیمور پدې باندې مسلط شو او وايي چې بندونه يې خراب کړل ]که څه هم دا یوازې یو[ تاریخي روایت دی، دا ډېر شین و. له بلې خوا نه د اوبو مدیریت دلته زښت ډیر پرمختګ کړی و. آمو سیند هم کله چې شېرخان بندر ته ورسیږي له هغه ځای نه پس یوه ډیره برخه په آرامه توګه ځي او دې باندې کښتۍ تېریدلې او معلوم داره د شوروي په دوران کې موږ د اوبو له الرې نه هم تجارت درلود او اوس هم ازبکستان او دې رسه یوه برخه بندرونه دي. کابل سیند تر هغه چې ننګرهار ته رسیږي، بیړۍ ورباندې نه چلیدلې، اما پس له ننګرهار نه بعضې اوقات به بیړۍ و ې، اما خاصتاً]هلته[ چې اوس دبهسودو پُل دی، دلته یوه ډېره لویه حوزه وه او نه پوهیږم چې ستاسې به په یاد وي اما زما په یاد ده... جنبش: زما هم په یاد ده، په بیړۍ کې به... دکتور غني: چې مخکې له هغه نه به په مشکو باندې، جاله يې چې ورته ویلې، موټر ې او دا به هاخوا ته تېر ېدل. دکتور جنبش: بلې موږ په کې تېر شو ي یو، په یاد مې دي، جالب بحث راغی ـ شام از کشتیرانی در دریای هلمند در ادوار مختلف تاریخی یاد کردید، من قصه یی از تاریخ بیهقی یادمآمد که از یک بزم شاهانه در وسط دریای هلمند در یک کشتی در دوران سلطان مسعود غزنوی یاد میکند، که با پری رویان در کشتی سوار بوده و از قرصی به قرصی در دریا میرفته و عیش میکرده. یعنی که ما سابقٔه کشتیرانی داشتیم، اما رشد نکرد، شاید به علت این باشد که دریاهای ما یک نشیب فوق العاده دار ند، مثال:ً دریای پنجشیر را اگر ببینید، آب هایی که از سالنگ میآیند، دریای کرن بسیار به شدت جریان دارد که برای کشتیرانی شاید مساعد نه باشد. ولی چرا در دریایی مثل هلمند نتوانستیم همین فرهنگ کشتیرانی را حفظ کنیم؟ دکتور غني: دلیل عمدٔه سقوط حوزٔه متدنی هلمند بعد از قرن ۱۱ است و احیای این تنها با پروژه بزرگ وادی هلمند که ایجاد بند کجکی بود صورت گرفت و بعد از اینکه بند کجکی احداث شد، در این حالت الر ی جای ]کشتی[را گرفته بود. اما قبل از آن در قرن های پیش از آن مثلی که تاریخ بیهقی را گفتید و در همونجا هم بیهقی میگوید که سلطان در آب افتاد و این را به حیث یک شگون میگیرند ... ]و بر اساس همین سوابق سیاسی و عسکری مرکز والیت هلمند را استاد کهزاد[ لشکرگاه نامگذاری کرد. نزدیک بُست هم سلطان مسعود و سلطان محمود نه تنها قرصها داشتند، یک باغ وحش بسیار وسیع برای شکار داشتند و متام این جز اسناد تاریخی تثبیت شده و هنوز هم نشانههایی از اینها مانده. متدن دوره سیستان ما یک متدن بسیار وسیع بود و میبینید بعضی سال ها وقتیکه حرکت باد میآید این متام قرصها زیر ریگ است و سالهای دیگری که میبینید باز آشکار می شو ند. در ساح ٔه دیگر ما شدت آب به اندازه ای است، در دریای پنجشیر خاصتا،ً آن رسعت به اندازه ای است که متأسفانه کسانیکه حتی در جو های نزدیکش آب بازی میکنند، اگر محتاط نه باشند به مرگ دچار شده وجنازه ها را از بند نغلو تا رسوبی گرفته اند. جنبش: په همدې برخه کې کله چې زه قوشتیپې کانال لیدو ته تللی وم دغه څو میاشتې دمخه، داسې فکر راولویده همداسې د بیړۍ چلونې...د کانال عرض ۱۴۴ مرته دی او ما فکر کاوه چې... تقریباً ۰۴۴ کیلومرته یې طول دی، که له دې نه د بېړۍ چلونې له پاره کار واخیستل يش، نو موږ دری څلور والیتونه په آسانه د مالونو د لېږد او د وګړو د لېږد له پلوه، آسان وصلولی شو. دکتور غني: هو بالکل؛ بین املليل تجربه ډېره واضح ده. چین لوی کانال باندې تړلی دی، لوی ترینه د انجیرن ۍ پروژه په نړۍ کې تر هغې چې نولسمې او شلمې پیړۍ کې نوي بندونه مطرح شو او آباد شول د چین کانال و چې شامل او جنوب يې رسه وتړ ل او ]په همدې بنسټ[دا په یو ېاقتصادې حوزې باندې بدل شو او اوبه د ټرانسپورټ له پلوه همدا اوس هم ارزانرتین دي، پس له هغې نه بیا د ریل پټلۍ راځي او قیمت ترین ټرانسپورټ معلوم داره په الریو او دې کې دی. نو ددې امکانات شته او په دې باندې فکر په کار دی. اما هلته لکه چین غوندې یو هیواد یا تایلند غوندې یو هیواد یا ویتنام یا ]دې ته ورته هیوادو[ کې، یو لوی فرهنګ موجود دی چې وړ و کښتیو نه تر لویو بېړیو پورې ټول رسه راټولیږي او په منسجمه توګه د والیتو منځ کې تګ او راتګ کوي او کلیو منځ کې. بنګله دېش هم هغسې هیواد دی چې نیم يې د اوبو الندې وي په ځينو فصلونو کې او بېړۍ دي چې له یو ه کيل نه بل کيل ته په تګ او راتګ کې دي او بې له هغو بیړیو نه امکان د ژوند نه شته او وریجې د اوبو ال ندې کري او بیا يې ريبې. جنبش: در قسمت آب چیزی را که یعنی برای کشور ما و برای همه کشورها مهم است، استفادٔه آب در زراعت است. برخی از دریاهای ما قسمت اعظم آبش در باغ ها و مزرعه ها به مرصف میرسد و مفیدیت خاص دارد، ولی به مقایسه این دریاها حد اقل دو دریا مثالً مرغاب در بادغیس و کرن در رشق افغانستان این مؤثریت ر ا یا نه دارد یا بسیار کم دارد، علت خاصی هست؟ دکتور غني: بلی؛ دو دلیل عمده ]در[ هر دو مشابه است. این دریاها دریاهای عمیق است و اکرثیت مردم در دامن ٔه کوه ها زندگی میکنند و دوم رسعت آب است، این آب بسیار رسیع بود و رسیع است. از این جهت یک قسمت زیادش قابل استفاده دوامدار نبوده، اما چیزیکه داکرت ناکامورا به افغانستان به حیث یک میراث دوامدار گذاشته، انطباق و تطابق مدیریت آب جاپان از ۰۴۴ سال پیش بود، برای مهارکردن این آب های تند و این نتیجٔه نهایت خوب داشته است. نقط ٔه دومش که یک نقط ٔه امید است، این است که با پمپ های برقی هر چه مقیاس پمپ های برقی بزرگرت شود و حجم اینها باالتر برود، آب از پائین ]توسط[ انرژی آ فتابی به باال پر تاب شده میتواند، چون اگر ]پرتاب[ این آب را با نفت ]مد نظر بگیرید[، قیمتش بی حد زیاد می شود. گلبهاریک منون ٔهاین است ازدریای پنجشیر، از خاطر اینکه جاپانی ها یک سلسلهمطالعات بسیار خوب تقریباً ۱۵ سال گذشته در همین دوران انجام داده اند و میخواستند یک بند را در آن ساحه ایجاد کنند، اما آنها باید زیادتر از ۱۵ مرت باال ]با استفاده از پمپ های نفتی آب ر ا[ پمپ میکردند و از یک طرف ساختار جیولوجیکی منطقه مانع آن بود و از طرف دیگر قیمت به اندازٔه ای ]باال می رفت[ که قابل استطاعت نبود. جنبش: ما غوښتل چې ځینې نړیوال اړخونه هم دلته رامطرح کړم، خو داسې معلومېږي چې کیدای يش په دې یوه خپرونه کې ټولو ته ونه رسېږو، نو دلته به لنډ، یو دوه پوښتنې وکړم او اسايس برخه به يې بیا اوریدونکو ته یادونه وکړم چې په بل پودکاست کې به يې ولرو چې د اوبو او د افغانستان د اوبو نړیوال اړخونه او تعهدات او معاهدي او دا...؛ دلته لنډ غواړم استاده د همدغو دو و سیندونو په تړاو فقط یوه یادونه وکړم چې زموږ د ټولو سیندونو اوبه هغه چې نورو هیوادونو ته هم بهیږي، یعنې ډیره استفاده ترېنه هغوی کړ ې ده، همدا اوس چې د قوشتیپې کانال جوړیږې د منځنی آسیا هیوادونه ناخوښه دي. که چېرې د کو نړ سیند نه او د مرغاب سیند نه چې هغه ترکمنستان ترېنه ډېره ګټه اخلې او کو نړ نه پاکستان؛ که له دې نه زموږ استفاده ډېر ېږي لکه هامغسې چې هلمند کې د کامل خان له بند نه وروسته ایرانیان ناخوښه وو، دلته به هم دغسې ناخوښۍ راپیدا يش، فکر کوئ دوی به اعرتاض وکړي؟ دکتور غني: پوهیږئ ولې منطقه مارسه حساسه وه؟ په همدې باندې چې ما ویل آب آبرو یماست او سل ها خنډه ایجاد شول، ددې لپاره چې موږ خپلې اوبه خپلې نکړو او خوندې یې نکړو. اما له بلې خوا نه باید منطقه دې نتیجې ته ورسیږي چې بې له دې نه چې موږ په ګډه او په حقه حقوقو باندې چې موږ د اوبو تولید کوونکي یو او دوی ځینې هم تولید کوونکي دي او هم اکرث يې مرصف کوونکي دي، دا اصول غواړي او بې له دې نه کیږي او څوک چې خپل حق ونيش ساتلی، نور يې ګټي، نور يې څټي. الزمې ده چې ابعاد يې نظر کې ونیسئ او ان شاالله راتلونکې کې به ورباندې وغږیږو، اما پدې مرحله کې ز ه غواړم یوه خربه واضح کړم چې د هلمند معاهده ډیره اړېنه ده، واضح ده، پرته له هغه حدودو نه چې ټاکل شو ي دي، افغانستان مطلق حق لري چې خپلې اوبه هر څنګه چې الزمې ګڼي مرصف کړي، دا پنځمه ماده ده: » افغانستان با حفظ متام حقوق بر باقی آب رود هلمند )هیرمند( هر طوریکه خواسته باشد، از آن استفاده می مناید و آنرا به مرصف می رساند، ایران هیچ گونه ادعایی بر آب هلمند )هیرمند( بیشرت از مقادیری که طبق این معاهده تثبیت ٰی هلمند )هیرمند( میرس هم باشد و مورد استفاده شده است، نه دارد. حتی اگر مقادیر آب بیشرت در دلتای سفل ایران هم بتواند، قرار گیرد«. موږ ټینګه معاهده لرو؛ ما داسې څه نه دي کړې چې معاهده کې نه وو. خربه دا وه چې په لسیزو کې موږ په حقیقت کې ملیاردونه ډالره اوبه ګاونډیو ته ورکړې و ې، اما بدل کې يې راته څه نه دي راغيل او زموږ او تاسو یو متل دی: »ورور ي کوو حساب په منځ کې« نو د حساب خربه ده، او دا حساب دی چې بېرته باید اوبو ]بحث[ باندې راشو چې منطقي، علمي او عميل الر ې یې څه دي. جنبش: تاسو د هلمند د معاهدې یادونه وکړه، هامغسې چې مخکې مې وویل نړیوالو اړخونو باندې به يې بل پروګرام کې پاتې شو، ځکه دې کې وخت کم دی، دې کې یو دوه نورې لنډې پوښتنې لرم. نخست اینکه فکر میکنید که رابطه بین دریاهایما و آب آشامیدنی در متامکشور و مخصوصاًدر شهرها چیست، مخصوصاًآبی که از زیر زمین میآید. شام به ]مرکز[ ننگرهار اشاره کردید که در وضعیت نسبتاً بهرتی قرار دارد، چون به دریاها نزدیک است، آیا فکر میکنید این رابطه مستقیم است یا غیر مستقیم؟ دکتور غنی: خوشبختانه من توانیستم طرح هایی برای شش شهر افغانستان )هرات، مزار، قندهار، کابل، خوست و جالل آباد( ایجاد کنم، که مدیریت آب شهرها به صورت دوامدار تحت یک پروگرام منظم بیاید، اینها موجود است، همه بررسی ها صورت گرفته، اما رضورت به توجه اساسی و دوامدار دارد. بحران آب در این شهرها خاصتاً این ست که فقیرترین افراد جامعه زیادترین قیمت را برای آب میدهند و بدون مدیریت منسجم آب دسرتسی به آب در شهرهای ما به یک بحران عظیم اجتامعی در حال بدل شدن است. جنبش: دې موضوع باندې هم کار شوی دی چې د سیالبونو ونډه د سیندونو څپو په ډېرولو او د اوبو د حجم په ډېرولو کې څومره ده او څنګه مدیریت کیدالی يش؟ دکتور غني: مدیریت يې فضل د خدای نسبتاًآسانه دی، ځکه لوی ترینه تجربه دې]برخه[ کې، مثبته تجربه د چین هیوادده او دا په خاورینو بندونو باندې کیدای يش، ځکه سیل بُرونه واضح دي او سیل بُرونه خطرناکه دي. دکتور جنبش: سیل بُرونه چې اور ېدونکو ته يې واضح کړو، هغه ځای کې چې دسیالب اوبه راځي؟ دکتور غني:]هو[ چې دسیالب اوبه راځي او دلتهبدترین کار دادی چې سیل بُر باندې کورونه آباد کړ ئیا سړکونه وباسئ یا نور. په شاملې دره کې مو ولیدل، رسويب کې مو لیدلې دي او نور ځایونو کې مو لیديل دي ]چې ددې عواقب څه وو[. شامل د افغانستان کې خاصتاً موږ یوه خبیثه دایره لرو، چې شپږ میاشتې وچکالې وي شپږ میاشتې سیالبونه وي. د سیالب مدیریت زښت ډیر مهم دی او د سیالب خوندی کول ]مهم دي[. یوه لوی ترېنه برخه د کامل خان د بند دا ده چې هغه سیالبونه چې مفته پخوا تلل، او هاخوا ته د ایران په ګټه متامیدل، اوس به بیرته ان شاالله تعالی هغه د ز رې ګود او نور ګودونه چې زموږ له ډېرو سرتو طبیعي پانګو نه وو، بېرته ژوندي کړي. بله خوا یې داده چې سیالبونو رسه زښته ډېره خاوره راځي، آمو سیند کې دا په زرهاوو ټنه په کال کې ده او یوه برخه يې داده چې پدې شدت رسه چې دا راځې، ساحلونه د سیند ورانوي او د ساحلو ورانېدل له وړو سیندونو تر لویو پورې اوس زموږ یوه اساسې موضوع ده چې مدیریت غواړې، ځکه چې هاخوا د آمو په ګاونډیو هیوادو کې مدیریت شوی، اما بالعکس زموږ خوا کمه شوې او ځکه چې رسحد منځ د سیند ټاکل شوی، دې کې موږ ډیر نقصان کړی. جنبش: وبخښئ چې واضح يې کړو؛ تاسې واياست مدیریت یې آسانه هم دی او باید ويش، څنګه باید ويش مثالً غرونو کې ورته بندونه جوړ يش، څه شی ويش؟ دکتور غني: غرونو کې بندونه جوړیدای شې، دا د خاورې بندونه دي، د چین تجربه که په اسايس تو ګه وګورئ او همدارنګه د جنوبې کوریا د ځنګلو بیا ژوندي کول، دا دوه ډیرې بارزې تجربې دي. له بدې مرغې نه ډېر وخت يې ونیوه چې موږ خپل تخنیکې خلک په دې قانع کړو. یو جنجال زموږ دادی چې - په ډیر احرتام رس ه - هغوی چې دېرش کاله پخوا یا څلوېښت کاله پخوا یا شل کاله پخوا په ډېرو سختو رشایطو کې له پولې تخنیک یا له انجیرن ۍ نه وتيل دي، ال هم په زړو فکرونو کې دي او دا لوی بدلون چې په چاپیریال کې راغلی او رضورت ددې لري چې له رسه په اساسې توګه تعلیم ژوندی يش او اوسني علم رسه یو ځای يش، په دې کې موږ ستونزې درلودې او اوس حتی هغه هم ډېر لوی خطر کې راغلی ځکه چې تخنیکي خلک اوس مسئولیت د مدیریت د اوبو نه لري. جنبش: یو دوه مثاله ددغو سیاليب بندونو ورکوالی شو چې کوم ځای کې جوړ شو ي دي، څه ګټه يې اړولې ده په دا تیرو کلونو کې؟ دکتور غني: چني کې دا ډیره پراخه تجربه ده. ما دا وڅېړل، له بدې مرغې نه زموږ ]ستونزه دا وه[ بیا هم راځم دې ته ځکه چې موږ مسلکي تداوم نه دی درلودلی، ډیر ځوانان راغلل ډیر ژر کار ته، بې له دې چې عميل تجربه ولري او لویو څوکیو ته ورسېدل او یا خلک چې سختو رشایطو الندې يې انجیرن ي لوستې و ه یا پولې تخنیک يې لوستی و، ]ددې برخې له پاره[ الزمه پوهه پیدا نه شوه او لوی ترین جنجال دا و هغه وخت چې باندینې رشکتونه راغلل یا خصوصې رشکتونه راغلل چې له دې نظر نه يې کار ونه کړ، د دواړو خرب ه دا وه چې څنګه قراردادونه اوږده کړ ي او له رسه بیا مذاکرات وکړ ي، ددې پرځای چې کار خالص کړ ي، له همدې نظر نه موږ مجبور شو چې دولتې ظرفیت ایجاد کړو چې هم چټک کار وکړو او هم په اسايس او دوامداره توګه کار وکړو. جنبش:ددې وروستۍ پوښتنې یو دلیل مې دا و چې زه همدغه وروستي سفر کې چې افغانستان ته تللی وم، پغامن کې ځینې واړه، واړه کانکريټي بندونه وو، په وړو درو کې د غرونو جوړ شو ي وو، ویل يې دا د اوبو د ګرځولو لپاره په دې تېرو شپږ و، او و کلو کې جوړ شو ي دي؛ ما فکر کاوه چې دا د همدغسې... دکتور غني: نه؛ هغه شته مګر عرض مې دا و چې کانکر ېټ باندې باید بېرته فکر ويش، د مثال په توګه: ما و اړه کانکر ېټي بندونه جوړ کړي دي د ميل پیوستون پروژو او نورو له الر ې، خربه دا وه چې کانکر ېټ خپله د سوال الندې دی، ځکه که اوبه ډېرې تېز ې وي، لکه چې لرګی خوړل کېږي د حرشاتو له خوا، همدغه رقم شګه کانکر ېټ تباه کوي، له دې نه سل هاوو پروژې شته په ټولو والیتونو د افغانستان کې او د سیندونو ]ځينې ساحلونه[ هم پاخه شو ي دي، اما دې باندې هم بیا یو نوی نظر په کار دی، ځکه طبیعي ویالې او له خاورې نه بندونه جوړول، شاید په مراتبو ګټورتر وي تردې نه چې له کانکر ېټ نه يې جوړ کړ ئ. جنبش: این هم یک معلومات بسیار مهم است که استفاده از مواد آرزانرت و مهیاتر در محیط میتواند مفید باشد. تشکر رئیس جمهور محمد ارشف غنی. دکتور غنی: تنها یکنقطه خدمت تان عرض کنم،کهپروژههای آب درافغانستان خاصتاًدر چهارچوب پروگرام همبستگی ملی که در متام کشور بود، در حدود ۱۵۴۱ فیصد فایده داشت، در حالیکه پروژه های برق آفتابی در حدود ۱۱ تا ۱۵ ۱ نتیجه داشت، بنابر این جهت واضح است، اما رضورت بسیار واضح است که باالی دانش ما تجدید نظر شود. جنبش: بسیار تشکر، زنده باشید. وقت این برنامه هامن طوریکه قبالً هم گفتم به پایان رسیده، اما این بحث را در برنامه دوم مربوط به منابع آبی افغانستان ادامه میدهیم. رئیس جمهور محمد ارشف غنی تشکر از حضور تان. دکتور غنی: تشکر از شام، از متام وطنداران. زنده باد افغانستان، یشه سن افغانستان، تل دې وي افغانستان.

۱۰مه ګڼه: اوبه (لومړۍ برخه)

Transcript

اضافي سرچینې

لټون

Transcript

اضافي سرچینې