ډاکټر اشرف غني

د پودکاستونو شپږمه برخه جنبش: السالم علیکم ګرانو اورېدونکو، دوستانو او ډېره مننه چې زموږ د پودکاستونو دا لړۍ له ولسمرش محمد ارشف غني رسه تعقیبوئ، نن د اقتصاد وار دی. استاده! بیا درته هرکلی وایم، ستړي مه شئ. د اقتصاد موضوع خو ستاسې د طبعې موضوع هم ده، نو فکر کوم درته ډېره به په زړه پورې وي. دکتور غني: بسم الله الرحمن الرحیم ډېره مننه، موضوع هم زړه پورې ده او هم د ژوندون د اساساتو نه ده او وختې چې د ژوند الرې باندې غږېږو، مجبور یو په اقتصاد باندې هم وغږېږو. جنبش: او ډېر به پرې وغږېږو، ځکه چې د اقتصاد مختلفې برخي به په راتلونکو خپرونو کې ولرو، دلته به يې اساساتو او اوسنې حالت باندې تم شو. د افغانستان اقتصاد، اټکل دا وو د نړیوالو کارپوهانو او پخپله افغانستان کې هم د خلکو، چې کېدای يش ډېر سخت ولوېږي، هغسې ونه لوېده یعنې اټکل هغسې رانغی، خو وده هم پکې نه بر ېښي. زما پوښتنه داده چې دا څه ډول اقتصاد دی ستاسې له نظره چې نړۍ رسه نه دی نښتی، یوازې یوه ډېره کمه برخه برشي مرستي راځي، نور وررسه داسې نښلون او پیوستون نلري، خو بیا هم چلېږي؟ دکتور غني: لومړی عرض مې دادی چې نړۍ رسه ]د افغانستان اقتصاد[ ډېر نښتلی دی، جرمي برخه د اقتصاد او شبکه یې برخه د اقتصاد نړۍ رسه ډېر ه سخته تړلی ده. هیرویین او اوس امفتامین... د افغانستان نه د امفتامین صادرات، آخري ګزارش د ملګرو ملتو ښیي چې زښتو ډېرو هیوادو ته په وده کې دي او ال د تریاکو ]د[ بندېدلو نتایج و اضح نه دي چې واقعاً څه تأثیر لري، اما هیرویین ال هم په قوت روان دي، نو دا برخه باید په واضح توګه نظر کې ونیول يش. هو، نړۍ رسه چې په اصولې روابطو او په قانوين روابطو رسه چلند و، هغه روابط شلیدلې دي، اما دا برخه پیاوړې شوې. بلې برخې نه که د افغانستان وارداتو ته وګورئ، تخمین په حدود د ۲.۶ میلیارده ډالره ده، اما بیا هم باندنۍ څېړنې دا ښیي چې دغه ۲.۶ میلیارده ډالره د افغانستان په داخل کې اکرث مواد يې نه استعاملېږي، بلکې ډېر احتامل لري چې نورو ګاونډیو هیوادو ته صادر يش. نو دا برخه هم ]په دې پورې[ تړلې ده چې شبکه يې ارتباطونه دي. له بلې خوا نه قراردادونه د دکتور محمد ارشف غنی دفرت نیټه: /۱۰سلواغه۱۴۰۶/ په پټه ورکول کېږي، واضح نده چې د افغانستان شتمنۍ څه رقم ویشل کېږي؟ په څه اصولو باندې خرڅېږي؟ ددې عواید د چا په جیب کې ځي او کومې مودې لپاره دا ورکول شوي دي؟ نو دا رقم عالیم موجود دي. له بده مرغه دا دوه برخې د روابطو برخې دي، منتها فرق يې پدې کې دی چې دا شفاف قانوين روابط نه دي، هغه برخې چې په رسمي یا قانوين اقتصاد پورې او په عريف اقتصاد پورې تړلې دي، له بده مرغه بیا کمزورې شوي دي. جنبش: دغه ډول غیر رسمي یا د بل تعریف له مخې جرمې برخه د اقتصاد مخکې هم وه او پیاوړې هم وه هغه وخت کې هم. فکر کوئ اندازه یې د هغې نه ډېره شوې ده، یعنې ونډه يې په رسمي اقتصاد کې ترهغې ډېره شو ې، که همغومره پاتې ده؟ دکتور غني: دا یوه معادله ده بیا هم. هر څومره چې رسمي اقتصاد یا قانوين اقتصاد ورته و ایاست ]یا[ رشعي اقتصاد، ]چې ددې ونډه څومره ډېره[ وي په هامغه اندازه د جرمي اقتصاد یا شبکه یې اقتصاد فیصدې به کمه وي. اما په هر ه اندازه چې قانوين اقتصاد او عريف اقتصاد چې اکرثیت د افغانستان خلک پکې ژوند کوي، کمزوري يش او مخکې موږ او تاسې پدې باندې وغږيدو چې عمده څلور و سکتورونو څنګه صدمه لیدلې او کمزوري شوي دي، تر هامغې اندازې پورې هغه بله برخه اوچتېږي. اوس خربه پدې کې ده چې پیسې د چا په الس کې دي؟ څوک پیيس لري او هغو پیسو رسه څه کوي؟ او په نورو ماملکو کې لکه کوملبیا او نورو ځایو کې دا لیدل شوي دي چې جرمي اقتصاد په قوت باندې د نورو شتمني په ارز انه په داسې رشایطو کې الندې کوالی يش چې ځمکې دي، جایدادونه دي، نور بنسټونه دي، فابریکې دي او ]نور[ دي. بیا هم هغه شی چې احتیاط په ]کې په[ کار دی ]دادی[ چې باید سړی د علم له نظر نه وغږېږي، ځکه چې ډېري خربي پټې دي، دلته قضاوت باید په اسنادو باندې وي.، موږ په عالیمو قضاوت کوو او عالیم واضح دي، اما دقیق اسناد مو په کار دي چې دا برخه وڅېړو. ]مخکې هم[ مقدار د جرمي اقتصاد له لس هاوو میلیاردو ډالرو نه په کال کې ډېرتر وو. نو؛ دلته باید ]دا[ په نظر کې ونیسئ. ۶۰ فیصده په کال کې زموږ اقتصاد ورانېده، د طالبانو او نورو له خوا، یعنې په کال کې په حدود د یونیم میلیارد تر دوه میلیارده ډالره موږ له السه ورکول، هغه برخه اوس تر ډېره حده کمه شو ې ده، اما دا چې پیسو رسه څه کېږي، عو ایدو رسه څه کېږي، دا ډېره برخه پټه ده. جنبش: همینجا مناسب خواهد بود که در مورد بخش های دیگری از اقتصاد هم صحبت کنیم، شام در یکی از برنامه های گذشته اشاره هایی داشتید، انواع و اقسام فعالیت های اقتصادی را میخواستید ترشیح کنید، شاید همین بهرتین جایش باشد، ]که توضیح شود[ مخصوصاًدر حالت فعلی افغانستان ما چند نوع از اقتصاد را میتوانیم مشاهده کنیم؟ دکتور غني: قسمت اول اقتصاد قانونی است که دو بخش دارد: یک، بخشی که به اساس قوانین تنظیم می شو د و به شفافیت مردم امکان فعالیت میدهد و دوم اقتصاد عرفی است مخصوصاً اصناف ما و سکتور خدمات ما قرن ها است که دوام داشته ]است[. فرق در چیست؟ دو طرف یک کوچه را ببینید یا دو ناحیۀ یک شهر را ببینید، آن بخش جایداد که ملکیت رشعی است یا ملکیتی است که به صورت رسمی مورد قبول است، قیمتش ۶ تا ۱۰ چند زیادتر از آن بخشی است کهآن طرف رسک به شکل عرفی داد و گرفت میشود و این پدیده اقتصاد غیر رسمی یا اقتصاد عرفی اکرثیت مردم را به مشکالت اساسی دچار میکند، چون مصئونیت جایداد اینها تأمین نیست و امروز یکی از مسایل اصلی در هر دو بخش هم اینست که آیا مصئونیت جایداد وجود دارد یا خیر؟ وقتیکه افراد به زور ملکیت ها را میگیرند و کسی توان این را ندارد که مجبور شان بسازد که ملکیت ها را تخلیه کنند و واضح برای شان جواب داده می شود که دست تان آزاد. در آن حالت متام اعتامد رسمایه گذاری که از ملکیت مصئون و از ]مصئونیت[ مال و جان و حق واینها رسچشمه می گیرد، مورد سؤال قرار می گیرد. قسمت دیگر اقتصاد جرمی است، اقتصاد جرمی جزء جهانی شدن سیاه است، ما یک پروسه جهانی شدن مثل انرتنت و شبکه های اجتامعی و ]امثال آنرا[ را داشتیم که جزء تکنالوژی عرصی است و جهان را با هم نزدیک کرد، مگر در پهلوی این، یکی از عمده ترین پدیده هایی که در سی سال اخیر خاصتاً بروز کرد، ایجاد شبکه های جرمی بین املللی بود، و یکی از قوی ترین اینها، شبکه های مواد مخدر است و مطالعاتی که صورت گرفته به صورت واضح نشان میدهد که شبکه های تولید هروئین و شبکه های تولید کوکائین که یک آن در آسیا است و ]دیگرش[ در امریکای ال تین، با هم ارتباط دارند. در عین حال یک قسمت زیاد پولی که از این میآید و مرکز استعامل آن اروپا است، بانک های عمده اروپایی و غیر اروپايی بدبختانه در این نقش داشته، بنابر این، ]این[ یک اقتصاد است که قابل مالحظه است و صدها میلیارد دالر در آن مطرح است. این اقتصاد بدبختانه نتایج بسیار وخیم دارد.در تولید تریاک طور مثال،دست مزدی که می دادند نهایت باالتر از این بود که معلوم دار از انگور یا گندم یا اینها میگرفتند، مگر در عین حال اعتیاد را در بین اطفال، زن ها و مرد ها ]باال برد[. افرادیکه در آن دست داشتند، میگفتند مجبوریت است، اما میفهمیدند که این مخالف رشیعت است. این رسمایه در کجا است؟ که از این رسمایه میلیاردر شده یا حد اقل به دالر میلیونر شده و قیمت آنرا که میپردازد؟ و امروز یکی از عواقب آن معلوم دار اینست ]که[ موضوع اعتیاد یکی از مشکالت جدی، صحی و امنیتی کشور گردیده. در اول ادعا این بود که دیگران معتاد می شوند، در خود افغانستان اعتیاد به وجود منی آورد، اما بدبختانه بوجود آمد و پولی که از این ]مدرک[ آمد، دور ان آن و تاثیر آن از یکطرف ]با وزارت داخله ارتباط داشت[. وزارت داخله هیچگاه اصالح نشد و از نگاه تحلیل بین املللی به یکی از منابع سوء استفاده اساسی و مشارکت با اقتصاد جرمی ]مبدل شده بود[. جنبش: وزارت داخلۀ بیست سال جمهوریت؟ دکتور غني: وزارت داخلۀ دوران جمهوریت. یکی از فاسدترین نهادها بود، اما معلوم دار در تقسیم، در مشارکت... وزارت داخله ]در بخش عمده آن دوران با که بود[ این کدام چیزی پنهان نیست. اسناد بین املللی که از طرف منابع امریکایی توسط خواست هایی که ژورنالست های واشنگنت پوست در محکمه رفتند و اجازه دسرتسی به آنرا ]به دست آور ند، در آن[، اتهامات رس مقام های باالرتبه به صورت واضح مطرح شده ]است[ و با وجود جنگ، ]انتقال[ مواد مخدر هم از رسحدات جنوبی ما و هم از رسحدات شاملی ما به صورت اساسی در دو شبکۀ بزرگ مطرح بود، یکی به طرف رشق میانه و اروپا و قفقاز و ]امثال آن[ و شبکۀ دیگرش به طرف آسیای میانه و روسیه و چین و هند و حتی افریقا و آمثال آن. این شبکه ها؛ شبکه های قوی است. نقطه ییکه حال به وجود آمده اینست که معادن افغانستان، دارایی های دیگر افغانستان به چه رقم به لیالم گذاشته شده؟ که در این مطرح است؟ در گذشته ها که یک مثال بود که در شب سیاه مورد معامله قرار میگیرد، اما وقتیکه به صورت رسی در روز روشن مورد معامله قرار بگیرد ]چطور است؟[ و این نکتۀاساسی ]را[ باید بیبینیم که این قراردادها مرش وعیت بین املللی ندار ند، مرشوعیت بین املللی داشته منیتوانند، چون این منابع رسمایهایاست که به متام مردم افغانستان تعلق دارد و تا به صورت شفاف مورد استفاده قرار نگیر ند و استناد قانونی نداشته باشند، اینها در پشت پرده است. جنبش: په عین حال کې کېدای يش د جمهوریت دور ه ]خپله[ یوه بریا دا وبولې چې په لومړې ځل دافغانستان په تاریخ کې ميل عواید چې زیات يې د رسمي اقتصاد محصوالت وو، دوو میلیاردو ډالرو یا دغې کچې ته ورسیدل. دکتور غني: بالکل؛ دریو کلو کې موږ ٪۳۷ په عایداتو کې اوچتوالی راوړ او ددې اساس کېښودل شو. مګر اصلی طرحه او هغه شی چې باید راتلونکې لپاره یې په نظر کې ونیسئ ]دادی چې[ افغانستان یوازې د ګمرکاتو په عوایدو باندې نيش چلیدی.، وده باید په اساسې توګه رايش، سکتورونه باید ډېر يش چې یو منظم مايل اساس په افغانستان کې موجود يش، تر څو ولس وکړای يش په خپلو پښو ودرېږي. اساسی مسئلې ته راځو؛ ولس عرصي ژوند غواړي، خدمات غواړي، اوس هغه ولس نه دی چې و وايي که پنځو کلو کې دې یو سړک راته جوړ کړ یا په شپږ و کلو کې دې یو روغتون راته جوړ کړ، کور دې آباد! ولس بیړه کې دی. ز ه ټولو والیاتو د افغانستان کې ګرځیدلی یم، داسې والیت نه ]شته[ چې خاصې طرحې ونلري او خاص لومړیتوبونه؛ او لومړیتوبونه مشرتک دي، یو دي: د ژوند امکانات غواړي او لکه چې تاسې پخوانۍ مرکه کې وویل دغه کډوال چې بېرته راځي خو د ژوند یوې سطحې رسه آموخته شوي دي او کم له کمه هغه غواړي، ددې لپاره چې وکړای شئ د ولس غوښتنې تررسه کړ ئ، باید یو اقتصادي اساس ولرئ او یو اساس دا دی چې د دولت عواید باید په مرشوع توګه په ډېرېدو يش او بېرته د ولس په لومړېتوبو ولګېږي. جنبش: هغو پخوانیو رشایطو ته]چې وګورو[ له ماليې نه تېښته ډېره وه، اوس کېدای يش د ماليې ټولولو کار منظم شوی یا آسان شوی وي او پدې حساب ميل عوایدو کې هم ډېروالی راغلی وي؟ دکتور غني: بیا هم دو ې برخې دي؛ یو ه، تېښته وه او يواز ې تېښته نه وه، د جنګ ساالرانو برخه، غیر قانوين برخه او په زور د ميل عوایدو ګرځول یوه ډېره بده او شومه پدیده وه او ځواب يې باید دوی ورکړي، ځکه چې دوی د ميل ګټو مخه ونیوله او مخصوصاً ګمرکاتو کې او نورو برخو کې هغه تور کارونه دوی وکړل چې تر قیامتهپورې بهپاتې کېږي. او له بلې خوا نه يې مشارکت درلود، د ټرانسپورټ برخه وګورئ، څومره پولیس دخیل وو چې هر ځای کې يې ]موټر[ درول. له یو ې خوا نه طالبانو درول او له بلې خوا نه پولیسو درول او همدا پولیس چې ورباندې په سلهاو و میلیونه ډالر لګېديل وو.، ]دوی[ محيل افراد وو، ]یوازې د پولیسو[ دریشۍ يې اغوستې و ې. دې برخې باندې باید راشو د دې لپاره، ځکه چې زه غواړم چې دا ونه وایو چې هر شی ګل وګلزار وو. اوس یوه برخه پدې کې ده چې د ګمرکاتو مدیریت په لومړ ي قدم کې یو الس شوی، اما ځینې عوامل اوس موجود دي چې ښيي چې مختلفي شبکې بیا هم په زور کې دي او ځینې افراد پیدا شوي دي چې وايي ورباندې زو ر د هیچا نه رسېږي. جنبش: یعنې په هامغه ډول د عوایدو یوه برخه ځان ته اخيل؟ دکتور غني: ]دا اخیستنه[ په ابتدايې ډول ده، په هغه شدت نه ده، اما عالیم يې واضح دي او دا عالیم خطرناک دي، ځکه که ]عالیم دا وي چې[ ووايې یا به موږ عواید خپلوو، د خلکو جایداد خپلوو ]او که نه نو[ داعش ته ځو، دا نو بیا هغه ټوله ادعا چې دوی وايي امنیت يې راو ستی، په اوبو ]الهو کوي[، اما عالیم ددې ډېر واضح موجود دي او خلک ورباندې خرب دي، متأسفانه خلکو ته وايي چې خوله وتړئ او خلکو ته که موقع ورکړل يش ددې مخنیوی کېدای يش. دویمه ]خربه[ په ماليې باندې وه، د ماليې په عوایدو ]باندې[. ټولې بیناملليل څېړنې ښیي ]چې دا عواید[ کم شوي دي، ډېر شوي نه دي، اما هغو خلکو نه چې په زوره اوس، هم له ځمکې نه او هم له دوکانونو نه او نورو نه عواید ټولېږي، دا ]کار اوس تر پخوا[ ډېر شوی او دا په ]داسې[ حالت کې چې ددوی ژوند خپله په بد وضعیت کې دی، دا نولسمې پېړ ۍ ته بېرته تګ دی. په نولسمه پېړ ۍ کې، د عبدالرحمن خان په وخت کې تقریباً ۰۰ تر ٪۰ ۷ حاصل د کروندګرو په ماليه ]کې ورکول کېده[ هر ورباندې نه ]وای لګېدلی، ددې له پاره[ چې برخې رسه بیلې يش. م او چا به درمند نشو ټولولی تر څو چې ]پاچایي[ هغه وخت کې به یې عواید په اجاره ورکول، اجاره دار وو چې دا کارونه به يې کول، ]او همدغسې[ پس د ډاکټر نجیب د حکومت د ړنګېدلو نه مو ولیدل چې ځینې افراد چې په محيل توګه مطرح شول او جنګي قوتونو باندې بدل شول اول ]هر هغه[ څه چې په ګودامونو کې وو هغه يې وخوړل، اما پس له هغه نه راغلل په خلکو باندې ]او مالونه یې ترې یوړل[ او وده مطلق له منځه و الړه. جنبش: یعنې دا دواړه حالتونه شبیه دي، فکر کوئ؟ اوس فعالً شبیه نه دي اما زه یې خطر وایم. که دا بیا په قوتونو باندې بدل يش او فشار له حده ډېر يش په خلکو باندې ]عواقب یې همغسې کېدلی يش[ یعنې موضوع باید یوازې د عوایدو ټولول نه و ي، د داسې عوایدو ټولول و ي چې د اقتصادي ودې نتیجه يش نه دا چې اقتصادي رکود او د اقتصاد له منځه تګ ور رسه تړلې وي. آیا عو اید د جرمي اقتصاد نه ټولېږي؟ څومره ټوليږي؟ شبکه یي اقتصاد نه څومره ټولېږي؟ دا پوښتنې باید په واضح توګه مطرح يش. چا په دومره لسیزو کې څه ټول کړي له هلمنده او له هر ې بلې ال رې نه، ولې؟ دې خو رشیعت کې اساس نه درلود؟ اوس که له هیروینو نه افغانستان بدلېږي د امفتامین د صادراتو په مرکز، دا ]پیسې[ د چا په جیب کې ځي او نتایج يې دې ولس ته څه دي؟ پټي پیيس موجودې دي، د همدې لپاره د ډالر و قیمت ټيټ شو، د دې پټو پیسو منبع، زه فکر کوم چې په واضح توګه جرمي او شبکه يې اقتصاد ته ورګر ځي. جنبش:و در اینجا یک پرسش حتامًدرموردذخایر ار زی افغانستان هم بجا خواهد بود که مردم معموالً می پرسند، ذخایری که در ایاالت متحد امریکا مسدود ساخته شده، در اقتصاد افغانستان نقش آن چیست و مسدود بودن آن به چه معنی است و رها شدن آن میتواند چه پیآ مدهایی داشته باشد؟ دکتور غني: در قدم اول خدمت تان عرض کنم، که ما توانستیم ذخایر افغانستان را دو چند بسازیم، اساس این ذخایر را متفکر ملی اقتصادی افغانستان مرحوم عبداملجید خان زابلی گذاشت. قبل از اینکه امریکا در جنگ دوم جهانی داخل شود، آقای زابلی صادرات قابل مالحظۀ پوست قر ه قل را به امریکا انجام داده بود و وقتیکه امریکا داخل جنگ شد این پول مسدود می شد، او با این پول یک مقدار قابل مالحظۀ طال را خریداری کرد و در بانک مرکزی نیویارک که یکی از شعب بانک مرکزی ایاالت متحده امریکا است، گذاشت. در طول زمان این ذخیره طال یکی از منابع عمدۀ پشتو انهافغانی شد پول ملی ما، و و قتیکه من افتخار خدمت در وزارت مالیه را داشتم پول را اصالح کردیم که ]تا آنزمان[ پول افغانی ارزش خود را مطلق از دست داده بود و یاد تان است که یک سبد پول به کار بود تا یک سبد سبزی را خریداری کنید. ذخایر در این بیست ۶۰ سال به حدود زیادتر از ۹ میلیارد دالر رسید، این پشتوانه پول افغانی است، این پول تنها در حاالت اضطراری باید استفاده شود، غیر از این استحکام پول با خطر م]مواجه می شود[. اقدام امریکا ]مبنی بر مسدود کردن ذخایر اسعاري ما[ بی سابقه است، اینها تعزیر وضع کرده میتوانند، تعزیر را وضع کردند؛ اما اینکه پول مرشوع یک مملکت را رسش اینها تصمیم بگیرند و این را به افراد مختلف ببخشند، مثل کسانیکه ادعا داشتند رس طالب ها به اتهام این که اینها در فاجعه ۱۱ سپتمرب نقش داشتند، که هیچ نوع اسنادی برای این وجود ندارد، اما این یک ادعایست که در یکی از محاکم ]مطرح[ شده بود و باآلخره رد شد، این ]یک عمل[ بی سابقه است و ]همچنان[ اقدامی که در مورد ذخایر روسیه صورت گرفت به تعقیب این بود. این ]اقدام[ بی اعتامدی را به وجود آورده، این یکی از رسمایه های ملی افغانستان است که ارتباط واضح دارد به ایجاد مرشوعیت ملی و اعاده مرشوعیت بین املللی که بر اساس آن بتواند پس در دسرتس افغانستان قرار بگیرد. ]قبالً[ هر ماه یک مقدار پول از این ذخایر می آمد به صورت منظم که در بازار به صورت دالر فروخته شود. ما توانستیم که از عواید بانک مرکزی، هر سال ]بر مقدار[ این پول ]بیافزاییم[، که این جز ء یک سیاست منظم اقتصادی باید باشد. جنبش: غواړم لنډ فقط یو دوو جملو کې راته ووایاست، دغه پيسې خو میاشتنۍ ګټه هم لري؟ یعنې په عین حال کې چې دا بندیز چې پرې لګېدلی تاوان يې رسولی، په عین حال کې هغه پیسې چې پرتې دي هره ورځ لګیا دی ګټه هم کوي، یعنې دغه رسمایه نوره هم ډېرېږي؟ دکتور غني: بلې هو، دا په ډېر ېدو کې ده، ځکه چې د ګټې وړ حساب دی او هلته یو منسجم نظام موجود دی، چې ان شاالله تعالی په راتلونکې کې به د افغانستان د ولس په ګټه ورنه استفاده ويش. جنبش: ښه؛ څرنګه چې موږ د اقتصاد په بېالبېلو برخو باندې نورو خپرونو کې غږېږو، لنډ همدلته ددې لپاره چې دا د عوایدو په رسچېنو او مسایلو باندې راغلو، یوه برخه د بهرنیو پانګونو یا د رسمایه ګذار ۍ وه، په تېر کې هم دومره ډېر پرمختګ پکې رانغی، ځینو ځایونو کې چې ژمنې وشو ې هغه عميل نه شوي، اوس هم زه اورم چې ځينې هیوادونه ژمنې کوي، فکر کوئ چې د چین یا عريب هیوادو غوندې بالقوه پانګو و نکي کېدای يش بوخت يش په افغانستان کې او دا ]کار[اقتصاد ته یو خوځښت ورکړ ی، که څنګه؟ دکتور غني: دا پدې ]پورې[ تړلې ده چې څه رشایط دي او دا پانګوال ددې ملکونو، راتلونکې ته څنګه ګوري. که په دې باور وي چې وضعیت ثبات خواته ځي او ددوی پانګه به دوی ته لویه ګټه راوړي، امکان يې شته. اما که په دې نظر وي چې وضعیت به یا په همدې حال پاتې يش یا به منفي خواته الړ يش، نو بیا يې احتامل لږېږي. پانګه اچول مراحل لري، هم د سکتورو له نظر ه او هم د اصولو له نظره. سکتورونه، لکه د معادنو سکتور کې چې پانګه اچوئ، باید لس کاله یا شل کاله ]وروسته مهال ته[ وګورئ، ]خو که چېرې خربه[ لکه د سکرو غوندې وي چې فوراً يې وباسئ او ددې پر ځای چې برق ورنه جوړ کړئ په نورو يې خرڅوئ، هغه بل شی وي. اما دویم یې حقوقي رشایط دي. د جمهوریت په لومړنۍ برخه کې دو و لویو پانګونو کې چینايې کمپنیو ژمنې وکړ ې، پس له هغه نه چې عميل کار ته راغلل خپلو ژمنو باندې ونه درېدل، عینک.. جنبش: وبښئ؛ دا قضاوت به، تاسو د عینک یادونه کوئ، ]دلته[ پرځای وي ]که نه چې[ ما اوریدلې دي چې وايې د چین ژمنې په افغانستان کې ډېرې خیالولې او ډېرې بلند پروازانه و ې په اصطالح، مګر هیڅ یې ونکړل. دغه قضاوت صحیح دی کنه؟ دکتور غني: یو يې بال عوضې مرستې دي چې ډېرې لږې وي، لکه د مثال په توګه د لس زرو کورونو جوړونه چې ژمنه مارسه وشوه، عميل نه شوه په ٪ کلو کې. هلته هغه دستګاه ډېره چټکه نه ده او له بلې خوا قیمتونه يې ډېر اوچت دي، موږ ته به مفته و ای اما هغه شی چې موږ په سلو ډالرو کاوه فی مرت مربع، دوی به په شپږ سو و ډالرو باندې کاوه. باید پوه شئ چې ټولې مرستې چې له هیوادو نه کېږي، لومړی قدم يې ددوی خپله ګټه ده.د امریکي یو ډالر پنځه سینټه تر شلو سینټو پورې حد اعظمي ارزیده، په هغه باندې به بېرته راشو په یو بل بحث کې، زما مترکز په دو و قراردادونو باندې وو، چې یو یې د عینک د معدن و او بل د تېلو قرارداد په شامل رشق د افغانستان کې و. دواړو کې، خاصتاً عینک کې هغه ژمنې چې شو ې و ې چې افغانانو فکر کاوه چې ژمنه ده، د مثال په توګه د څو سوه میګاواټه برق راوړل د مرکزي افغانستان د سکرو نه، د ریل پټلۍ جوړول او د مس صنعتي استعامل لپاره صنعت جوړول؛ په دې یوه باندې هم دوی ونه درېدل. بل، دوی ژمنه کړې وه چې ډېره لویه فیصدې به یې ورکړې دولت ته او په مجرد ددې چې قرارداد يې واخیست، پس له هغه نه راغلل چې دا امکانات نشته او جنجال په دې کې و چې غوښتل یې هم څېړنه دوی وکړې او هم فیصله دوی وکړي. نو؛ دا نتیجې ته ونه رسیدله، ]عمل یې د[ قرارداد په اساس باندې نه و، څرنګه چې حقوقي ظرفیت ]افغانستان کې[ په هغه دوران کې په واضح توګه موجود نه و، ]په دې دلیل ترې[ دا قرارداد تېر شوی و، بې له دې نه چې ټو ل ابعاد يې وسنجول يش، دا هغه برخه ده چې باید... جنبش: وبښئ؛ له تاسې نه مخکې تیر شوی و، تاسې نه دی کړ ی؟ دکتور غني: مخکې تیر شوی و، هغه دوره کې و چې زه حکومت کې نه وم. جنبش: ښه؛ او ولې بیا، داسې آوازې وي چې غواړئ لغوه یې کړئ، ولې لغوه نه شو؟ دکتور غني: ځکه چې هر شی چې لغوه کوئ جناب جنبش صاحب حقوقي مراحل په کار لري او په عین حال کې ستاسو بین املللی مناسبات مطرح دي. د تېلو قرارداد ما لغوه کړ پس له ډېرې څېړنې نه او دوی مې مجبور کړل، ځکه دوی ]ویل[ په هغه وخت کې يې پانګه اچولې وه چې د تېلو قیمت ډېر اوچت وو، پس له هغه نه د تېلو قیمت ټېټ شو او دوی نه غوښتل ]چې د قرارداد پر موادو ودرېږي[. او له بلې خوا ]دا هم[ واضح ده چې یو چینايې رشکت له بل چینایې رشکت نه فرق لري او فساد په چین کې یوه لویه ستونزه ده. د ولسمرش يش جین پینګ یوه ډېره اسايس فیصله په دې اوسني وضعیت کې داده چې دا فساد د خصوصې سکتور کم کړي. قراردادونو کې دوی بریايل نه وو. له بلې خوا نه که پانګه اچونې باندې راځئ، پاکستان ته وګورئ په حدود د ۶۰ میلیاردو ډالرو یا ډېرتر له چین نه پوروړی دی، آیا پاکستان وده وکړه!؟ اساس دادی چې هر څوک چې پانګه اچوي خپلې ګټې ته ګوري، اما یو دولت او یو ملت باید دغه ظرفیت ولري چې پوه يش چې کوم ]تړون[ ګټور دی، کوم يې د اعتبار وړ دی او کوم يې ددې لپاره دی چې ]مربوط رشکت یوازې منابع خپل کړي ]او بس[. یو حالت دادی چې قرارداد چې ورکول کېږي، بېرته ډېر ماملک مجبور شوي دي چې هغه قرارداد بېرته له دوی نه واخيل، ځکه د ځینو رشکتونو ټول کار په همدې کې دی چې یو قرارداد درنه واخيل او پس له هغه نه ستا پانګه عاطله کړ ي تر څو ته مجبور شې چې دوی ته پیيس ورکړې او دا یو لوی کسب ]ګرځېدلی[ دی، خاصتاً د بین املليل حقوق دانانو چې ]مخ[ په ودې ملکونه داسې ځنځیرونو کې ګرفتار کړ ي چې ځان و نيش کړای ورنه وژغوري. جنبش: و باز هم به قسمت های اخیری برنامه نزدیک می شویم، یکی دو سوال را زود زود می پرسم، نخست اینکه رشد اقتصاد کشورها تنها مربوط به منابع نیست، مهارت نیروی انسانی و کارگران هم خیلی نقش ارزنده دار د. در بسیاری کشورها ییکه فاقد منابع زیر زمینی استند، با همین مهارت توانسته اند به رشد قابل مالحظه برسند. فکر میکنید افغان هایی که، باز هم اینجا ربط بدهیم به افغان هایی که عودت میکنند، در بین آنها مهارت هایی بیایند به کشور که باعث رشد مزید اقتصاد افغانستان شود؟ دکتور غني: ان شاالله تعالی. نکته اول ایجاد یک اجامع الزمی رس انکشاف است. بین مدیریت، توانایی مدیریتی و شهادتنامه باید فرق قایل شوید. من با متام احرتامی که به همکارانم دارم در نهادهای تحصیالت عالی که یک قسمت زیاد عمرم در آن مرصف کردیم، بدست آوردن یک ماسرتی موجب ایجاد یک مدیر خوب منی شود.مدیریت شکل خاص دارد و باید، هم از نگاه مسلکی، تخنیکی فهم ایجاد داشته باشند، هم از نگاه کار در ماحول و محیط و خاصتاً از نگاه ساخنت طرح هایی که بتواند حرکت بیآورد. دو شخصیت امارات متحدۀ عربی را ببینید: شیخ زاید ابوظبی و پدر شیخ محمد دبی. اینها واقعاً کشورهای خود را رس پا ایستاد کردند، اما ]مساله[ این نبود که تحصیالت عالی داشتند. لی کوان یو یکی از کالنرتین شخصیت هایی که سنگاپور را از یک کشور دنیای سوم به دنیای اول بر د، در طول کار ابعاد مختلف سکتورها و امثال آن را یاد گرفت و سنگاپور هیچ چیزی نداشت. و در وقتیکه امارات رشوع به فعالیت کردند دارای عایدات نفتی نبودند. ً بنا ء رضور است که ما انواع ظرفیتها را واضحاً بسنجیم و نکته کلیدی ظرفیت اینست که ظرفیت در طول کار ایجاد می شود، با تجربه ایجاد می شود، قضاوت مابین اش به وجود میآید، از این جهت ]برای ایجاد آن[ تدوام به کار است. مشکل ما به صورت اساسی این بوده که تهدابی را که مرحوم زابلی گذاشت، ما تعقیب نکردیم. طرحی را کهمرحوم زابلی مطرح کرد، ۳۰ سال پیش از آنکه کوریای جنوبی مطرح کند، مطرح کرده بود و ]این[ واقعاً ایجاد همکاری بین یک سکتور رسمایه گذار بود نه یک سکتور تاجر، سکتور ی که افغانستان را به طرف صنعتی شدن و صادراتی شدن میربد و متام اقتصادش را تغییر می داد. ]این از طریق ثبات[ دولت مرکزی به وجود آمده بود. در رشایط فعلی ما باید دوباره رس میز کار برویم که یک نقشۀ اساسی امکانات خود، ظرفیت های خود و مشکالت خود را تشخیص بدهیم، تا به اساس آن متام مردم را شامل کنیم که یک حرکت رستارسی به وجود بیآید. در این رفاه همه است و تأمین زندگی آبرومند و آسوده امکان پذیر است. جنبش: او غواړم دا پروګرام په یوه داسې پوښتنه پای ته ورسوم چې د راتلونکو پروګرامونو لپاره یو بنسټ يش. تاسې پخپله یوه وینا کې ویيل و، وګړو ته مو یوه سپار ښتنه کړې وه چې زموږ فقر ازيل نه دی او ابدي کیدالی هم نيش، یعنې دا فکر له رس نه وباسئ چې موږ وږې یو او بې وزله یو، موږ نه یو. غواړم تاسې دا راته ترشیح کړئ چې څنګه؟ د افغانستان نوم چې اخلې د فقر نوم وررسه تړلی دی، ستاسې دغه فرضیه په څه والړه ده؟ دکتور غني: زما فرضیه په دې والړه ده چې خدای جل و شانه موږ ته دومره امکانات راکړ ي چې په لسیزو نه، په پېړیو ورباندې مړیدای شو. یوه قصه به مو اوریدلې وي؟ یو څوک په هندوستان کې و، خوب يې ولید چې یو لوی ګنج به درته ورسېږي، نو دی سبا له کوره ووت په درست جهان باندې وګرځېد او بېرته خوار راغی کاله ته، ويې لیده چې کور وران شوی او څاه وچه شو ې، څاه کې ښکته شو چې بېرته یې وکیني. پوهېږئ لوی ترین آملاس د نړۍ یې پیدا کړ. خربه په څه کې ده؟ موږ په دغسې آملاس باندې پراته یو، مګر دا انسجام مو ندی پیدا کړی چې په ګډه وحدت پیدا کړو، یووالی پیدا کړو، منظمې طرحې  عد د افغانستان باندې چې ان شاالله تعالی په راتلونکې کې ورباندې وغږېږئ د یو بډایه رسه راشو چې خوار نه یو. هر ب ولس، نه د افراط او تفریط یو ولس، ]نه[ د مطلق افراط او تفریط ولس؛ بلکې په یو هیواد کې چې هوساینه عامه وي او منځ کې یې نور هم د خپل مټ په الس څه ګټي او ال ډېر ه پیدا کوي، دا امکانات شته او زه په دې باندې یقین لرم چې ان شاالله تعالی کیدونکې ده او د کېدو الرې باندې به ان شاالله تعالی موږ او تاسو په راتلونکې کې وغږېږو. جنبش: همدلته په ځای ده چې زه د ګل پاچا الفت یوه نرث ته هم اشاره و کړم. هغه د یوه غله قصه کوي چې وږی و او غال پسې ووت او چې غال يې وکړه نو وايې غل په غره کې نه ځايېږې، په کور کې یې دا مال نه ځایېده، نو ډارېده چې څوک خرب نيش، د کور انګړ یې وسپړه چې دا پکې ښخ کړې. کله چې یې هغه سپړه، یو لوی کان ورته راووت. نو دی وايي چې دا سړی نه پوهېده چې په یوه لویه خزانه باندې پروت دی، یعنې دا مالمت نه و، دده ناپوهي مالمته وه. کېدای يش که موږ په افغانستان کې د پوهې او د ټکنالوجۍ سطحه دغسې يو ه پړاو ته ورسوو چې الزمه ده، کېدای يش دا د فقر سلسله و شکېږي. دکتور غني: بالکل؛ ما د الفت صاحب دا لیکنه لوستې وه ، ]څرنګه چط[ هغه بله ډېره مشهوره وه نو ځکه مې هغه وویله، ډېر منندوی یم چې تاسو یې ذکر وکړ. دا یوازې په تخنیکي پوهې پورې تړلې نده، دلته باید موږ دا باور راوړو چې جمعي عقل د افغانستان ډېر پیاوړی دی، ولس ته باید دا موقع برابره کړو، بې له دې نه چې ولس نه وډار شو، چې د ولس عقل او د ولس توان په کار واچوو. که ولس، د مثال په توګه که هر څوک له خپل کيل نه یوه خښته جګه کړېي، مکتبونه د قیمت یو په لسمه، یو په شلمه او یو په سلمه متامېږي. یو بل ته الس ورکول ]مهم دي[. موږ او تاسې یوه لویه سلسله، یو عظیم دود، د حرش دود درلوده چې ]د یوه ګډ کار له پاره[ رسه ټولېدو. د افغانستان د اوبو انجنیري تر نولسمې پیړۍ پورې بې سارې وه په نړۍ کې. هر متخصص به چې له باندې نه راغی هک حیران به پاتې شو چې څنګه افغانان پدې توانېديل دي چې دا اوبه، لیونۍ اوبه ایسار ې کړې او لوی متدنونه پکې ]منځ ته[ راوړ ي. دلته دا په کار ده چې موږ ټول یو بل ته الس ورکړو او هره برخه د عامه شتمنۍ خپله شتمني وګڼو؛ نه دا چې اوبه زما نه دي، نه دا چې خاوره زما نه ده، نه دا چې ځنګل زما نه دی، نه دا چې معادن زما نه دي، نه دا چې ملر زما نه دی! دا ټو ل زموږ د ټولو دي. یا دا چې ووايي: نیمروز زما دی، بدخشان زما نه دی؛ یا فاریاب زما دی، پکتیکا زما نه ده. هره برخه ددې خاورې زموږ ده. هر افغان حق لري چې هره برخه ددې خاورې کې ژوند وکړ ي او د تاریخ په پړاو کې یې هره برخه ددې خاوره کې ژوند کړی، خلک په خوځښت کې دي. د یو ه ملت معنی داده چې یو بل به منئ او ژوند ته ترجیح ورکوئ. عرض مې بیا هم دادی، چې تکرار نه يش، ژوند ته باید لومړیتوب ورکړو، د ژوند په لومړیتوب کې بیا په دې قانع کېږو چې څنګه رسه ژوند وکړو او یو بل ومنو او په مخه الړ شو او ان شاالله تعالی دا کیدونکې ده. جنبش: ډېره مننه؛ و این پیش زمینه ای شد برای بحث های آینده ما که در مورد امکاناتی که افغانستان را میتواند از فقر رهايی دهد و به پای خود ایستاد کند به ]بحث[ بپردازیم. این برنامه را در همینجا به پایان میربیم، بسیار تشکر از شام داکرت محمد ارشف غنی. دکتور غني: تشکر از شام و متام هموطنانی که به این برنامه گوش میکنند و سهم میگیرند. یشه سن افغانستان زنده باد افغانستان تل دې وي افغانستان.

۶مه برخه: اقتصاد

Transcript

لټون

Transcript