۵مه ګڼه: زموږ فقر او شتمني

<p>رسیزه )داود جنبش(<br>له ولسمرش محمد ارشف غني رسه د پودکاستي خپرونو یوې بلې ګڼې ته ستړي مه شئ. امروز بر مسئله فقر در<br>افغانستان، ریشه ها، عوامل و چارههای آ ن؛ مکث می کنیم. ډاکټر صیب خپرونې ته هرکله راشئ.<br>دکتور غني: بسم الله الرحمن الرحیم. کور مو ودان. زما احرتامات ]دې[ ټولو خوېندو ورونو او ټولو وطندار انو ته<br>]ورسېږي[ هر چېرته چې دي.<br>جنبش: مننه ډېره د هغوی په استازیتوب. په تېرو خپرونو کې موږ د کډوالو ]او[ کورنیو بېځایه شویو ]په[ مسئله<br>باندې تقریباًډېر تم شوو؛ ځای ځای به بیا راځي ځکه چې ځینې نور اړخونه لري خو تاسې په یوه خپرونه کې یوه<br>موضوع یاده کړې وه، غواړم دغه نوې خپرونه له هامغه ځایه پيل کړم. تاسې ویيل وو چې ملت باید، هغه کسان چې<br>راستنېږي او هغه کسان چې کور دننه بېځایه شوي دي، په پراخه مینه او پرانیستې غېږ ورته هرکلی ووا ي، زما سوال<br>دلته دا دی چې، پرانیستې غېږ خو سهي ده، د اخالص غېږ سهي ده، اما که غواړي له مادي پلوه وررسه څه ]مرسته[<br>وکړي، دا مسئله له فقر او شتمنۍ رسه تړلې ده. ځکه هرکلی او ناهرکلی بې ډوډۍ، بې دسرتخوانه نه کېږي. فکر کوئ<br>د ټولنې اوسنی مايل حالت دومره دی چې سړی دغسې یو هرکلی وویلی يش یا په بل عبارت، دا پوښتنه که داسې<br>وکړم: ستاسې اخیستنه د هیواد د فقر او شتمنۍ له اوسني حالت نه څه ده؟<br>دکتور غني: زموږ هیواد هغه هیواد دی نن چې نیام ي ولس بېوزلې دي او ]لږ تر لږه[ یو پر درېیمه برخه د دوو یا<br>درېیو ډوډیو ]د اخیستو[ په ورځ کې امکان نه لري. له بلې خوا نه ځينې مثبت عالیم شته چې قیمتو نه لږ څه سږ کال<br>ښکته شوي دي او پيسې نسبي ثابتې شوې دي، مګر دا عال مه د پرمختګ نه ده، له بده مرغه، ځکه دا حالت ال هم<br>د تشویش وړ ده او دلیل یې دا ده چې څه مو هم چې درلودل په دې څو کالو کې ډېرو اقشارو ]هغه[ په ځان لګويل<br>دي او اوس هغه حد ته رسېديل دي چې امکان د دې چې وکړی يش له پخوانیو ذخایرو نه یا زېرمو نه ګټه واخيل او<br>په هغه خپله ګزاره وکړي، هغه ]امکان[ ډېر کم شوی دی. څلور سکتورونه خاصتا:ً د کرنې، خدماتو &ndash; چې لوی<br>سکتور و- صنعتي سکتور او دولتي سکتور &ndash; چې ډېر کارکوونکي یې له کاره ویستل شوي دي- دا هغه سکتورونه<br>دي چې یوه زېرمه یې درلوده او ]هغه[ زېرمه یې کمه شوې ده. له بلې خوا، یو ډېر بډای قرش هم په افغانستان کې<br>موجود دی چې په جرمي اقتصاد کې، شبکه ي اقتصاد کې او په عريف اقتصاد کې اوس ډېر لوی الس لري. نو د<br>افراط او تفریط ملک دی. هغوی چې په ]یوه[ وار د پیسو خاوندان شوي دي، یا د پخوانیو شبکه ي کارو نو نه لویې<br>زېرمې په الس لري، ]هغوی[ د دې توان لري چې مرسته وکړي. ]خربه دا ده[ چې دوی کې هغه اراده او زړه سوی،<br>دفرت دکتور محمد ارشف غنی<br>تاریخ: ۲۸ /جدی۱۴۰۲/<br>او اسالمي فرایضو ته قایلېدل چې همېشه په قران رشیف کې راغيل دي چې باید یتیم او مسکین او نورو ]بېوزله[<br>اقشارو رسه مرسته وکړئ. هغه زړه سوی شته، که نشته؟دا باید په عمل کې ثابته يش.<br>جنبش: یعنې کوالی يش سړی ووایي، چې دا اوسني بدلونونه چې په پام کې ونیسو، دا د افراط او تفریط یا ]شتمنۍ[<br>او بېوزلۍ واټن به ال ژور يش ]او[ ال به ډېر يش.<br>دکتور غني: له بده مرغه هو! ځکه، که اقتصاد په څلورو برخو ووېشئ چې: یو یې رسمي اقتصاد دی، بل یې عريف<br>اقتصاد دی، بل یې جرمي اقتصاد دی ]او[ بل یې شبکهیي اقتصاد دی. هر یو ې د دې ]خپل[ خاص خصوصیات<br>لري او که تاسې غواړئ چې بیا زه توضیحات درکړم، زه به یې درته ووایم، اما هغه خلک چې په جرمي او شبکه ي<br>اقتصاد کې اخته دي، ډېرې لویې پانګې یې په الس درلودې او ال په دې حالت کې دي او دې وضعیت کې دي چې<br>د دوی پانګې ډېرې يش. اما اکرثیت د ولس چې په دا دوو نورو اقتصادونو کې دي، د هغوی وضع، بده وضع ده.<br>د تشویش وړ وضع ده او که جدي توجه ورته ونه يش، خدای مه کړه ورځ به ]یې[ بدتره يش.<br>جنبش: دغه پوښتنه به وکړمد اقتصاد د ډولونو، ډېره ښه موضوع ده، که پرې ډېر تم شوو اورېدونکو ته به هم په زړه<br>پورې وي، خو حالی که موضوع فقر و ثروت است، میخواهم با توجه به موج های در حال حرکت انسانی از بیرون<br>و در داخل کشور، پیش بینی حداقل برای مدت کوتاه در مورد اینده افغانستان از نظر اقتصادی، از شام داشته باشم.<br>دکتور غني: ]اینده افغانستان[ به این تعلق دارد که ایا اینده را از نګاه دوام وضع موجوده، برای کوتاهمدت، وسطمدت<br>و درازمدت می بینید یا از نګاه دید تولید ثروت و مبارزه متمرکز با فقر و عدم مساوات؟ اګر وضع موجوده در اینده<br>دوام کند، این باعث افراط و تفریط بیشرت می شود و مشکل جدی ]را[ برای اکرثیت قاطبه ملت ایجاد می کند. اما<br>اګر طرح های بدیل - که انشاءالله تعالی ]باالی[ منابع ثروتهای پنهان و قابل استفاده افغانستان رس ا صحبت<br>کرده می توانیم- مترکز ]باالی آن[ شود، ]در آ ن صورت[ افغانستان مجبور نیست که در حالت فقر و بیچارهګی و<br>در حالت از این که به صدقه بیناملللی وابسته باشد؛ از این حالت بر امده می تواند.<br>جنبش: استاده په تېره یوه خپرونه کې یوه موضوع وه، را یاده شوه، هغه ځل د خپرونې ]وخت[ کم و، باید مو پای<br>ته رسولې وی، خو غواړم دلته یې وپوښتم ]ځکه[ همدې موضوع رسه تړاو هم لري، د کورنیو بېځایه شویو مسئلې<br>کې یادونه وشوه چې دوی وځي، له خاصو والیتونو نه، یو څو ما یاد کړل، یو څو تاسې یاد کړل، چې راځي مختلفو<br>ځایونو ته، دا بېځایه کېدنې په ټولو والیاتو پورې اړه نه لري او په ځینو کې کېدای يش نه وي، مثالً زه چې دې<br>وروستیو کې افغانستان ته تللی وم، حداقل په یوه والیت کونړ کې ما دغه ډول پراخه بېځایه کېدنې ونه لیدلې.<br>دکتور غني: معلومداره ده چې تعداد فرق لري او په دې پورې تړلې ده چې ډیرتر د جګړې او بېځایه کېدو مر اکز<br>کوم ]ځایونه[ وو. له بلې خوا نه طبیعي حوادث هم ډېره لویه برخه په دې کې لري. ]که[ د کډوالو د ستنېدو و الیاتو<br>ته وګورو، ۷۱ والیتونه نن د دې محور دي یا هغه مرکزي برخه ده چې دوی بېرته ]ور[ګرځي هم له ایرانه او هم له<br>پاکستانه. درې والیتو نه چې غزنی، کندوز او هرات دي، دواړو برخو کې مطرح دي. باقي نیمزو، فاریاب، تخار،<br>غور، بلخ، بادغیس او فراه، هغه والیتونه دي چې له ایرانه ورته کډوال بېرته را ګرځي او له پاکستان نه ]چې ورته را<br>ګرځي[ کندهار، ننګرهار، کابل، هلمند، زابل، لغامن او لوګر دي. نو له دې درته لومړۍ برخه ښکارېږي چې دغو<br>والیتونو ته خلک بېرته په ستنېدو دي.<br>جنبش: دا خو کډوال دي، زما پوښتنه د کورنیو بېځایه شویو په باره کې ده.<br>دکتور غني: د کورنیو بېځایه شویو په برخه کې باید دقیق اسناد وګورو، له بده مرغه دا ټول اسناد موجود نه دي. یو<br>عرض مې په دوامداره توګه دا دی چې ]کله[ ارقامو ته راځو، اوس تر ډېره حده پورې موږ تړلې یو په بیناملليل<br>بنسټونو پورې او دا ښه وضعیت نه دی. ځکه، که برقي تذکره په اسايس توګه ټول افغانستان کې عميل شوې وی او<br>په ورځنۍ توګه برقي تذکرې ټولو کډوالو ته او هم داخيل بېځایه شویو ته ورکول شوې وی، په دې کې به یو<br>شفافیت وای او په واضح توګه به پوهېدو. مګر یو دلیل چې ابهام موجود دی ]دا دی[ چې ارقام په شفافه توګه نه<br>ټولېږي. لومړۍ برخه دا ده چې ارقامو ]ته[ په واقعي توګه راشو نه دا چې هر څوک یې له خیال و خوبه را وبايس. دا<br>سمه طریقه نه ده. باید ارقام په دقیقه توګه ]را[ټول يش چې موږ پوه شوو. نه یوازې دا چې څوک چېرې اويس؟<br>چېرې غواړي الړ يش؟ له کوم ځایه بېځای شوي دي؟ څو کاله بېځای شوي دي؟ امکان د تګ یې بېرته څومره<br>دی؟ بلکې امکانات د هر والیت څه دي؟ څه رشایط دي؟ په څه توګه موږ دوی ته ډوډۍ رسوو، اوبه رسوو، کايل<br>رسوو ]او څنګه ورته[ د کورو جوړولو او ژوند رشایط ]برابرو[؟ خربه په دې کې ده، د ژوند تګالره ده یادتدریجي<br>مرګ الره ده؟ که د ژوند تګالره منو او ټول یو بل ته الس ورکوو، هغه یو الره ده. زه غواړم چې د ژوند ]په[ الرې<br>موږ متمرکز ووسو. اما که وضعیت ]خپل رس ته[ پرېږدو او فکر وکړو چې دا به ځان اصالح کوي، هغه د تدریجي<br>مرګ الره ده.<br>جنبش: در همین رابطه در یکی از برنامه های قبلی باز هم پیش از اینکه به مسایل دیګری مربوط به فقر و ثروت<br>بپردازیم، شام ګفتید که به علت تحوالت که رخ داده، شهرها دیګر آ ن کشش قبلی را برای کتله های وسیع از مردم<br>ندارد، که بیایند و در آ نجا برای کاریابی و یا مسایل دیګر رحل اقامت بیاندازند و زندګی کنند. اما تجربه شخصی<br>خود من در جریان سفر به افغانستان نشان داد که هنوز هم تراکم غیرمتناسب نفوس بر شانههای شهرها سنګینی می<br>کند، ، هنوز هم افرادی زیادی در شهرها زندګی می کنند.<br>دکتور غني: دو مسئله جناب جنبش صاحب در تضاد با هم نیست. نکته اول این است که یک هجوم اساسی به<br>]سوی[ شهرها صورت ګرفت و افغانستان از کشورهای بود که یکی از رسیع ترین رشد نفوس شهری خود را تجربه<br>کرد. اما فعالً رشایط کاریابی در شهرها با مشکل جدی دچار است. و یک عالمه از این را که به صورت واضح می<br>بینیم، بدبختانه این است که عدم مصونیت غذایی در شهرهای عمده ما قابل مالحظه است. قبل از زلزله هرات، تنها<br>هرات از شهرهای بود که از نګاه مصونیت غذایی در خطر بلند نبود. اما شهرهای عمده دیګر به شمول پایتخت کابل،<br>قندهار، ننګرهار و کندز وغیره... همه مشکل جدی مصونیت غذایی را داشتند. فعالً حداقل ۲۲ والیت افغانستان،<br>به مشکل مصونیت غذایی دچار است که اندازه وخامت از این فرق می کند. وخیمترین حالت بدبختانه در بدخشان<br>و پکتیکا است و ۲۲ والیت دیګر هم ذکر ا تکرار نشود، اما اسناد را پهلوی از این پودکاستها در ویب سایت<br>ګذاشته می توانیم، که وطنداران ما به صورت اساسی ببینند و مورد توجه شان واقع شوند.<br>جنبش: این نتیجه قطع کمک های جهانی است که من فکر می کنم در قسمت برشی هنوز ادامه دارد، یا تغییر اقلیم<br>و خشکسالیها است یا این که، منازعات که به همسایهها پیش امد بر این وضعیت تاثیر ناګوارګذاشت؟<br>دکتور غنی: یک دلیل نیست، جمع دالیل است. نکته اول، افغانستان در تولید ګندم خود کفا نیست و قسمت دوم<br>از این؛ اینست که ۹ والیت افغانستان که مراکز عمده تولید ګندم ابی افغانستان استند: هلمند است، قندو ز است،<br>هرات است، بغالن است، فراه است، ننګرهار است، تخار است، بامیان است و ارزګان. و ۹ والیت دیګر که مراکز<br>عمده تولید للمی استند: هرات است، تخار است، بدخشان است، فاریاب است، بادغیس است، قندو ز است، رسپل<br>است، جوزجان است و بغالن است. در یک نګاه متوجه شده می توانید که والیات شاملرشق و شامل افغانستان<br>جمع هرات مراکز عمده تولید للمی است و هر بار که در اقلیم یک تغییر می اید و باران کافی صورت منی ګیرد، ما<br>مجبور به واردات می شویم. از طر ف دیګر مقدار تولید ما از ګندم ابی در حدود ۲٫۶ تُن فی هکتار است. اما؛ تنها<br>۲٫۴۸ تُن فی هکتار از للمی است. و این نکته کلیدی است چون نان خشک موضوع اساسی زندګی ماست و این به<br>واردات تعلق دارد. از این جهت تغییر اقلیم یک ]نکته است[. نکته دوم این است که تولیدات زراعتی ما کاهش<br>یافته و سکتور زراعت یک تحرک اساسی و بنیادی را که به کاردارد، هنوز ان تحرک ایجاد نشده و عدماعتامد رس<br>آینده یکی از دالیل این است.<br>بخش دوم خدمات است. سکتور خدمات به صورت اساسی صدمه دیده است. دوکاندار که در روز ۸ هزار در<br>شهرهای بزرګ ما داد و ستد داشت امروز شاید ۸۲۲ افغانی در روز داد و ستد داشته باشد. قوه خرید پائین آ مدهدر<br>یک قسمت عمده اقشار؛ و پهلوی از این، چون قوه خرید بسته بود به اقشار که هم با جامعه بیناملللی کار می<br>کردند،هم با دولت. و مخصو صاً منع زنان از کار،عاید متام خانواده های را که]روی[عاید دوګانه استوار بودند، به<br>صورت بنیادی پائین آ ورده و بخش دیګر ا سکتور صنعتی است، سکتور صنعتی تنها ٪۲۵ از فعالیت قبلی خود را<br>بر اساس بررسی های بیرونی ګرفته است. این یک قسمت عوامل است.<br>مسئله دیګر مرصف است. مرصف ]روی[ پروژههای انکشافی به صورت چمشګیر پائین آ مده است. در حالیکه<br>مرصف امنیتی به صورت قابل مالحظه در سال فعلی باال رفته است. از این جهت، کسانی که رس کار روزانه و روزمزد<br>اتکا داشتند،آ نها با مشکل مواجه استند. کسانی که مسکن نداشتند و خانه کرایه ګرفته بودند، این کرایه را به چهرقم<br>پرداخت کنند؟ ابعاد این ]به[ انواع مختلف استند و همچنین والیات مختلف، در حاالت مختلف استند که به تحلیل<br>اساسی رضورت دارد. اما نکته که واضح است، وخامت اوضاع است. ]این[ اقدامات جدی به کار دارد. مخصوصاً<br>از خاطر زمستان، چون بعضی از والیات ما استند که مشکل جدی رسانیدن کمک در زمستان برای شان وجود دارد<br>و این را به ۳ دسته تقسیم کرده می توانید: در شامل رشق نورستان، بدخشان و کرن استند؛ در شامل و مرکز رسپل،<br>ارزګان، بامیان، بادغیس و دایکندی استند؛ و در جنوب رشق غزنی، زابل و پکتیکا. همه اینها را که با هم جمع کنید<br>واضح است که مسئله فقر از یک طرف، و عاجل تر از ان مسئله مصونیت غذایی ]از طرف دیګر[ یکی از اولویت<br>های ملی است که توجه رستارسی به کار دارد.<br>جنبش: هرومرو نه ده چې یو فکتور دې د غذایی مصونیت په له منځه وړو کې په افغانستان کې مخصوصاً نقش<br>درلودلی وي. په دې مسایلو وروسته هم راځو، مخصوصاً کله چې په کرنه غږېږو. خو یوه پوښتنه مې غوښتله دلته<br>وکړم چې، د افغانانو شمېر هم ډېرېږي، یعنې د وګړو شمېر ډېرېږي. هغه کورنۍ چې لس کاله یا شل کاله مخکې ما<br>لیدلې وې اوس دوه بر ابره شوې دي. اما د ځینو هیوادو تجربه ښيي چې د نفوس ډېرول بالقوه د فقر معنی نه لري،<br>لکه د چین مثال.ً زه په ۷۹۹۳ کال کې له روسیې نه چین ته الړم، روسیه د خاورې پراختیا یې ډېره زیاته ده، اما هغه<br>وخت وږې وه، په داسې حال کې چې چین اضايف خواړه درلوده چې روسانو ته یې ورکول. یعنې ښه پالنګذاري،<br>ښه سیاستونه کېدالی يش چې د نفوس له ډېروايل رسه رسه نفوس موړ هم کړي او غذا ي مصونیت یې تأمین کړي.<br>دکتور غني: خربې مو څو برخو کې وې، اول: چې بیا یې هم ښکاره کړم. اوسنی وضعیت د مختلفو عللو نتیجه ده<br>او دا هر یو بېله څېړنه غواړي او اندازه یې باید په منطقي توګه او په علمي توګه وټاکل يش چې د هغه پهاساس باندې<br>اقدامات ويش. اما فعالً له دې نه څوک باید انکار ونه کړي چې وضعیت عاجل ده، وخامت خوا ته روان ده او ډېر<br>کېدای يش او خدای ناکرده اکرثیت وګړي د افغانستان به په خطر کې وي. دا باید د ټولو په ذهن کې وي. دویمه<br>خربه د نفوس د ډېرېدو ده. چین هم ډېرې بدې ور ځې تېرې کړي، ځکه مخکې له دې نه چې مرش یې دنگ<br>شیائوپینگراغی، میلیونونه انسانان یې مرګ ته الړل. لکه د ستالین په دوره کې زښت ډېر خلک له قحطۍ مړه شو ل.<br>اما اسايس خربه دا ده چې روسیه یو واضح اقتصادې تګالرې ته پس د شوروي ]اتحاد[ له ماتېدو نه په لومړ ې لسو<br>کالو کې ونه رسېدله او د ژوند سطحه داسې ټېټه شوله یو وارې او دومره خلک ژ ر مرګ ته ورسېدل چې حد نه لري<br>او د هغه اثار ال هم د روسانو په ذهنیت باندې پاتې دي. او په عین زمان کې، ما چین له نږدې نه کتلی دی، په درېیمه<br>برخه د چین کې، لویو پروژو باندې مې کار کړی. دوی چې مال وتړله، چین له هغو ملکونو دی چې دېر کاله یې<br>له ۷۲۵ فیصدو نه ډېر تر په کال کې ]اقتصادي[ وده درلوده او د چین ټوله خربه په همدې کې وه چې باید خلک په<br>راتلونکي باندې اعتامد ولري، باوري يش او ټول باوري شول. او دا وده په دومداره توګه راغله. هم سیايس ثبات و<br>او هم اقتصادي ثبات او لویې طرحې هم مطرح شوې. اخري خربه د نفوس ده او دلته هم دوه خربې دي. ]یو دا<br>چې[ اوس پخوانی وضعیت نه دی، که غواړئ اوالد وروزئ، د اوالد روزل ګران دي. معلومدار ]چې[ خدای جل<br>جالله روزي ورکوي، مګر د انسان ]ونډه[ هم په کې ده او دلته دوو اسالمي هیوادونو خاص پرمختګ درلودلی. یو<br>بنګلهدېش و چې دوه ماشومانو باندې یې مترکز وکړ او په ډېر بریالیتوب باندې او د بنګلهدېش د علامو و په مرسته<br>یې دا ]کار[ وکړ او بل ایران ده، اوس ایران له هغې طرحې ګرځېدلی، مګر ایران په لسو کالو کې، د نفوس په برخه<br>کې هغه څه الس ته راوړل چې امریکې او اروپا کې یې سل کاله ونیول. نو رضور ده چې هغې برخې ]ته[ هم توجه<br>ويش، ځکه له بدهمرغه نن ماشومان او مېرمنې په ډېر بد وضعیت کې دي. د روغتیا ي له نظره له یوې خوا او له بلې<br>خوا، هغه ماشوم ته چې سمه ډوډۍ نه رسېږي او هغو مېندو ته چې سمه ډوډۍ نه رسېږي، د دې تاثیر د یوې ورځې<br>یا یوه کال نه دی. د قد له نظره دا خلک به په ټيټ قد باندې پاتې يش ]او[ د وزن له نظره ]هم[، دا ټول هغه ابعاد<br>دي چې بیا د ټولنې په روغتیا باندې په عمومي صورت باندې منفي اغېزي لري. رضور ده چې په دې برخې هم فکر<br>وکړو، ځکه ]اوس[ هغه پخوانی وضعیت نه دی چې یوازې په کلیو کې خلک لوېدل یا په ښاري ژوند کې حداقل<br>امکانات وو. په دې حالت کې زښته ډېره توجه ماشومانو او مېندو ]ته په کار ده[. په عمومي توګه موږ باید د اغلو<br>او ښاغلو )ښځینه او نارینه( تضاد منځ ته را نه وړو. هدف د کورنۍ هوساینه ده او ښځه و نر د یو بل متمم دي. او دا<br>ټول بې د مېرمنو له مدیریته کورنۍ مخ ته نه يش تللی.<br>جنبش: کله چې افغانستان کې ګرځئ ]او[ مقایسه کوئ یې له تېر وخت رسه، اوس د هغه کسانو، کوچنیانو او ځوانانو<br>شمېر بېخي ډېر شوی دی چې ونې یې له منځنۍ اندازې نه ټيټې پايت او کوچني پاتې دي.<br>دکتور غني: بالکل! او زه چې ګرځېدم په ډېر افغانستان کې، زما ونه منځنۍ ده، مګر له ما نه دوی ټيټ وو او په<br>لومړیو ]کلونو[ کې په ۲۲۲۲ میالدې کال کې د ماشومانو سالدانې به مو په یاد وي.<br>جنبش: دقیقاً؛ بیخې.<br>دکتور غني: کلیو ته چې زه الړم سلهاو نفرو رسه ما روغبړ کړی یا پوهنتون د کابل کې زما د پخوانیو همکارانو رسه،<br>غیر له هډوکې په دوی کې څه نه وو پاتې.<br>جنبش: می رسیم به یک موضوع مهم دیګر در همین رابطه، میخواهم بفهمم، با توجه به همین حالت که است فعالً<br>عدم مصونیت غذایی و مشکالت دیګر، مسئله تعداد نان آورها و آ نهایکه نان خور استند در یک خانواده، بسیار<br>مهم خواهد بود. بخاطر از اینکه اګر این محاسبه ها را نداشته باشیم، سیاست ګذاری های اینده هم ممکن نخواهد<br>بود.<br>دکتور غنی: این یکی از مهمترین موضوعات اقتصادی را شام مطر ح کردید. این معادله بسیار ساده اما نهایت دارای<br>اهمیت است. به این معنی، که تعداد افرادی که نان اور استند و تعداد افراد که نان خور استند، این یک ارتباط<br>مستقیم دارد با این که در قدم اول مصونیت غذایی در این خانواده چقدر است. به طور مثال، اګر ]تعداد[ نان خور<br>۷۲ است و نان اور یکی است، می بینید که فشار ۹ نفر است. در این حالت نان که می رسد، اولویت بندی می شود.<br>متام تحقیقات بیناملللی و در افغانستان تجارب نشان می دهد که زنان در قدم اول نان اور خود را نان می دهد،در<br>قدم دوم مردها را نان می دهد، در قدم سوم بچه های خود را نان می دهد، در قدم چهارم خود شان و دخرتان شان<br>نان می خورند. تاثیرات از این را به صورت اساسی دیده می توانید.<br>جنبش: یعنی این تناسب، ببخشید؛ این تناسب تغییر کرده است؟ تعداد نان اورها کم شده و نان خور ها زیاد!؟<br>دکتور غني: بلی آه! وقتی چهار سکتور عمده در حالت رکود یا در حالت کاهش فوق العاده باشد، میلیونها نفر که<br>به کار روزانه، روزمزد روزانه زندګی خود را ]به پیش می بردند[، اینها اګر کار شان از شش روز در هفته به یک روز<br>یا دو روز رسیده است، تاثیر این را فوراًدیده می تواند. کسانی که در دوایر دولتی یا دوایر بیناملللی کار داشتند،<br>باز هم نتیجه ا را به صورت واضح دیده می توانید و به صورت چشمګیر و متام قصههای کی می رسد و رض ب<br>املثل های که می ایند این موضوع را به صورت اساسی ]نشان می دهد[. موضوع دیګر نفوس است. چون وقتی که<br>می بینید در داخل یک خانواده ترکیب چیست؟ چند نفر در کدام سن استند که کار کرده می توانند، کار جسمی؟<br>در نکته اول کار جسمی را می ګیریم. چند نفر مسن استند و چند نفر کودک استند؟ این را که با هم جمع کنید فوراً<br>فشار را می بینید که فشار در کجا است؟ و بالعکس، اګر تعداد جوانان که در بازار کار استند و کار پیدا کرده می<br>توانند، قابل مالحظه باشد در ان حالت وضعیت بهرت می شود. هر چه فشار زیادتر باشد ]باالی[ نان اور، به هامن<br>اندازه موضوع ذخیره قبلی مطرح می شود. در دری یک اصطالح است که می ګوید: &raquo;از کمر میخورد&laquo;. معنی ا<br>این است که از دست اورد ګذشته خود، از ذخیره ګذشته خود نان می خورد. موضوع که در همه جای باز هم از<br>نګاه علمی ثابت شده است ]این است که[ این ذخیره به خطر مواجه می شود. فعالً برداشت علمی از افغانستان این<br>است که ذخیره این که مردم بتوانند با حوادث غیرمرتقبه مجادله کنند و از آن بر ایند، چه یک مریضی است، چه<br>یک مرګ است، چه نکات دیګر استند یا خاصتاً انهایکهعروسی می کنند یا نکات دیګر، به یک باره ګی امکانات<br>شان به مرصف می رسند و اینها با رشایط به مراتب دشوارتر مواجه می شوند.<br>جنبش: تاسې مخکې د متل خربه وکړه، ما ته هغه د پښتو متل را یاد شو چې وا ي: &raquo;یو یې ګټي، سل یې څټي&laquo;.<br>دکتور غني: که څټل کوئ، باید ګټل وي او دا واقعاً بنیادي فلسفه ده. ]شلمه پېړۍ کې[د چایانوف په نامهد کورنیو<br>یو لوی رويس عامل و چې ]وروسته[ ستالین وواژه، اما دا لومړی سړی و چې دا معاهده یې مطرح کړله او په دې<br>اساس باندې یې یوه تګالره برابره کړله چې وګورئ کورنۍ په ثابت حالت کې نه پاتې کېږي. که د زمان په طول کې<br>یې وګورئ، په دوام کې یې وګورئ دوی خپل ځای بدلوي. او عوامل د دې معلومېږي چې څه رقم هم عمومي د<br>ټولنې بهیر ورباندې تاثیر کوي او هم دوی څنګه د ټولنې بهیر باندې تاثیر کوي. مخکې مو د چین یادونه وکړله.<br>چین کې دا کورنۍ اقتصاد ]د ټولنې[ یوه لوی ترېنه برخه ده او یو لوی عامل د پرمختګ ده، ځکه چې هلته دوی<br>سپاموی کوي. یوه لوی ترېنه برخه د چین په اقتصاد کې د دې کورنیو سپاموی ده. اما فعالً موږ د سپامو ې امکان نه<br>لرو، اکرثیت افغانان نور د دې توان نه لري. بل خوا ته ې هم وګورئ د ځمکې، د کور، د جایداد او د نورو شیانو<br>قیمتونه ډېر ټيت شوي دي. مخکې له دې که چا اخیستي وو په زرهاو ډالرو یو جریب ځمکه ]وه[ یا څو بیسوې په<br>ښارونو کې، اوس هغه په سلهاو ده. دا ښيي چې په ]کوم[ يش چې دوی حساب کاوه ]چې په[ تقاعد کې یا بېکارۍ<br>کې یا په حوادثو کې؛ پر هغه خپل ژوند وچلوي، اوس د هغو امکانات په مراتبو لږ شوي دي.<br>جنبش: او فقر، یوازې فقر ندی غذایی فقر یا غذایی عدم مصونیت یوازې دا نه دی چې ته په هغه ساعت کې ډو ډۍ<br>نه لرې، دا یوه داېره کېږي، یو رسکل کېږي چې کله دې غذا سمه نه وي، صحت دې هم سم نه وي او مسلسل باید<br>ډاکرت ته الړ شې او دوا واخلې، یوه ذخیره د پيسو یا څه شی که لرې هغه د دې پر ځای چې په ډوډۍ ولګېږي، په<br>درملو لګېږي. د افغانستان روغتیا ي سیستم له ځایه هم، عنې له ډېرو وختونو نه چې زما په یاد دی، سم نه و، خلک<br>له پخوا نه نورو هیوادونو ته تلل چې تداوی وکړي، اوس فکر کو ئ دغه حالت ته په پام رسه، دا روغتیا ي سیستم به<br>دا بار پورته کړی يش؟<br>دکتور غني: له بده مرغه نه! د کوېډ په دوران کې مجبور شوم، لکه څنګه چې هغه یوه وبا وه، چې ټول روغتیا ي<br>سیستم رس تر پایه وڅېړم او یوه واضح طرحه مو ددې لپاره برابره کړې وه چې څنګه منځ کې بنیادي توپري راوړو چې<br>ونه شوله. دلته څو برخې دي: یو ابتدایي خدمات دي او ابتدا ي خدمات هغه لومړی قدم مو چې ایښی و چې غیر<br>دولتي موسسات په دې کې رايش، او دا لومړۍ برخې څو کالو کې ښه نتیجه ورکړه، پس له هغې نه فساد او انحصار<br>منځ کې بېحده ډېر شو. ځينې ال هم هغه موسسات چلېږي او معلوم دي چې څښتنان یې څوک و، دولتي دستګاه<br>کې و او ولس ]ترې[ ناراضه و. ځکه ]کو م[ اساسات چې اېښودل شوي وو چې باید دا بېرته دولت رسه تړيل وی،<br>]دا کار[ ونه شو. دویمه برخه، روغتونو ته ډېره کمه توجه وشوه. روغتونو کې په ټولو روغتونو د افغانستان کې یو<br>بنیادي بحران و. دلته نیمه برخه د مسوولیت په نړیوالو بنسټونو باندې هم ده چې دو ی نه غوښتل &ndash; اګر چه کوېډ راغی<br>او ټولې نړۍ ته یې ټکان ورکړ- دا برخه چې ورته درېیمه برخه د خدماتو وایي، دې باندې رايش. ترڅنګ یې،<br>خصويصد روغتیا ي ]زدهکړو[ پوهنتونه او پوهنځي یوه بال وه.<br>جنبش: ولې فکر کوئ بال وه؟ یعنې ښه کدرونه یې نه درلودل!؟<br>دکتور غني: امکانات یې نه وو. که غواړئ یو ه سمه د طب پوهنځی پرانیزئ؛ کم له کم پنځوس تر سل میلیونه ډالرو<br>پورې په کار دي. دوی راغيل وو، د زور خاوندان وو، اجازهنامې یې اخیستې وې او دا د شهادتنامو د ورکولو فابریکې<br>وې، بې له دې چې امکانات وي. که البراتوار ونه لرئ، که سم استادان ونه لرئ او نور ټول ]اړین شیان ونه لرئ،<br>داسې نه کېږي[. دا نوې نه ده، لکه ]څنګه[ چې تاسې وویل، ټول ترخه حقایق باید په نظر کې ونیسو، اما اوس له<br>دې عالوه ]هم[ امکانات کم شوي دي. یوه برخه د &raquo;آی سی آر سی&laquo; له خوا چلېدل چې هغه ودرول شول.<br>جنبش: رسه صلیب له خوا.<br>دکتور غني: د رسه صلیب له خوا چلېدل چې اوس یې امکان نشته او ورځ په ورځ د هغه بیناملليل بنسټو نو مرستې<br>چې افغانستان رس ه یې دوامداره مرستې کولې، ولس رسه د هغوی خدمات مخ په کمېدو دي. د دې بدیل څه دی؟<br>هغه ډاکرت ان چې ځان ته ډاکرت وایي، کوم منسجم امتحان یې تېر کړی چې ټولو ته معلوم يش چې د دوی سویه<br>څومره ده؟ له بلې خوا، له بده مرغه یو ډېر لوی فساد روان و چې دا لهلسیزو ]راهیسې[ دی. د ډاکرتانو او درملتونونو<br>یو قرارداد و چې بېحده ډېره دوا یې ورکوله. دومره دوا چې افغانستان کې یو مریض ته ورکول کېږي په ډېرو کمو<br>هیوادونو کې ]داسې[ ده. نتیجه یې دا ده، څوک چې ناروغ يش، ناروغي یې په یوې خبیثه حلقې باندې بدلېږي،<br>لکه چې تاسې وویل. له یوې خوا ډوډۍ نشته، له بلې خوا مرصف کیږي. بله دا ده چې په لومړۍ برخه کې افغانان<br>ډېر صبوره خلک یوو، او ل ډاکرت ته نه ځوو، خیال کوو چې دا مریيض به ]ختمه يش[ بیا اخري مودې ته چې<br>ورسېږي، ټول جایداد خلک خرڅوي چې مور، پالر یا ورور یويس هندوستان ته، هغه وخت چې ویزې وي، یا<br>اوس یې پاکستان یا ایران ته یويس، خو بیا ]اوبه له ورخه تېرې شوې وي له بده مرغه[ مګر نتیجه یې داده چې یوې<br>کورنۍ ته یوه لویه مادي صدمه رسېږي په دې باندې. دا انساين عواطف دي چې نه یې شئ بدلولی، اما رضور دا ده<br>چې د روغتیا یو نظام موجود وي چې وکړی يش خلکو ته د اعتامد زمینه برابره کړي او اوس چې امکانات د ویزې<br>اخیستلو دا نشته، دا ال فشار ې ډېر تر ده.<br>جنبش: بې ځایه به نه وي که یوه پوښتنه بله هم لنډه وکړم چې روغتونونه جوړ شول په دا تېرو شلو کلونو کې، ځینې<br>یې ډېرې ښاېسته ودانۍ وې، دننه چې به ورغلئ متخصصین په کې حداقل نه وو چې تشخیص وکړي، اوس تاسې<br>یوه خپرونه کې راته وویل چې په پاکستان کې لږ تر لږه ۶۲۲ متخصص افغانان وو یا روزل شوي افغانان وو، ډاکرتان؛<br>که دوی رايش دې حالت کې مثبت بدلون راوستلی يش؟<br>دکتور غني: هرومرو! ځکه افغانان پاکستان ]ته[ که د افرادو په حیث الړل، اوس بنسټونه لري. دوی ]داسې[ ډاکرت ان<br>لري چې په اوچتې سویې باندې تحصیل کړی، تعلیم یې کړی، معلمین لري او متشبثین لري. یو مثال به د متشبثینو<br>زه تاسې ته وړاندې کړم. دا څپلکې افغانستان واردولې. یو موج کې پاکستان فشار راوړ چې ځینې افغانان له پېښوره<br>وویستل يش، دوی راغلل، د څپلکو فابریکې دوی جوړې کړلې،د څپلکو له وارداتو نه -دا پالستیکي څپلکې وې-<br>افغانستان ووت، په پښو ودرېده. هلته پانګې هم شته، مګر ]لکه څنګه چې[ په پخوانی یوې مرکې کې وغږېدو د<br>دوی د پانګو مصونیت نه و. ټول معلومات دا ښيي چې له بدهمرغه دوی ته دا امکانات نه دي برابر شوي چې له<br>خپلې پانګې رسه رايش. دوی له فکري پانګې رسه راځي او فکري پانګه یې د توجه وړ ده، اما مادي پانګې یې له<br>بدهمرغه تر ډېره حده پورې صدمه لیدلې ده. دلته د دې رضورت دی بیا هم، چې د دوی فکري پانګه په کار واچول<br>يش. مګر خربه پدې کې ده چې آیا د دوی فکري پانګې ته ارزښت نن شته یا بېارزښته ګڼل کېږي؟<br>جنبش: در پایان این برنامه می خواهم در مورد مسئله مهم دیګر که این هم به فقر و به صحت و مسایل از این قبیل<br>ارتباط می ګیرد، مسئله سوی تغذی است، شام اشاره کردید، اما این سوی تغذی تنها یک مریضی نیست که مثالً<br>آمد و دوا ګرفتند و خوب شد، این می تواند مغزها را و جسمها را صدمه بز ند. نخست می خواهم بفهمم که این<br>سوی تغذی تنها در اطفال است یا اقشار خاص است یا عام است و دوم این که عواقب از این برای نسلهای آینده<br>افغانستان چه خواهد بود؟<br>دکتور غني: باز هم بدبختانه حقایق تلخ است که باید باالیش بحث کنیم و به صورت دقیق مورد توجه قرار بګیرد.<br>حداقل ۳٫۲ میلیون طفل بین ۶ ماه و ٪۹ ماه، به سوءتغذیه دچار استند، و در حدود ۴۱٪ هزار از اینها به شدت به<br>مشکل تغذیه دچار استند.<br>جنبش: نزدیک به یک میلیون؟<br>دکتور غني: نزدیک به یک میلیون! و همچنین نزدیک به یک میلیون خواهران حامله دار ما با مشکل عظیم سوء<br>تغذیه دچار استند.<br>جنبش: این باز کودک آنها را هم ....<br>دکتور غني: کودک از اینها باز به مشکل تولد می شود. هر کودک که مادر ا در حالت سوء تغذیه باشد، با<br>مشکالت عمری صحی تولد می شود. از یک طرف چند نفر از این کودکان بین تولد و پنج سالګی که یکی از<br>زیادترین خطرات است و همچنین سالهای بعد. فقط ذکر کردید و نکته دیګر انکشاف مغزی است. کودک که تغذیه<br>ا درست نشود انکشاف مغزی ا در خطر است. علم طبی این مسئله را و اضح قرار می دهد. و نکته دیګر را هم<br>ببینید، مادرهای که یکی بعد از دیګر طفل تولید می کند، هر کودک بعدی چقدر در مشکالت است و هم خطر<br>مرګ مادر به چه اندازه باال می رود. مقدار مرګ و میر مادران به صورت قابل مالحظه پایین آ مده بود اما حاال باز<br>خطر احیاء ا است. این یکی از مسایل اساسی است که باید مورد توجه قرار ګیرد. امید است در صحبت های<br>آینده خاصتاًدر موضوع این که افغانستان به چه شکل یا خودکفایی غذایی را تأمین می کند و یا از نګاه واردات و<br>صادارت در همکاری منطقوی با قراردادهای می آید که استفاده اعظمی زمین ما به چه شکل صورت ګرفته می تواند.<br>و ایا باید از نګاه تولید ګندم که موضوع اساسی حیاتی روز انه ما است، خود ما خودکفا باشیم که امکان ا است یا<br>ګندم را به صورت دوامدار از کشور مثل قزاقستان که زیادترین رشایط تولید مساعد را دارد، بیاوریم؛ و در بدل ا<br>سبزیجات ]وغیره[ داشته باشیم. این از نکاتی است که در اینده ]رویش[ امده می توانیم. اما؛ موضوع مصونیت<br>غذایی به صورت عموم و حاال سوء تغذیه از مسایل است که حاد است و بدبختانه در حال حاد شدن است.<br>جنبش: بسیار تشکر رئیس جمهور محمد ارشف غنی از حضور تان در این برنامه. وقت این برنامه ما که مربوط به<br>مسایل فقر و ثروت در افغانستان بود، به پایان می بریم. البته این بخشهای متعددی و مختلفی دارد که در اینده روی<br>ان صحبت می کنیم. بسیار تشکر.<br>دکتور غنی: تشکر از جناب شام.<br>زنده باد افغانستان، یشه سن افغانستان، تل دې وي افغانستان.&nbsp;</p>