۳۶مه ګڼه:‌ مخابرات (دویمه برخه)

<p>جنبش: السلام علیکم، د مخابراتو او نوې ټکنالوجۍ په اړه یوې بلې خپرونې ته ټول ستړي مه شئ. نن به د دې پرمختیاوو بهیر په افغانستان کې وڅېړو او له ولسمشر محمد اشرف غني نه به واورو.&nbsp;<br>در این برنامه زیربنای ارتباطات در افغانستان به تفصیل مورد بحث قرار خواهد گرفت. من داود جنبش استم.&nbsp;<br>آقای دکتور غنی به برنامه دیگر خوش آمدید!&nbsp;<br>دکتور غنی: بسم الله الرحمن الرحیم، تشکر از جناب شما و سلامهای گرمم به تمام هموطنان در داخل و خارج کشور.&nbsp;<br>جنبش: مخکې دې نه چې دا مخابرات رامنځته شي، د افغانانو د ارتباط وسایل څه وو؟ پُسته خو هم په یوه پړاو کې وه، خو &nbsp;دهغې نه مخکې که یې را پيل کړو او بیا تر هغو چې ټېلېګراف او ټيلیفون ته راځوو.&nbsp;<br>دکتور غني: یوه وسیله قافلې وې، ځکه زموږ لوی ښارونه ټول یو بل سره او بیا گاونډیو هیوادونو سره تړلي وو او دا قافلې په دوامداره توگه راتلې، مگر عمده ستونزه د ژمي هوا وه چې واورې به زښتې ډېرې وې او داسې اوقات به کېدل چې کابل درې میاشتې یا څلور میاشتې به له ارتباطاتو نه پردی و او امکانات به نه وو. د هغه په څنگ کې کوچیاني حرکات وو، خاصتاً هندوستان ته هر کال زرها نفره تلل او دغه حرکت و چې په پېړیو کې په دې بدل شو چې خاصتاً د پښتنو لومړي دولتونه او امپراتوري گانې په هندوستان کې منځ ته راشي، تر سل کاله د حدود د اتیاو کالو پورې دلته حاکمه طبقه وه او پس له هغه نه هم حرکات موجود وو. او دا سلسله یوازې هندوستان سره نه وه، بخارا سره تر نیژني نوو گورد د روسیې، او همدارقم ایران و عراق سره ارتباطات موجود وو. دا ارتباطات کم له کمه دوه نیم زره تر درې زره کاله سابقه لري او سکندر چې افغانستان ته راغی، مخکې له دې نه چې دی لاړ شي، د مثال په توگه له پنجشېر درې نه او دې نه چې تېر شو، د پنجشېر درې نه لاړ اندراب او دې ته، ځينې لیکنې موجودې دي چې دلته یونانی ژبي افراد مخکې موجود وو چې هخامنشي دوران کې یا دې کې راغلي وو، نو یوه &nbsp;دا ده. بله داخل د دې کې چې وگورئ لوگي نه همېشه د ارتباطاتو په اساس استفاده شوې وه، خاصتاً له کابل نه تر گردېز او خوست پورې چې وگورئ، دا وسایل موجود وو او لا هم زما په یاد دي چې زما په کوچنیوالي کې او دې دوران کې د غرونو په سر کې او د تپو سر کې دا سلسلې لا موجودې وې او له بدې مرغې نه ټولې کیندنې یې په دې توگه ونه شوې. ډولونه یوه بله لاره وه، ځکه د ډول په آواز کې خاص رمزونه وو . هغه شی چې پښتو کې ورته چغه وایي، چغه چې به وشوله، دا په ډولونو به وشوله. او ډولونه به چې په یو رقم وهل کېدل د هغه په اساس باندې به ولسونه ټول شول یا به اشر ته راتلل، يا به دفاع ته راتلل، یا به جگړې ته تلل او غیر له هغه نه مختلفو امپراتوري &nbsp;گانو کې مخکې د مغول له دورې نه او خاصتاً د مغول دورې کې سیستم د چاپار موجود و، چې د آسونو سلسله وه او دا به ډېر په چټکتیا تلل، په اوسط توگه شل کیلومترو کې به دوی آسونه بدل کړل او دوامداره به تلل. د مغولو په دوران کې، د چنگېز خان د دورې د مغولانو په حکومت کې چې مغولستان نه راغلي دي، دا سلسله ټوله مرکزي آسیا، چین او جنوب غربي آسیا یې په یوه نظام کې تړلي وو او هلته کاغذي پیسې هم موجودې وې، نو یعنې یوه ډېره لویه سلسله د ارتباطاتو وه. بله برخه د دې تجارتي برخه وه. د حوالې سیستم څو زره کاله سابقه لري، کم له کمه د مغولو - دا وارې د هندوستان د مغولو په دوران کې بیمه موجوده وه، د ډیلي او کابل منځ کې تگ راتگ په بیمې او دې کېدل. یعنې مختلفو انواع د مناسباتو ته موږ کتلای شوو، مگر خبره په دې ټولو کې دا ده چې دا بطي وه، ورو وه او ډېر وخت یې نیوه، ځکه له کابل نه به چې پېښور ته تللئ، دیارلس منزله وو او په اوسط توگه قافلې باندې چې تلئ، شلو کیلومترو نه به په ورځ کې ډېرتر نه تلئ له اوښانو سره. آس سره بله خبره ده، او خاصتاً د شمال د افغانستان کې ځینې جنگیالي وو چې تر شپېتو کیلومترو پورې هم تلل، دا عَلَمان یې چې [ورته] ویلې، دا عَلَمان دغه اصطلاح وه چې عَلَمان راځي، دا خاص سپاره جنگیاليان وو، مگر په عمومي توگه د مرکز او پلازمېنې، د دولت او ولایاتو په منځ کې یا د امپراتورۍ منځ کې او نیمه مستقلو دولتونو په منځ کې چې د هغه اجزا وو، ارتباطات زمان گیره وو او آوازې به خپرېدې او خلکو به په آوازو باندې فیصلې کولې. څه قیمتونه وو، څه سیاسي احوالات وو، څه امنیتي برخې وې، همېشه ابهام سره مو سر و کار درلود.&nbsp;<br>جنبش: تا بالآخره به زمان امیر شیرعلی خان در سالهای هفتاد قرن نوزده میرسیم که پُست ایجاد میشود و بعد از آن آهسته آهسته وسایل دیگری در کشور ترویج میشود.&nbsp;<br>دکتور غني: قبل از آن کفتر یک وسیله عمده ارتباط بود. کبوترها خاصتاً تربیه میشدند که بتوانند پرواز کنند و کبوتر یک ظرفیت عظیم دارد که از نقطه ییکه رها میشود پس می گردد و تربیه شده، من این را به چشم سر خود دیده ام که از لوگر تا کابل به خانه ما دوباره می آمدند. کبوتر هم یک وسیله اساسی ارتباطات بود، اما امیر شیرعلی خان اولین زمامدار افغانستان است که ما اطلاع دقیق داریم که سیستم پُسته را رواج داد. در زمان امیر حبیب الله خان کارکنان خارجی آن نیزه خاص داشتند و می گشتند در طول راه تمام کاروان سرا ها و تمام اراکین دولتی با اینها کمک میکردند. اما زمان گیر بود، و اکثراً بین کابل و پشاور ماه ها میگرفت که یک پُسته انتقال داده شود و خبر دوباره بیاید.&nbsp;<br>جنبش: فکر کوم په ځای به وي چې د سراج الاخبار یادونه بیا وکړم چې محمود طرزي د خپلو خبرونو د زړوالي په توجیه کې وایي چې زموږ خبرونه لږ تر لږه یوه میاشت زاړه وي ځکه چې هند ته چې را رسېږي یوه اوونۍ یا دوې پرې تېرېږي، بیا چې پېښور ته را رسېږي دغومره وخت پرې تېرېږي، بیا چې تر موږه راځي بیا وخت پرې تېرېږي، تر هغو چې یې چاپوم، نو زموږ خبرونه زاړه دي او هغه گیله کوي که ټېلېګراف مو درلودای دا حالت به نه و.&nbsp;<br>دکتور غني: او ټېلېگراف موږ ځکه نه درلوده چې سیاسي فیصله مو وکړه. په دویمې افغان انگلیس جگړې کې انگرېزانو ټېلېگراف هم کابل ته راوړی و او هم قندهار ته یې رسولای و. پس له دې نه چې دوی عبدالرحمن خان سره موافقې ته ورسېدل، عبدالرحمن خان د ټېلېگراف مزي پرې کړل او د دې اجازه یې ور نه کړله چې دا راشي. د ټيلیفون په برخه کې دریځ د حبیب الله خان فرق درلوده، اما هغه باندني ارتباط لپاره نه و، داخلي شبکه وه چې د کابل دوایر، کابل و جلال آباد؛ کابل و پغمان او کابل و جبل السراج یې سره په لومړۍ برخه کې تړلي وو.&nbsp;<br>جنبش: و شاید هم تا پایان، ارتباطات تیلفونی در همین حدود باقی مانده، تا پایان دوره امیر حبیب الله خان، اما آغاز آن را دقیق من نیافتم، سراج الاخبار - در برنامه گذشته شما از آن یاداوری کردید که در یکی از خبرهای خود نقاطی را که وصل شده با تیلیفون ذکر میکند، اما این که چی وقت دقیقاً نخستین مخابره تیلیفونی در افغانستان صورت گرفت، این را نمی گوید.&nbsp;<br>دکتور غنی: این را نمی گوید، اما اسناد دیگری که موجود است و تایید ثانی کار دارد، یک تحقیق دوباره کار دارد، اشاره به ۱۹۰۸ است، که یک دستگاه تیلیفونی ۲۵ لینه در شمال ارگ گذاشته شد و باز به صورت تدریجی توسعه یافت. و این منطق دارد، من فکر میکنم که دلیل عمده شروع توجه امیر هم به سرک سازی و هم به شبکه تیلیفون بعد از سفر ۱۹۰۶ اش به هندوستان و دیدن پوهنتون علی گر در هندوستان بود که بر اساس آن هم اساس مکتب حبیبیه را گذاشت. و از هندوستان خاصتاً از پنجاب امروزه استادهای مسلمان را برای تدریس مکتب حبیبیه &ndash;که نامش را اگر هنوز هم در تعمیر قبلی ببینید که تعمیر فعلی عایشه درانی است، حبیبیه کالج نوشته شده، هر سه این اقدام با سفر امیر به هندوستان تعلق دارد.&nbsp;<br>جنبش: به جا خواهد که یک یادآوری کوتاه کنم که زمانی که امیر حبیب الله خان در کله گوش که فعلاً در نورستان قرار دارد، در سال ۱۹۱۹ در فبروری کشته شد، نخستین اقدامی که توسط نصرالله خان که جانشین اش بود و پسر بزرگش سردار عنایت الله خان صورت گرفت این بود که تماس تیلیفونی بین کابل و جلال آباد را قطع کرد که خبر مرگ امیر منتشر نشود.&nbsp;<br>دکتور غنی: بالکل، و از همین جهت بود که هوادار &nbsp;های امان الله خان هم خبر را به امان الله خان رساندند و دوم یکی از عساکر پیش قدم شد و هم نصرالله خان را &nbsp;و هم تمام همکاران او را به شمول خانواده نادر خان حبس گرفتند و پياده اینها را به کابل انتقال دادند، در حالیکه پشت سر شان را هم بوجی های خاک پُر کرده بودند. و باز امان الله خان بود که خانواده نادر خان را و شخص نادر خان را بخشید و دوباره در حکومت آورد.&nbsp;<br>جنبش: دا هم یوه ضمني خبره وه چې د ټيلیفون د مسئلې په یادولو کې را یاده شوه، مننه چې تاسې نور جزییات هم په کې ور اضافه کړل. بیا چې د امان الله خان دورې ته راځو ټيلیفون نوره وده وکړله، نورو ځایونو ته ورسېده او په عین حال کې راډيو له ډېرو نورو گاونډیو هېوادو نه ډېره مخکې په افغانستان کې تاسیس شوه.&nbsp;<br>دکتور غني: رادیو هم راغلله او ټیلیفون ۱۲۰۰ لینونو پورې ورسېده او په دې باندې پوهېږو وختې چې جنرال غلام نبي خان چرخي &ndash;چې د افغانستان سفیر و په مسکو کې، بېرته راغی چې حبیب الله کلکاني سره وجنگېږي، استاد خلیلي د بلخ یا د مزارشریف - هغه وخت مزارشریف کې یې مرکز و، مستوفي و او ده ورته ټيلیفون وکړ، چې زه راغلی یم، ځان ټینگ کړه، بیا استاد خلیلي وتښتېده او پس له هغه نه غلام نبي خان بېرته فیصله وکړه چې بېرته وگرځي؛ نو دا ټول حوادث شته، اما له سیاسي نظر نه خاصتاً د سردار محمد هاشم خان د صدارت - اوږده صدارت په دوران کې و چې د ټيلیفون شبکه، وسیله د دې شوله چې دی له ټول مملکت نه په ورځني توگه معلومات واخلي او اکثرو والیانو ته به یې د خپلو ټيلیفونچیانو په وسیله باندې اوامر صادرول. هغه برخه کې د خبر رسولو ډېره ټینگه وسیله ټیلیفون شوه.&nbsp;<br>جنبش: نقش تیلیفون و مخابرات در حکومتداری را که سوال علیحده می پرسم، در سکتور مخابرات ما تا که به زمان صدارت محمد هاشم خان میرسیم و بعد از آن حتی، کدام کشورها نقشی بزرگی داشتند که این توسعه پيدا کند؟&nbsp;<br>دکتور غنی: اول چکسلواکیا بود، چون در اینجا نقش آقای زابلی را می بینیم مثل همیشه واری در بخش اقتصادی که انجنیرهای چکسلواکی در بین دو جنگ جهانی بیکار بودند و آقای زابلی یک قسمت زیاد اینها را که، که امپراتور سابق آستریایی بود، استخدام کرد. بعد از آن شرکت زیمنس بود؛ این دو نقش اساسی در توسعه مخابرات داشتند، که این به ۵۰۰۰ لین رسید. و قسمت اول آن در پهلوی پُل باغ عمومی که وزارت سابقه مخابرات بود گذاشته شد. بعد از آن یک قسمتش نزدیک به هوتل کابل یک مرکز دیگر بود و مراکز دیگری که به وجود آمد و همچنان در شهرهای مختلف توسعه داشت.&nbsp;<br>جنبش: تاسې د محمد هاشم خان د صدارت وخت ته اشاره وکړه چې هغه د ټيلیفون له لارې تقریباً حکومت کنترولاوه. یو کتاب د نورستان په باره کې د یوه برتانیايي دیپلومات له خولې نه چې په کابل کې یې وظیفه درلوده لیکل شوی دی، په موټر کې تللی په پېچ دره باندې نورستان ته په هماغو کلونو کې، او دی یو ډېر جالب شی وایي چې د پېچ ولسوال ته چې لاړم په څنگ کې یې یوه قوتۍ د ټیلیفون ایښې وه، نو فکر یې کاوه چې ټوله دنیا د ده تر پښو لاندې ده، یعنې ځان ورته ډېر مهم ایسېده. د ټيلیفون راتگ رښتیا د افغانستان په حکومتولۍ باندې له پیله تر هغه وخته پورې چې نور تغییرات په ټکنالوجۍ کې راځي، څومره تاثیر کړی و؟&nbsp;<br>دکتور غني: زه فکر کوم چې تاثیر یې اساسي و. یو یې روحي تاثیر و، په دې معنی چې ټول والیان، ولسوالان په دې باندې پوهېدل چې صدراعظم د دوی له اعمالو نه خبر دی. هغه فاصله چې موجوده وه چې یوه حادثه پېښېږي او بیا میاشتې نیسي چې څوک ورنه خبر شي، دا شی له منځه لاړ. دویم، دا یوازې د افغانستان په جغرافیې کې نه و، هغه خوا ته د ډیورنډ کرښې کې د سوات د اخوند کورنۍ چې مبدله شوه په والي د سوات باندې، دا یو خاص شخصیت و چې د سوات حکومت یې راوړ، لمسی و د اخوند صاحب د سوات عبدالغفور، &nbsp;په ټولو برخو - درو د سوات کې یې ټيلیفون کېښود، او د ټيلیفون په واسطه به یې ډېر ټینگ اقدامات کول. وختې چې یوه پېښه راتله د صدراعظم حرکت او د حکومت حرکت به ډېر چټک و، او له دې نظر نه خلکو کې یوه باورمندي پيدا شوې وه چې حکومت له هر شي نه خبر دی. په کونړ کې د خدای بښلي سید شمس الدین مجروح په کور کې &ndash; ځکه چې هغه د قبایلو رئیس و او بیا د ډاکتر یوسف خان په کابینې کې د عدلیې وزیر و، زه یې چې کور ته لاړم شین کوړک کې، کور کې یې لا هم ټیلیفون و. دا د ټيلیفون مزي رسېدلي وو د افغانستان ولسوالیو ته او وسیله د ارتباط وه.&nbsp;<br>جنبش: او زموږ په ولسوالۍ کې، څوکۍ کې د کونړ یو شخصیت و روحاني، هغه یوازې په کور کې له ولسوال نه پرته ټیلیفون درلود او خلکو ته ډېر زیات مهم برېښېده چې یعنې که دی او که نه دی همدغه سړی دی چې هم حکومت ته نژدې دی او هم واک لري.&nbsp;<br>دکتور غني: بالکل او کابل کې هم دا ډېره سخته وه، ځکه چې که ستاسو په یاد وي، مستقیم مو ټيلیفون نه شو کولای، باید مرکز ته غږېدلي وای، د مثال په توگه، که ټیلیفون مو ۹۱ وای او ۸۷ مو په کار و باید [مرکز] ته مو ټيلیفون کړی وای چې ۸۷ مې په کار دی، بیا به هغه رُخ کړئ او په منځ کې به ستاسو ټولو خبرو ته هغه غوږ نیوه. د ټيلیفون مزي ته انتظار ډېر زیات و او دا یوازې په افغانستان کې نه وو، فرانسې کې پنځه کاله یا لس کاله به مو یوه لین ته انتظار باسه. امریکې کې بالعکس و ځکه چې یو انحصار و، چې د TNT شرکت یې ورته ویلې او هغه به ټولې امریکې ته ټيلیفون ورکاوه او ټولو ته به چې له اروپا نه یا افغانستان نه یا یو بل ځای نه تللئ، دا د حیرت خبره به وه چې ټیلیفون به مو غوښته او دویمه ورځ کې به یې د ټيلیفون لین درکاوه، اما لا هم هلته ټيلیفون گران و. امریکې کې د اویایمې لسیزې په ختم کې لا هم خاص ساعتونه وو، د مثال په توگه که له نیویارک نه مو کالیفورنیا ته ټیلیفون کاوه، خاص ساعتونه وو چې قیمت یې ښکته و او له امریکې نه د باندې ټيلیفون کول ډېر گران وو.&nbsp;<br>جنبش: در حالیکه تلیگراف شکل ابتدایی اش را انگلیسها در سالهای هفتاد [قرن نوزده] در افغانستان آوردند و اشاراتی شد که بعد از آن، عبدالرحمن خان آنرا از بین برد، اما تیلیفون زود آمد، رادیو هم زود آمد؛ اما تلویزیون دهه ها گرفت تا بالآخره در زمان ریاست جمهوری محمد داود خان وقتیکه ما محصل پوهنتون بودیم، ایجاد شد و یکی از خاطره های خوب ما این بود که بالآخره یک جایی پیدا شد که در آن به عنوان ژورنالیست آینده کار کنیم، چرا چنین بود؟&nbsp;<br>دکتور غنی: زیربنا! کشور کوهستانی است، ایجاد شرایط زیربنا دشوار بود و همکاری بین المللی کار داشت که این شرایط وقت زیاد گرفت. طرح از طرف مرحوم میوندوال ایجاد شده بود، اما بعد از آن که وی از حکومت استعفی کرد، تعقیبش به صورت جدی صورت نگرفت تا بالآخره در دوران ریاست جمهوری داود خان جامه عمل پوشاند. اما در آن وقت هم اگر یادتان باشد در شمال افغانستان دسترسی به تلویزیون موجود بود. در تفحصات، من که چند بار در ابتدای حکومت داود خان به شمال افغانستان سفر کردم، خاصتاً به [ساحه] تفحصات پترول و اینها، در طول دریای آمو در شیرخان بندر و اینها تلویزیون موجود بود که دستگاه روسی را گرفته میتوانستند، اما در کابل موجود نبود و اینکه شبکه سرتاسری شد، هم وقت گرفت.&nbsp;<br>جنبش: بیا رسېږو [د شلمې پېړۍ] ۹۰یمو کلونو ته، طالبانو په خپل لومړي امارت کې زه نه پوهېږم د ځينو بهرنیو شرکتونو په کومک ښايي یا د کورنیو، داسې د بیسیم یا د موبایل ټيلیفون هغه لومړني لینونه یې پيدا کړل، زما په یاد دي چې کله به موږ مرکې کولې، د دوی چارواکو به ویل راځئ په دغه نوي ټیلیفون باندې یې وکړو، په داسې حال کې چې له هغې نه مخکې یې د پاکستان ځينې لینونه تېر کړي وو او پرې غږېدل، لکه په شمال کې چې د روسیې ځينې لینونه راغلي وو، خو کله چې د ۲۱مې پېړۍ په پيل کې په دا لومړیو کلونو کې د طالبانو امارت ړنگ شو، نوی جمهوري حکومت راغی، دوی د دې پر ځای چې لیني ټيلیفونو ته لاړ شي سیمدارو - سیموالو ټيلیفونو ته، بیسیم یا موبایل ټيلیفونو ته یې مخه کړه، ولې داسې شو؟&nbsp;<br>دکتور غني: لومړۍ برخه دا وه چې هغه شرکت چې پانگه اچوله د بیات شرکت و، چې یوه ډېره وړه دستگاه د بیسیم یې راوړې وه د طالبانو په دوران کې او بیا پس ته دغه د افغان بیسیم شرکت باندې بدل شو چې یو له لویو شرکتونو نه دی. دلیل ډېر ساده و جناب جنبش صاحب، دا دی چې ټکنالوجي بدله شوې وه، که فِکس لین ته تلئ، ټوله پانگه باید حکومت اچولې وای او دوه شرکتونه راغلل یو یې شل میلیونه یا دېرش میلیونه ډالر غوښتل د دې لپاره چې لس زره لینه راوړي او بل یې پنځوس میلیونه ډالره غوښتل د دې لپاره چې دېرش زره راشي. له ښې مرغې نه ما په دې برخه کې نړیوال بانک کې کار کړی و، اساس څه و؟ خصوصي پانگه اچول، ټول ولس ته خدمات وړاندې کول او په عین حال کې حکومت ته د عوایدو منبع برابرول. او دا درې واړه کارونه په بیسیم باندې وشول او تاسو ولیدل چې ډېر زر شل میلیونو ته ورسېدئ. او په عین حال کې هغو لرې ځایونو ته چې خاص غرني شرایط او دا وو، یو صندوق برابر شو چې له عایداتو نه، هره کمپنۍ چې راځي د هغه په اساس کې به دوی د هرې میاشتې په اساس باندې به یوه خاصه برخه یې ورکوله چې دغه صندوق کې وي او هغه صندوق منځ کې کافي پیسې برابرې شولې چې خدمات پراخه شي. دې فورمول په واضح توگه نتیجه ورکړله چې پس له هغه نه بېرته راغلئ فایبر نوري شبکې ته، فایبر نوري شبکې کې بیا حکومت پانگه واچوله.&nbsp;<br>جنبش: وقتیکه تیلیفون موبایل و مخصوصاً بعد از آن که تیلیفون های هوشمند به کشور رسید و تقریباً به هر خانواده راه یافت، تاثیر آن بر زندگی افغان به صورت عمومی چی بود؟&nbsp;<br>دکتور غنی: هم تاثیرات مثبت داشت هم معلومدار تاثیرات منفی. تاثیرات مثبتش این بود که تمام کشور به یک شبکه مخابراتی واضح بدل شد، هر تیلیفونی که میکنید در هوا در حقیقت یک امضای الکترونیک میگذارد، و این برای تان نشان میداد به صورت واضح که یک نقشه آن برابر شده بود که نوع ارتباطات بین شهرها به صورت عموم، بین شهر و ده و خاصتاً کابل و ولایات به چی شکل است و حجم آن را دیده می توانستید. قسمیکه قبلاً در بحث گذشته هم خدمت تان عرض کردم، دلیل من این بود که مردم افغانستان ترجیج دارند که با هم ارتباط داشته باشند، بنابرین وقتیکه با کمپنی روشن صحبت میکردیم راجع به سرمایه گذاری، بررسی اینها بود که افغانستان از چهار صد هزار مشتری زیادتر نخواهد داشت و آن هم حداقل چهار سال خواهد گرفت. در چهار ماه، تعداد کسانی که درخواست دادند از چهار صد هزار زیاد شد و بعد از آن شرکت افغان بیسیم آمد به عین شرایط. عوض سفر تیلیفون وسیله ارتباط را برابر کرد، که این تاثیرات نهایت زیاد داشت و از طرف دیگر انحصار را شکستاند. بعد از این تیلیفون انحصار یک قشر خاص نبود و قسمیکه در کنر گفتید کسی دیگر مطرح نبود که من تیلیفون دارم و دیگرها تیلیفون ندارند، تیلیفون عام شد از نگاه ارتباطات اقتصادی، اجتماعی وغیره. نکته منفی آن یکی این بود، که مصارفش در خانواده بودجه خانوادگی را تغییر داد. هر چه امکانات تان کمتر بود، مخصوصاً فشار جوانها برای آن که بتوانند تیلیفون داشته باشند و بعد از این نوع ارتباطات است که &nbsp;یک فشار سر خانواده بود. و قسمت دیگرش این بود که آوازه ها و تخریباتی هم که صورت میگرفت و آوازه های منفی و تفرقه انداختن و اینها زیاد شد، و مخصوصاً تیلیفون وسیله انفجار شد. چون یک قسمت زیادی انفجاراتی که رخ میداد، ماین هایی که گذاشته میشد توسط تیلیفون انفجار داده میشد. و این ابعاد دوامدار است و ضرورت به تحلیل واضح و همه جانبه دارد، که جهات مثبت آن را چطور تقویه بدهید و جهات منفی آنرا تقلیل بدهید.&nbsp;<br>جنبش: یک جنبه بسیار بسیار کریه استفاده از تیلیفون باج گیری های جنسی بود، که برخی از فرصت طلب ها به خانواده ها راه می یافتند، صدای دخترهای جوان را ثبت می کردند و باز می خواستند باج گیری کنند، حکومت تا آخر نتوانست جلو این گونه فعالیت های غیر قانونی را بگیرد، البته واضح است که جامعه در حالت جنگ قرار داشت، مگر توسعه موبایل و تکنالوژی مبایل سبب شد که این بخش از نورم های اجتماعی شدیداً صدمه ببیند.&nbsp;<br>دکتور غنی: حرف تان بجاست، مگر مسئله تیلیفون و اینها جدید نبود، در همان محدودیت تیلیفونی که در زمان اعلیحضرت [محمد ظاهرشاه] ده سال دهه دیموکراسی و دوره جمهوری داود خان [نیز] این مسایل موجود بود منتهی مقیاس و معیاد [فرق داشت]. اخلاق سیاسی را جامعه مدیریت میکند و حاکمیت قانون را دولت. بدبختانه با نقش بسیار بارز جنگسالارها حاکمیت قانون زیر پا گذاشته شد و نهادهای عدلی ما ضعیف بود و این نکته بجاست. و همچنین فساد وسیعی که به وجود آمد و همه چیز که جز بیت المال بود مال شخصی و وسیله استفاده شخصی قرار گرفت، فضای تخریبی را به وجود آورد.&nbsp;<br>جنبش: او یوه بله موضوع په دې برخې کې دا ده چې مخابرات لکه معدنونه، لکه سیندونه لکه نورې طبیعي زېرمې او ثروتونه د دولت ملکیت بلل کېده په ټوله شلمه پېړۍ کې چې څو زما په یاد دي، اما په یوویشتمه پېړۍ کې چې دا بدلونونه راغلل خصوصي شرکتونه هم ورته راغلل، مخابرات ووېشل شول د دولت له انحصار نه ووتل، دې کار له قانوني پلوه څه ستونزې رامنځته کړې؟&nbsp;<br>دکتور غني: قانوني پلو نه دوه شیان دي: یو که تاسې غوښتل چې شل میلیونو افغانانو ته د دولتي شرکت له لارې نه خدمات ورکړئ، دا به بې حده گران وو، د امکاناتو په برخه کې نه وه، لکه چې تاسې ته مې وویل، څېړنه دا وه چې لس زره یا ډېره حده پورې دېرش زره ټيلیفونه به افغانستان ته یوې لسیزې لپاره بس وي. وختې چې موقت حکومت جوړ شو او انتقالي حکومت، ټول عواید د افغانستان ۲۰۰ میلیونه ډالره وو. څه نه وو او ټول شیان له منځه تللي وو او گمرکات هم خصوصي شوي وو. ټول عمده گمرکات د چارواکو په لاس کې وو، تر څو چې ما مرکزي کړل. چېرې چې د مشروع پانگې اچونې زمینه شته، په زېربنا کې، دولت باید خپل ټول زور معارف باندې، لوړو تحصیلاتو باندې، روغتیا باندې، د ولس روزنې لپاره، عدلي او قضايي دغو برخو باندې راشي چې خصوصي سکتور یې نه کوي. اما دویمه خبره دا ده چې آیا خصوصي سکتور شته که نشته؟ د مخابراتو په برخه کې هم بین المللي پانگه وشوله په لومړۍ برخه کې او هم داخلي پانگه، ځکه ټول په اصولو باندې راغلل او دا شپږ نفرو متخصصینو له خوا چې ما استخدام کړي وو او د انگلستان حکومت مفت راکړي وو. درېیمه یې دا ده چې خصوصي سکتور ساتنه، مراقبت او دوی اصولو ته ټينگول ظرفیت غواړي، دا ظرفیت نه و. دلته منفي او مثبت ملي فکر باندې باید توپير قایل شئ. منفي فکر دا دی چې که افغان نه وي، خارجی نه استخداموئ. هغه ملکونه چې وده یې کړې په منطقې کې او نورو کې، دغه تفکیک یې کړی، یو چېرې چې ظرفیت نه وي او زموږ ظرفیت له منځه تللی و، خارجیان دې باندې استخداموي چې ورته کار وکړي، دا یې مزدوران دي، ځکه مزدوري کوي ورسره، پیسې ورکوي. اما موږ داسې خلک وټاکل چې دا پوهه په کې نه وه او ددې په چوکاټ کې کمپنۍ قوت درلوده او دوی یې ابهام ته یووړل. دا چې څومره په فساد کې هم کمپنۍ او هم دا برخه شامل وو، نورې څېړنې غواړي، اما دې کې عام برداشت دا و چې د مخابراتو وزارت بې حده په دې کې ښکېل و او ځکه هغه اساس چې ما ایښی و چې باید په تدریج باندې، په وضاحت باندې او په ډېر دقت باندې دا سکتور کنترول شي په هغه ترتیب باندې مخ ته لاړ نه.&nbsp;<br>جنبش: و در قسمت زیرساختها وقتیکه شما به دورترین قریه افغانستان می رفتید حداقل یک انتن یکی از شبکه ها و شرکت های موبایل را می دیدید، که این نشان دهنده آن بود که شبکه سرتاسری شده. به صورت کل تا چه حدی توسعه زیرساخت ها با پیشرفت این تکنالوژی در عرصه جهانی سازگاری داشت و با آن سرعت آیا می توانست خود را تطابق بدهد یا خیر؟&nbsp;<br>جنبش: بلی ها، نسل اول که سرمایه گذاری دو کمپنی اولی و بعد از آن دو کمپنی دومی بود و یک شرکت یا دو شرکت دولتی هم که ایجاد شده بود که توسعه زیاد بدبختانه پيدا نکردند، به سرعت انجام گرفت و با تکنالوجی معاصر بود. بعد از آن، که باید به نسل چهارم می رفتیم کمپنی ها علاقه مند نبودند. اول شرایط آن که تا این آماده شد تا اینها در مناقصه سهم بگیرند و شرایط مناقصه وقت گرفت از طرف دولت که این مشکل دولت بود. و دوم کمپنی ها بی اعتبار شدند، شرایط بین المللی را در تغییر دیدند، آماده به سرمایه گذاری سر نسل چهارم تیلیفون نبودند و از طرف دیگر نکته بنیادی این بود که بدبختانه برخلاف جهت واضح جهانی، قیمت تیلیفون در افغانستان بعد از سالهای اول پایین نه آمد و این یک فاجعه بود. در همین بحث بودیم با کمپنی ها تا بتوانیم بدیل را ایجاد کنیم و آن بدیل است که شبکه انترنت است و حالی می بینید که از راه چیزیکه Voiceover IP&zwnj; میگویند یا شیوه ارتباطاتی که روی تیلیفون صورت می گیرد و این قیمت را صفر ساخته. در حقیقت در کابل دهه دوم قرن بیست و یک تماس گرفتن با دنیا ارزانتر بود تا مکالمه تیلیفونی دوامدار یک ساعته یا دو ساعته بین کابل و قندهار یا کابل و هرات یا کابل و جلال آباد.&nbsp;<br>جنبش: گفتید که قیمت ها پایین نه آمد، دلیلش چی بود و همچنان سرعت انترنت هم زیاد نشد تا بسیار سالها 2g &nbsp;بود و در یک مقطع 3g شد ولی از آن بالا نرفت؟&nbsp;</p>
<p>دکتور غنی: نکته کلیدی در همین است که شرکت ها تا تحرک واضح حکومت و فشار حکومت نباشد از تکنالوژی که سرش سرمایه گذاری کرده اند، میخواهند زیادترین پول را کمایی کنند. این برای شان پیسه احمق پولی بود در حقیقت، ضرب پیسه بود. تغییر با تکنالوژی نو سرمایه گذاری میخواست، رقابت ایجاد نشد و اینکه تا چی اندازه این شرکتها در داخل با هم جور می آمدند تا هم دولت را حساب واضح ندهند و هم برای مردم خدمات ارزانتر ارایه نکنند، این نکته ییست که تحقیقات زیادتر کار دارد، اما واضح است که موقف سخت گرفتند و یک قسمت اینها قرضدار بودند. و قسمت دوم اینست که در یکی از شرکتها ۲۰٪ از سهم دولت است که باز هم باید حساب واضح برایش شود که این ۲۰٪ دولت به کجا رسید؟&nbsp;<br>جنبش: بله موضوع په همدې برخه کې سایبري یا انټرنېټي بریدونه دي، په نړۍ کې پرې وغږېدو مخکې چې خطر یې ډېر زیات دی، افغانستان کې دا خطر څومره ستر و؟ او تاسې پخپله د کوم برید شاهد وئ؟&nbsp;<br>دکتور غنی: څه مو ونه لیدل جنبش صاحب؟ اردو باندې څه وشول، پولیسو باندې څه وشول، ملي امنیت باندې څه وشول، ولس باندې څه وشول! دا ټول بریدونه وو. څنگه غلط معلومات خپاره شول؟ کومه ورځ نه وه چې افغانستان کې تخریب نه وي؟ یو مثال یې درکوم. څوک افغانستان کې شاهد نه وو چې ما جوماتونه جوړ کړي دي؟ آوازې یې خپرې نه کړې چې ما ارگ کې کلیسا جوړه کړې؟ او کومو ځایونو کې ور باندې تبصرې نه کېدې؟ د فاسدو معلوماتو شبکه، د غلطو معلوماتو، د تخریبي معلوماتو شبکه له حد نه ډېرتره وه. او سلها زره که میلیون ها ټيلیفونه اردو او پولیسو او ملي امنیت او دې ته ونه شول؟ د روحیې په خرابولو کې، په تخریب کې، د لویې جرگې په دایرولو کې، انتخاباتو کې، نورو ابعادو کې. موږ په دوامداره توگه د سایبري حملو لاندې وو.&nbsp;<br>جنبش: یو رپوټ مې لوسته وایي چې طالب جنگیالیو چې وسله ورسره وه، هغومره زیان وا نه ړاوه، څومره چې په تبلیغاتي ډگر کې د طالب ویاندویانو او په تېره بیا د ارشاد او دعوت په نامه کمیسیون چې ویل کېدل مشري یې له ملا امیر خان متقي سره وه، ده واړواوه، ځکه چې دوی دومره فعال وو چې د حکومت ټول تبلیغات یې خنثی کړي وو.&nbsp;<br>&nbsp; دکتور غني: خبره هلته نه ده یوازې جناب جنبش صاحب. طلوع ته گورئ، څه رقم دري یې په افغانستان کې راوسته او کوم اقدام د حکومت و چې دوی ستایلی وي؟ یا د قدر په نظر کې یې کتلي وي ورته؟ سل نه ډېرتر تلویزیونونه وو، راډیوگانو ته گورئ، اساسي قانون دوی ته حق د آزادۍ ورکړی و، اما له بلې خوا نه د مثبتې آزادۍ مثالونه ډېر لږ وو. منفي برخه او د تضادونو ډېرول، د ملي وحدت کمول دا ټول ابعاد دي. طالب خوا ته یوازې مه گورئ. د اصلاحاتو په مقابل کې یې نه غوښتل چې له یوه قِران نه تېر شي چې یو میلیون ډالر مملکت گټه وکړي. له بلې خوا نه گاونډي هیوادونه په دې باندې وو چې هر څومره چې زر کېدای شي، د امریکا حضور په افغانستان کې ختم کړي او د افغانستان بین المللی حیثیت ختم کړي او د دې لپاره هغوی خپلې خاصې شبکې درلودلې او خپل خاص شیان یې درلودل او هر یو د دوی خپلې خاصې گټې درلودې. بله برخه د مخدره موادو ده، دا جگړه د مخدره موادو اطلاعاتي جگړه وه، سل میلیارده ډالره په دې کې وو، تخمیني؛ نو تاسې فکر کوئ چې هغوی کېناستل چې مملکت آبادۍ ته ورسېږي او ثبات و دې ته ورسېږي. ابعاد د دې فکر غواړي، ځکه موږ یوازې وو او زما خاصتاً ټول تمرکز په دې کې و چې څنگه وداني وکړم، څنگه سولې ته ورسېږم، څنگه ثبات ته ورسېږم او څنگه د وطن دوامدارې گټې تأمین کړو. او نور یې ابعاد وو چې خاصتاً اخته وو په دې باندې چې څلرویشت ساعته تخریب وکړي. دا یوازې طالبانو باندې تړل کافي نه ده، ځکه دا بار بار په افغانستان کې تکرار شوې چې داخل کې اجماع نه وي چې یو قوي، پياوړی او د کار وړ حکومت غواړي، له داخل نه ملا یې ماتوئ.&nbsp;<br>جنبش: و حال که مسئله منطقه مطرح شد که به نحوی دخیل بودند در مسایل، در قسمت مخابرات تا چه حدی افق های همکاری بین کشورهای منطقه و افغانستان به وجود آمده بود؟&nbsp;<br>دکتور غنی: انواع همکاری تهدابش گذاشته شد. اول شروع ما از ترکمنستان بود که پروژه برزگ تاپی بر اساس بحثی که همرای رئیس جمهور محترم ترکمنستان انجام دادیم، مبدل شد به یک کوریدور که در آن کوریدور شبکه فایبر نوری زیاد شد. همچنین همرای تمام کشورهای همجوار به این نتیجه رسیده بودیم که هر یکی از شاهراه&zwnj; های ما در عین حال با یک شبکه فایبر نوری وصل شود که این هم با ایران، هم با ازبکستان، هم با تاجکستان در این بحث بودیم، مهمترین بحث ما در این بخش با چین بود، تا بتوانیم شبکه فایبر نوری را ارتباط بدهیم و آن دو راه داشت: یک راه طرح خط آهن پنج مملکت بود که از راه تاجکستان و قرغیزستان وصل میشد و افغانستان یک نقش کلیدی داشت و قسمت دیگر معلومدار کوریدور واخان بود که از نگاه خط آهن قابل توجیه اقتصادی نبود در شرایط فعلی، امید است در آینده شود، اما از نگاه شبکه فایبر نوری قابل استفاده بود، چون انکشاف چین مطلق به واخان رسیده. عین ترتیب همرای پاکستان هم در این بخش در بحث بودیم چون ما وسیله ارتباط همه باید باشیم. از نگاه قمر مصنوعی همکاری بسیار نزدیک همرای هندوستان ایجاد شده بود، چون خدمات قمر مصنوعی فراهم میشد، و همچنین همرای قزاقستان. این دو کشوری بود که از نگاه قمر مصنوعی امکانات زیاد داشتند و ما آدرس خاص داشتیم که خدمات را از یک شرکت فرانسوی خریداری کرده بودیم، اما استفاده ما به حداقل بود، عوض آن که در حد اعظمی باشد. و همچنین تمام شبکه های عمده انتقال برق از افغانستان، از آسیای مرکزی، از راه افغانستان به پاکستان و بعد از آن، آنهایی که مثلا تاپی واری بود، به هندوستان، شبکه های فایبر نوری را در نظر داشت. امکانات آن و طرح آن کُلش گذاشته شده بود و در این بخش نوع همکاری، مثلی که در قسمت خط آهن و اینها بود و در قسمت ایجاد تاسیسات گمرکی و توسعه خط آهن تمام این کشورها طرف افغانستان بود، پیشرفت قابل ملاحظه دارد، يک تهداب بسیار خوب، من فکر میکنم برای همکاری آینده ما ایجاد شد.&nbsp;<br>جنبش: په دې برخه کې د پخواني شوروي اتحاد د پوځي حضور په وخت کې د &laquo;شمشاد&raquo; په نامه د سټلایټ له لارې د افغانستان د بېلابېلو سیمو د نښلولو پروژې ته اشاره وکړم، دا هماغه وخت و چې زموږ پیلوټ عبدالاحد مومند په سیوز سفینه کې پاس لاړ او ځان سره یې قرآن شریف یووړ او له هغه ځای نه یې بېرته په کابل کې له ولسمشر نجیب الله سره خبرې وکړلې، دغه هم د مخابراتو په برخه کې یو لوی گام و په هغه وخت کې.&nbsp;<br>دکتور غني: هو بالکل، د ډاکتر نجیب الله او گورباچف مذاکرات خپاره شوي دي او په انگریزي باندې یې هم ژباړه یې شوې ده او همالته و چې گورباچف دا وړاندیز ډاکتر نجیب ته وکړ چې د افغانستان یو فضانورد دې آسمان ته لاړ شي چې هغه یې ډېر سخت هرکلی وکړ. طرحه ډېره ښه وه، ځکه چې د روسانو د سپوتنیک له ابتدا نه په مصنوعي قمر کې کافي پرمختگ درلود او زما ټوله طرحه او دریځ دا دی چې باید افغانستان ټولو گاونډیو سره که نزدې یا لرې وي، باید حسنه مناسبات منځ ته راوړي او له تېر نه تېر شوو چې راتلونکی ور باندې ودروو. او روسیه یو ډېر لوی بازار دی موږ ته، زموږ تولیداتو لپاره او د دې لپاره هم چې یوه لویه برخه افغان مهاجرین په روسیه کې ژوندي دي، تحرک یې ایجاد کړی، په اقتصادي برخه کې، خدای دې یې لا ډېرتره بریالي ساتي، له هېڅ نه یې پيل کړه، اما ځانونه یې په پښو ودرول، او روسي ژبې باندې او دویم او درېیم نسل یې موجود دی، نو دا ټوله همکاري ده. زه د مصنوعي قمر برخه کې هم د دې پلوی یم چې موږ ټولو گاونډیو سره سم مناسبات ایجاد کړو او ډېرترینه برخه واخلو ځکه چې راتلونکي خدمات خاصتاً د پوهنې په برخه کې، د روغتیا په برخه کې، د کرهنې برخه کې او نورو صنعتي برخو کې به په اطلاعاتو تړلي وي او مصنوعي قمر به دې کې ډېره عمده برخه وي.&nbsp;<br>جنبش: و در اینجا یک بار دیگر هر چند کوتاه باز به مسئله پرداخت ها از طریق تیلیفون موبایل برگردیم که در یکی از برنامه های گذشته مطرح شده بود و شما گفته بودید که اگر حوادث آگست ۲۰۲۱ رخ نمیداد، افغانستان به این سیستم میگذشت.&nbsp;<br>دکتور غنی: تمام ابعاد آن گذاشته شده بود، در ابتدای سپتمبر تمام معاشات پرداخت هایش الکترونیک میشد، تا ختم ۲۰۲۱ ما به ۵ میلیون تذکره برقی می رسیدیم و در سال ۲۰۲۲ به ۱۰ میلیون، که اساس بود و بعد از آن هر طفلی که در افغانستان تولد میشد از ابتدا یک تذکره برقی میداشت. و یک تذکره اساس تمام معاملات را تشکیل میداد و بر اساس آن میبود که هم تعداد مامورین دولت را می شناختیم، هم پرداخت ها را و پول فزیکی در حقیقت محو میشد. چیزیکه چین در آن یک موفقیت بزرگ داشته و در چین پول فزیکی نهایت کم است، اگر مطلق گم نشده باشد. تمام دوکاندارهای افغانستان هم به این سلسله وصل میشدند تا پرداخت ها به صورت واضح صورت بگیرد و زمینه یک حکومتداری شفاف و معاملات بسیار سریع بین مردم و بین مردم و حکومت و بین سکتور خصوصی و مردم و دولت به وجود می آورد.&nbsp;<br>جنبش: پیشرفت های دیگری هم در زمینه حکومتداری دیجیتلی صورت گرفته بود مثل توزیع پاسپورت و لایسنس وغیره.&nbsp;<br>دکتور غني: مطلق! و هم کابینه. کابینه به صورت دیجیتلی صورت می گرفت و هم در دوران کووید تمام ارتباطات ما با ولایات توسط سیستم دیجیتلی صورت می گرفت. کووید در تمام دنیا یک انکشاف عظیم آورد و ما در این بخش هم با دنیا هم قدم بودیم، معلومدار امکانات ما روز به روز باید زیادتر میشد، اما در آن دوران ما توانستیم که با تمام ولایات به صورت دوامدار ارتباطات روزانه داشته باشیم یا هفته وار نظر به این که شدت مرض در کجا بود و اقدامات عاجل به چی شکل صورت بگیرد. کنفرانس بزرگ کمک هایی که باید برای سه سال، تا سال ۲۰۲۴ صورت می گرفت، به صورت دیجیتلی انجام شد و یک قسمت کنفرانس های بزرگ منطقوی را هم در زمان کووید ما به صورت دیجیتلی انجام دادیم.&nbsp;<br>جنبش: زه فکر کوم په دې برخه کې زما اساسي پوښتنې پای ته ورسېدې، که کوم ټکی فکر کوئ چې تاسې غواړئ چې مکث پرې وکړئ، اوس یې کولای شئ، تر هغو چې زه خپله وروستۍ پوښتنه مطرح کوم.&nbsp;<br>دکتور غني: اساسي خبره په دې کې ده چې معلوماتي ټکنالوجي یوازې ټکنالوجي نه ده. په دې معنی چې دا موټر غوندې نه ده، یا بایسکل غوندې. معلوماتي ټکنالوجي نن په ژوند کې ننوتلې ده او هره برخه زموږ د ژوند له دې سره اړیکې لري؛ نو له دې نظر نه موږ په زیربنا باندې وغږېدو، زېربنا یې یوازې یوه برخه ده او د دې زېربنا خوندي کول لویه پانگه غواړي. که بین المللي پانگوال، ملي پانگوال او منطقوي پانگوال دې کې را نه وړئ، دولت یوازې دا پانگونه په دې عظمت نه شي کولای، اما د هغه لپاره بېرته د قانون حکومت هم په کار دی، واضح اصول هم په کار دي او دا ظرفیت هم په کار دی. د ظرفیت لپاره بېرته باید بشري قوې ته وگورئ او بشري قوه بېرته ځي هم پوهنتونو ته، هم لېسو ته او هم مکتبو ته، ځکه اوس له ابتدا نه، له کودکستان نه دا پيلېږي تر پوهنتونو پورې. او بله برخه د دې دا ده چې ټکنالوجي په چټکه توگه بدلېږي. د نن وسایل لس کال پس له نن یا پنځه کاله پس له نن نه به ونه پېژنئ. وختي چې لومړي کمپيوټرونه اختراع شول، یو عظیم گدام په کار و چې یو کمپيوټر وچلېږي، هغه د کولمبیا په پوهنتون کې و په نیویارک کې، اوس د سل میلیونو کمپیوټرونو قوت په یو ټيلیفون کې دی. او بله دا ده چې یا مصرفوونکي د ټکنالوجۍ یئ یا په دې برخه کې راځئ چې تولید کوونکي ته هم راشئ او تولید د دې ټکنالوجۍ فکري دی. د فکر خاوند که ونه اوسئ بیا مصرف کوونکي باندې بدلېږئ، نو ضرور ده چې د دې لپاره، ۲۰۴۷ لپاره په واضح توگه افغانستان یوه تگلاره ولري.&nbsp;<br>جنبش د همدغه ۲۰۴۷ په حساب زما پوښتنه ده چې نوې مخابراتي ټکنالوجي تاسې ورته اشاره وکړه چې بدلېږي، نو د دې لپاره چې ځان ورسره افغانستان عیار کړي، ۲۰۴۷ کې دغسې مخابرات ولري چې ویاړ پرې وکړی شي، کوم لنډمهال، منځ مهال او اوږدمهال پلانونه باید ولري افغانان؟&nbsp;<br>دکتور غني: لنډمهال یې دا دی چې منطقې سره هماغه تهداب مو چې ایښی و، په نتیجې کې ورسېږو چې د فایبر اپتیک شبکه څنگه په ټول افغانستان کې عملي کېږي او موږ څنگه د ټولو ممالکو د وصل شبکه گرځو. که دا وکړو یوه دقیقه به شاید سرعت پيدا کړي او د یوې دقیقې سرعت پيدا کول، چټکتیا پیدا کول میلیاردها ډالر په کې دي، په کال کې، موږ له دې نه زښتې ډېرې گټې پورته کولای شوو. دویمه دا ده چې زیربنا چې ایجادوئ مخصوصاً 5G&zwnj; ته یا پنځم نسل د ټيلیفون ته، دا هم پانگه غواړي، هم بشري ظرفیت غواړي او بیا د دې په څنگ کې خاصې شبکې دي، زېربنا کې چې BroadBand&zwnj; ورته وایي&zwnj; او بلې خوا مصنوعي قمر نه شبکې دي او د ښارونو منځ کې خاص مناطق دي او لرې ځایونو کې، دا برق غواړي، برېښنا غواړي او برېښنا لپاره &ndash;مخکې په دې باندې غږېدلي وو، موږ باید په دې باندې په واضح توگه پوه شوو چې ظرفیت مو [شته]، عظیم ظرفیت لرو، موږ باید د برېښنا یو صادروونکي باندې بدل شوو او بیا دا مدیریت غواړي. بنسټونه غواړي چې پانگه ځان مصئون احساس کړي، ارتباطات باید وي او بشري پانگه باید وي او بشري پانگه بې د مېرمنو له برخې اخیستلو نه، د ځوانانو له برخې اخیستلو نه او له یوې تگلارې نه [پرته نه رامنځته کېږي] او دا ټول بېرته په دې باندې ځي چې ملي او منطقوي مشروعیت باید څنگه ترلاسه کړئ، څنگه نورو سره په همغږۍ راځئ او لومړیتوبونه به څه وي؟ څه انځور غواړئ په ۲۰۴۷ کال کې؟ یو آباد، هوسا او آزاد افغانستان دی چې ټولې نړۍ سره تړلی &nbsp;وي یا بالعکس؟ د انتخاب خبره ده او د هغه په چوکاټ کې بیا ملا تړل دي، ملي وحدت د دې لپاره ضروري دی او د نړیوالې او د منطقې او د اسلامي نړۍ جهت پوهېدلو باندې او دې ټولو ابعادو باندې او خاصتاً آسیا سره څه کوئ؟ ځان آسیا سره د آسیا د زړه په حیث گورئ؟ یا بیا یو منزوي لکه نولسمې پېړۍ غوندې [افغانستان غواړئ؟] یعنې خبره په دې کې ده چې ایا په یویشتمې پېړۍ کې موږ د نولسمې او &nbsp;د شلمې پېړۍ د لومړۍ نیمايي خبره تکراروو او یا ځان ته یوه تگلاره برابروو چې آسیا چې په عظیم بدلون کې ده، دې سره په گډه مخکې ځوو او خپلې گټې هم تأمینوو او د نورو هم.&nbsp;<br>جنبش: بسیار تشکر رئیس جمهور محمد اشرف غنی که در دو برنامه در سلسله صحبت در مورد زیرساخت ها و زیربنا در مورد ارتباطات و مخابرات صحبت کردید. در برنامه ها و پودکاست های بعدی بخش های دیگر از زیربنا را مورد بحث قرار خواهیم داد، تا آن زما شما و شنونده های عزیز را به خداوند بزرگ می سپارم.&nbsp;<br>دکتور غنی: تشکر از جناب شما، سلام های گرمم به همه.<br>&nbsp;زنده باد افغانستان، یشه سین افغانستان، تل دې وي افغانستان.&nbsp;</p>
<p><br>#</p>