۲۸مه ګڼه: د کابل ښار تاریخي لیدلوری (لومړۍ برخه)

<p>اته&zwnj;ویشتم پودکاست&nbsp;<br>د کابل تاریخ &laquo;لومړۍ برخه&raquo;<br>له ولسمشر محمد اشرف غني سره د ژوند لارې پودکاستو د لړۍ یوې بلې خپرونې ته ستړي مه شئ. نن موضوع د کابل تېر، اوس او راتلونکې ده، چې څنگه و؟ څنگه شو؟ ولې شو؟ او څنگه باید ووسي.&nbsp;<br>این سلسله برنامه&zwnj;ها را من داود جنبش به همراهی مهمان خود اجراء میکنم. دکتور غنی به شماره دیگر &laquo;راه زندگی&raquo; خوش آمدید.&nbsp;<br>دکتور غنی: بسم الله الرحمن الرحیم. از جناب شما و تمام هموطنان ابراز امتنان و سپاس.&nbsp;<br>جنبش: بسیار تشکر، ژوندی اوسئ استاده، زموږ مخکینۍ خپرونه د افغانستان پنځو ښارونو ته ستاسو په پلانونو باندې څرخېده چې مزارشریف، هرات، قندهار، خوست او جلال&zwnj;اباد کې باید څه کارونه شوي وای چې نتیجه کې یې د ژوند بڼه، تاسیسات، اقتصاد او چاپېریال د اوسنۍ ټولنې او د زمانې له غوښتنې سره برابر شوي وای، نن د کابل وار دی، موږ هلته ژمنه کړې وه چې کابل به د دې نورو له لړ نه وباسو، او څنگه چې دا د هیواد یو مهم ښار دی او په معاصره زمانه کې یعنې له ۱۷۷۳ز کال راهیسې پلازمېنه ده، نو زیات تفصیل او یو څه دې ته اړتیا شته چې تاریخ ته هم لاړ شوو، نو استاده موږ کابل د امیر کروړ له ویاړنې، د فردوسي له شهنامې، د بابر له خاطرو، د خوشحال خان له شعرونو او گڼو نورو تاریخي او غیرتاریخي اسنادو نه پېژنو؛ په ښکلا، زرغونتیا، سترتیا او مستېدا یې پېژنو. دا ښار کله خپله دولت و، کله د کوم دولت مرکز و، لکه دا اوس چې دی او کله په نورو دولتونو پورې تړلی و، اهمیت یې له کومه وخته راځي؟&nbsp;<br>دکتور غنی: اهمیت یې څو زره کاله دی، اما دقیق اسناد له بدې مرغې نه لا بشپړ شوي نه دي، ځکه دا لرغون&zwnj; پېژندنې تحقیقات غواړي، اما په دې باندې پوهېږو چې پس د سکندر له امپراتورۍ نه، دا یو مرکز و یا د بگرام بالاحصار و یا له هغه سره د منندر پاچا چې یو لوی یوناني او په عین حال کې بودايي پاچا و، مرکز به و. له بلې خوا نه، په دې هم پوهېږو چې کنشکا د ماوري امپراتورۍ لوی مشر چې بودايي مذهب یې ومانه او د چندرگوپتا لمسی و، د هغه کتیبې له قندهار نه پيدا شوې دي چې په دواړو ژبو باندې وې. او پس له هغه نه نورو ادارو کې دی تر څو چې مغلو دورې ته رسېږو، مخکې له هغه نه د هندوشاهانو دوره ده، د اسلام د مبین دین راتگ دی، او بالآخره د احمد شاه بابا له خوا د افغانستان د اوسني دولت تشکیل دی، او د پلازمېنې په حیث باندې د تیمور شاه تصمیم چې دلته یې راوړي.&nbsp;<br>جنبش: کابل زمان کابل شاهان که یک سلطنت جداگانه بوده با کابل غزنویان و کابل مغلی و کابل زمان درانی تفاوت های داشت که به آن ما نمی رویم؛ این شهر ابتدا از کجا آغاز شد؟ و مثلی که بعضی از پایتخت های دنیا مثلاً پایتخت روسیه را می گویند توسط افراد خاصی بنا شده، ایا ما یک نام خاصی را برده می توانیم که سنگ تهداب شهری به نام کابل را گذاشته باشد؟<br>دکتور غنی: سوال تان دو قسمت داشت، در یک قسمتش که از کجا شروع شده، استاد کهزاد فقید به این نظر بود که شهر کابل از چکری شروع شده و از خورد کابل و به طرف بالاحصار آمده و بعد از تشکیل بالاحصار در اطرف این شهری که در وسط دو کوه شیردروازه و آسمایی قرار داشت، این تشکیل شده. این که بانی این شهر کی بوده، در این مورد یقین وجود ندارد، نه در فکلور ما و نه در اسناد تاریخی، اما چیزیکه قابل توجه است، اینست که باستان&zwnj;شناسی در حال تغییر بسیار مثبت است، چون تکنالوژی فعلی زمینه تحقیقاتی را فراهم کرده که قبلاً امکانش نبود، و از این جهت امیدوارم استیم که خاصتاً اگر در ساحه بالاحصار تحقیقات جدی و همه جانبه صورت بگیرد روشنایی واضح ان&zwnj;شاءالله تعالی انداخته خواهد شد.&nbsp;<br>جنبش: اگر این نظرییکه کابل به عنوان شهر از شرق آمد به طرف غرب، این را بپذیریم و یا ثابت شود، این باید بسیار پیش از زمان کابل شاهان بوده باشد، چون در دوران آنها حداقل این آثار باقی مانده در کوه شیردروازه و اینها نشان میدهد که همین ساحه بالاحصار و گذرگاه و دهمزنگ باید مرکز شهر بوده باشد.&nbsp;<br>دکتور غنی: بلی، در اینجا وضاحت است، اما نکته را هم باید در نظر بگیریم که ارتباط بالاحصار کابل با پایتخت تابستانی کنشکا در باگرام چه بود و قبل از کنشکا، با پادشاه&zwnj;های یونانی باختری ما، تا چه اندازه این حیثیت تنها یک بالاحصار را داشت یا یک حیثیت شهر مستقل را؛ این مسئله تا به حالی روشن نشده، چون یک قسمت از صکوک که موجود است و کشف شده نشان دهنده اینست که در کابل هم سکه زده شده بود.&nbsp;<br>جنبش: کوڅې څنگه ویستل کېدې او دا نومونه ورته څنگه غوره شوي؟ دا کوم نومونه چې اوس موږ د کابل په کوڅو لرو، دا ښايي په کومو زمانو پورې اړه ولري؟&nbsp;<br>دکتور غنی: د دې له نظر نه درېیو برخو ته باید متوجه اوسو، لومړۍ دا ده چې یو قسمت نومونه له بابرنامې نه ډېر واضح دي چې موجود وو، همدا رقم تنگي واغجان یا مداغه یا گردیز یا سیاه سنگ یا دا ... یو سلسله نومونه دي زه اوس په تفصیل نه راځم چې ثابت دي. یو قسمت نور نومونه دي چې متغییر وو، بالاحصار تر هغې څې انگرېزانو والوځاوه او برباد یې کړ، یو ثابت ځای و. د کابل کوڅې د سیند په جنوب کې وې، تر څو څې امیر شیر علي خان له دې نه ووت او شیرپور خوا ته لاړ او پس له هغه نه عبدالرحمن خان اوسنی ارگ بنیاد یې کېښود. دلته هم کوڅې دوه برخې دي: یو، یو مستقل ښار شو چې نوم یې چنداول و، دوام لري لا هم د چنداول منطقه ده، اما اوسنی چنداول یوه وړه مرحله ده. تاریخي له نظر نه دا خپله دورازه یې درلوده، خپل ډېر اوچت دیوالونه یې درلودل، او خپل استقلال یې درلوده نسبي، د قاضي او دې له نظر نه. او د دېوالو اجازه وزیر فتح خان ورکړله، باقي ښار و، اصلي برخې باندې چې ستاسې سوال ته راشم، لومړی دوه اوږده بازارونه وو، چې یو یې چارچتې باندې بدلېده، د بالاحصار له دروازې نه اخیستل کېده او د اوسنۍ جاده میوند نه دې خوا ته تر دهمزنگه پورې تّه. لوی&zwnj;ترین باني د دې بازار علي مردان خان و. علي مردان خان نهه کاله د شاه جهان په دوران کې د کابل والي و، مخکې له هغه نه د قندهار ولایت یې هم کړی و، پس ته کشمیر و لاهور و دې ته لاړ او امیرالامراء باندې بدل شو. او د علي مردان خان باغ د هغه له میراثه دی. بل بازار شور بازار و، له بالاحصاره تېرېده، چنداوله پورې رسېده. د دغو دوو بازارو نه کوڅې ویستل شوې وې. مهم&zwnj;ترینه برخه د تغییر د تیمور شاه په دوران کې راغلله ځکه چې احمد شاه بابا اساس چې قندهار کې ایښی و چې څلور عمده سرکونه وو، او پس له هغه نه کوڅې بېلې شوې وې، په همدې ترتیب باندې کوڅې بېلې شوې، او مختلف نومونه دي، خرابات د مثال په توگه، گذر د قاضي، گذر د وزیر، باغ نواب، بابای خودي ... او بیا مختلفو بازارو &nbsp;ته چې گورئ چې د اصنافو بازارونه دي او د خدماتو، په شمول د کوچه مرده&zwnj; شوی ها، کوچه علي رضا خان، چې کوچه علي رضا خان کې د مثال په توگه شیریخ یې ډېر مشهور و؛ همدغسې د مس&zwnj;گرانو کوڅه، د چرم&zwnj;گرانو کوڅه، او بیا نخاص وو، د زرگرانو بازار و. د دې په څنگ کې سرایونه وو، اول کارونسرایونه وو چې مختلفو ځایونو کې وو د مثال په توگه د بابر باغ په څنگ کې همیشه به یو لوی کاروانسرای و، او پس له هغه نه دا په سرایونو باندې بدل شول. او کابل کې دا بازارونه د ځمکې په سطحه نه وو، دا اوچت شوي وو، یو منزل کې به بازارونه وو، دویم منزل کې به خلک اوسېدل. هندوگذر د مثال په توگه بیا هم یوه خاصه برخه وه. هغه بازارونه چې علي مردان خان جوړ کړل، پټ وو لکه د استانبول بازار غوندې یا د تبریز بازار غوندې یا د اصفهان بازار غوندې، اما ښه والی یې په دې کې و چې څلور ځایو کې اسمان ته یې منبرونه درلودل او هلته به کوتوالان او دا اوسېدل. که وگورئ کاه فروشي ته یا کتاب فروشي ته، دا برخې موجودې وې تر ډېرو آخرو پورې، تر د داود خان د جمهوریت پورې، بیا پس ته هغه خوا ته د سیند لومړۍ برخه ده افغانان وه چې خلک ورته ووتل، دا هم د شیرعلي خان په دوران کې تثبیته ده چې دلته و او نوره برخه د دې باغونه وو او ډېر لوی باغونه وو. د بابر له دوران نه حداقل د ۷ لویو باغونو نومونه دي. بله لویه برخه خیابان نومېده چې بالاحصاره تر بي&zwnj;بي مهرو پورې تله او هلته د آسونو مسابقې به وې او لویه برخه وه او د هغه په شاوخوا کې هم لوی باغونه وو چې دا اوسنی دلکشا شاید د بابر له دوران نه او حداقل په یقین باندې د زمان شاه له دوران نه تداوم یې درلود.&nbsp;<br>جنبش: دې لپاره چې دغه ځوان اورېدونکي زموږ وپوهېږي، دا کوم نومونه چې تاسې یاد کړل، غیر له اندرابي او ده افغانانو نه، که تاسې په دهمزنگ کې ودرېږئ د سیند، د کابل سیند سره دغه زیاتې کوڅې ښي لاس ته راځي، دا د چپ لاس برخه وروسته را مخ ته شوه او رامنځته شوه، دا نظر سهي دی؟ ۱۲ : ۲۴<br>دکتور غنی: بالکل، ځکه کابل ۷ دروازې درلودې او دهمزنگ یې یوه دروازه وه او دهمزنگ کې به دیوالونه د اسمایي په غره باندې او د شیردروازه په غره باندې دا به سره یو شول، غر نه چې راتلئ ښي لاس کې به مو ښار و، چپ لاس کې بیا پس ته پلونه آباد شول او د پلونو نه تېرېدل، یو یې یک پیسه&zwnj;گی پُل باندې مشهور و ځکه چې خلکو نه یې یوه پیسه یې اخیستله. دا دویمه برخه امیر شیرعلي خان په اساسي توگه شیرپور یې جوړ کړ او انگرېزان چې راغلل مطلق باور یې نه کاوه، ځکه چې شیرپور ډېر پراخ و، تقریباً څلورنیم میله دا پراخ و او مفکوره دا وه چې دا به د بي&zwnj;بي مهرو په تپو باندې وگرځي. هغه برخه نه وه خلاصه شوې، څاه&zwnj;گانې کیندل شوې وې، اوبه پیدا شوې وې چې د بي بي مهرو تپې په دامنې کې نوي قصرونه جوړ شي، بیا پس ته چې عبدالرحمن خان راغی، دی ۷ کاله باغ بابر کې و، نو دا حرم سرای د باغ بابر چې جوړ شوی، ده اساس یې کېښود چې بیا ترمیم شو پس ته...&nbsp;<br>جنبش: قصر ملکې په نامه...<br>دکتور غنی: د قصر ملکې په نامه چې دی، دا اصلاً ۷ کاله دلته و، په دغه دوران کې د دې پر ځای چې طرحه د امیر شیرعلي خان تعقیب کړي نژدې&zwnj;تر شو سیند ته او د اوسني ارگ اساس [یې کېښود]، اما اوسنی ارگ ډېر پراخه و، تر پل محمود خانه پورې، یعنې اوسنی وزارت دفاع، اوسنی وزارت خارجه، او هغه خوا ته چې سفارت د ترکیه او ایران او دا دي ... دا ټول په ارگ کې شامل وو. خاصتاً د امیر حبیب الله خان په دوران کې، اما ډېر په اساسي توگه د امیر امان الله خان په دوران کې ساحې بېلې شولې، هغه یې د ایران سفارت او د ترکیې سفارت ته امیر امان الله خان وباښه، او وزارت خارجه له دې نه بېل شو. او بیا د نادر خان په دورې کې یوه برخه د ارگ د ده کورنۍ باندې بدله شوه، چې د محمد هاشم خان کور و له یو خوا نه یې، او بل خوا نه یې د ده د خوريي اسد الله خان او د ده د خپلوان شیرزاد کورنۍ ته بېل شوي وو چې هلته بیا دې کورنیو فرانسې سفارت باندې، د اماراتو په سفارت باندې او د چین سفارت باندې خرڅ کړل.&nbsp;<br>جنبش: استاده د کابل کوڅې هم یوه بېله جغرافیه ده، سره د دې چې اوږده کلونه په کې ووسېدلم، مگر بیا هم یعنې که دروغ نه شي د کابل ټولې کوڅې نه پېژنم چې خرابات چېرته دی، کاه فروشي چېرته ده، کوچه مرده شوی&zwnj;ها چېرته ده، گذر هندوها چېرته دی، مثلاً دې خوا اندرابي چېرته ده، جوی&zwnj;شیر چېرته دی، ده افغانان خو مشهور دي. د دې لپاره چې دا د اوسني ځوانان د کابل د ښار په لرغوني او تاریخي جوړښت باندې وپوهېږي، یو څه نومونه راغلل، که ممکنه شوه د خپرونې په اوږدو کې به یې په نورو باندې هم وغږېږو. معمولاً هغه څوک چې کابل کې زېږېدلي دي یا یې کابل اصلي ځای دی، له یوې یا بلې کوڅې سره رابطه لري، ستاسې څنگه؟ کومې کوڅې سره ستاسې رابطه وه؟&nbsp;<br>دکتور غنی: زموږ رابطه درېیو برخو کې وه: یو د فورمولیانو کوڅه، بله چې پلارني نظر نه هلته روابط لرو او په حدود د ۲۰۰ کاله کم له کمه هلته مو کور و؛ بل کوچه وزیر و چې زما مورنۍ برخه ده؛ بیا باغ نواب او بابای خودي وو، چې زما د پلار د ترونو ځایونه هلته وو؛ او بیا کوچه قاضي او دې کې چې نور خپل او خپلوان مو وو او بیا باغ علي مردان و چې هلته زما د پلار عمه&zwnj;گانې واده شوې وې، نو اساس مو په همدې کوڅو کې و. د دې کوڅو خاصیت ډېر خاص و، هره کوڅه هم یوه کلا وه او دې ته یې کوچه&zwnj;بندي ویل، ځکه جنگ به چې شو او مخصوصاً هغه حالت ته یې چې پادشاه گردشي ویلې، یا به بغاوت وشو، نو بیا به کوڅې وتړل شوې. بله برخه یې دا وه چې ډېر ژور ټولنیز مناسبات وو زاړه ښار کې، ټولو خلکو یو بل سره پېژندل په نسلونو نظر نه، او له دې نظر نه، یو بل سره یې ارتباطونه درلودل، گډې هدیرې وې، جوماتونه وو، خاصتاً د شوربازار جومات، د چوب فروشي جومات، پل&zwnj;خشتي او شاه دوشمشېرې جومات، شاه شهید په دې کې، زیارتونه او دې... دا ټول یو بل یې سره تړل. خاصتاً صوفي طریقو یو بل پوښښ درلود چې دا ټوله ساحه یې یو بل سره تړله.&nbsp;<br>جنبش: این کوچه&zwnj;ها و این تاسیسات و خانه&zwnj;ها و اینهای را که تذکر دادین از نظر ملکیت این به افراد تعلق داشت، یعنی ملکیت زمین یا جایداد با کی بود؟&nbsp;<br>دکتور غنی: تعمیر های که در بالاحصار وجود داشت ملکیت مشترک دولت و افراد بود. بدین معنی که افراد خاصتاً سردارهای بزرگ و خوانین یکه در داخل بالاحصار برای شان اجازه داده شده بود می توانستند آبادي کنند، اما این پس از دوران امیر دوست محمد خان است، قبل از ان وجود نداشت؛ اما بدون اجازه پادشاه وقت یا امیر نمی توانستند ملکیت را انتقال بدهند، باقی ملکیت، ملکیت شخصی بود. و بابر این را به صورت واضح تشریح میدهد، طور مثال می گوید که در استالف کاکای این الغ بیگ یک باغ را به زور گرفته بود و بابر پول را پس داد، و وقتیکه تیمور شاه آمد و سردارهای بزرگ درانی همرایش حرکت کردند، اینها با یک سرمایه بسیار بزرگ آمدند و یک قسمت زیاد زمین را خریداری کردند. در پهلوی این، همیشه در این پنج قرن جایداد دولتی وجود داشت که به نام خالصه یاد میشد، و خالصه یک بخشش از جایداد های بود که دوامدار بود، قسمت دیگر این خاصتاً جایداد های بود که پادشاه وقت این را غصب میکرد. وقتیکه یک خاندان بزرگ یا یک افسر بزرگش از نگاهش نزول میکرد یا جرمی را مرتکب میشد، همرایش، نه تنها &nbsp;این برطرف میشد، بلکی جایدادش ضبط میشد، و این خاصتاً در دوران امیر عبدالرحمن خان به اوجش رسیده بود. از این جهت، جایدادهای که ضبط میشد این یک نقطه دیگر است. و در پهلوی این جایداد های وقفی وجود داشت به صورت عمومی در افغانستان تا سال ۱۸۸۵ شاید تا حدود ۳۰٪ اراضی افغانستان در وقف بوده باشد. طور مثال شینه که در ساحه کمری وجود دارد یک وقفی بود که ۴۰۰ سال دوام کرد از خواجه احرار، یکی از بزرگ&zwnj;های نقشبندی بود.&nbsp;<br>جنبش: در عین حال یک سلسله نام&zwnj;های است که نشان میدهد بخشی از شهر باید قلعه&zwnj;های بوده باشد مثلاً قلعه موسی، قلعه فتح&zwnj;الله، قلعه وزیر وغیره... در این مورد تاریخ چی میگوید که این قلعه&zwnj;ها از کجا شروع شده بوده و به کی&zwnj;ها ارتباط داشت؟<br>دکتور غنی: این قلعه&zwnj;ها به صورت واضح جز هویت شهر بود، چون شش یک تعریف دیگر دارد که به نام شش کروهی یاد میشد. و این شاحه شش کروهی بود که اکثر کسانیکه جایداد های بزرگ داشتند، در این ساحه هم قلعه داشتند، هم باغ داشتند و هم زمین&zwnj;های زراعتی داشتند. یک عده اینها خاصتاً که با تیمور شاه آمدند سر کاریز&zwnj;ها سرمایه&zwnj;گذاری بسیار بزرگ کردند و در پهلوی این قلعه&zwnj;ها در نقاطی که فعلاً ولسوالی های کابل را در شمال، شرق، جنوب و غرب تشکیل میدهد هم وجود داشت. ساحه نزدیک بود، طور مثال پُل محمود خان قلعه محمود خان بیات وجود داشت، قلعه سرور خان در ساحه فعلی مکروریان&zwnj;ها تا ایجاد مکروریان ها وجود داشت و هر طرف را که ببینید، قلعه درانی به طرف غرب وجود داشت، و قلعه&zwnj;های دیگری بود که تا لوگر از یک طرف و تا میدان وردگ و غزنی و اینها می رسید، و همه اینها جز ساختار کابل بود. ساحه موسهي چهارآسیاب همه اینها... و فراموش نکنید قسمت زیاد شمال دریای کابل تا ساحه فعلی کوتل خیرخانه و ساحه خیرخانه نقاط بزرگ زراعتی بود و ساحه سبز بود که از بالاحصار دیده میشد، اما در بین اینها قلعه&zwnj;ها و قصرهای کوچک و اینها وجود داشت.&nbsp;<br>جنبش: د کابل هدیرې هم استاده یو بل بحث دی یا یو بیل فصل دی، مشهور نومونه لري، ځینې یې ښایي ډېر لرغوني وي، خو پوښتنه مې دا ده چې ولې دغه ټولې هدیرې لویې چې له پخوا زمانې نه را پاتې دي، د لویدیځ خوا نه چې ورته وگورئ، د سیند په ښي خوا کې راځي، ایا دلیل یې دا دی چې ښار همدغلته و که دلته ځمکې ډېرې وې؟&nbsp;<br>دکتور غنی: اول مهمه ترینه هدیره تمیم د انصار ده چې بالاحصار په شاوخوا کې ده او د بالاحصار لاندې په جنوب کې ده. شاه&zwnj;شهید هم او شاه&zwnj;شهید واضح په یوې محلې باندې هم مشهور و. بله برخه د آسمايي ده چې پُل آب چکان و او هغه بیا په شمال د غره کې ده. پُل آب چکان له آسمایي غره نه چې هغه خوا ته ځئ هلته ده. عاشقان و عارفان زیارت و، د مجددي کورنۍ حضرات زیاتره هلته دفن شوي دي، په شمول د حضرت صبغت الله مجددي. ډېرې هدیرې د بالاحصار په طول کې دي، له بالاحصار نه ښکته چې گورئ قول حشمت خان په دوام کې دي.&nbsp;<br>جنبش: و حالا که به بالاحصار دوباره رسیدیم، همانطور که قبلاً اشاره شد بیاید متمرکز شوی روی ساختمان این، آخیراً که من از کابل دیدن کردم رفتم و چند برنامه هم از آنجا ساختم، کارهای در آنجا جریان دارد، برخی از مرمت&zwnj;کاری از زمان شما آنجا بوده، برخې کارهای باستان شناسی جریان دارد، این بالاحصار به کدام زمان&zwnj;ها بر می گردد و از چی تاریخی گذشته؟&nbsp;<br>دکتور غنی: بالاحصار حداقل، استاد کهزاد به این عقیده بود که به قرن هفت میلادی میرود، دوره یفتلیان، اما کاوش&zwnj;&zwnj;های که صورت گرفته بود مخصوصاً پنج یا شش سال پیش آثار دوره هخامنشی هم پیدا شده در بالاحصار. از این جهت من فکر می کنم که بالاحصار به مراتب قدیمی تر است. از بابر به بعد، وقتیکه بابر به کابل میاید، بالاحصار مطلق موجود بود و زلزله بسیار بزرگی که در کابل صورت گرفت بعد از چند سالیکه بابر در کابل بود یک قسمت زیاد این ضرورت به مرمت کار داشت، ترمیم این چند ماه صورت گرفت. زلزله یکی از خطرناک ترین زلزله&zwnj;های بود که در کابل صورت گرفت که در عین حال تنها در یک روز نبود، به یک ماه کابل می لرزید.&nbsp;<br>جنبش: برگردیم به بالاحصار وعده کرده بودیم که این را به تفصیل معرفی میکنیم که از کدام بخش&zwnj;ها ساخته شده بود و انگلیس&zwnj;ها چرا را این را ویران کردند؟<br>دکتور غنی: مراحل مختلفش را باید ببینید، تمام پادشاه&zwnj;های بزرگ مغلی یا در بالاحصار تربیه شدند مثل همایون و اکبر واری، یا از بالاحصار گذشت کردند یا در آنجا بودند یا برای آباد این یک سلسله اقداماتی انجام داده بودند. آخرین پادشاهی که برای مرمت این و تغییر بنیادی این هدایت داد شاه&zwnj;جهان بود. بالاحصار در کوه است، آب از کجا می آمد؟ این آب بر اساس شاهدی بابر در دوران کاکای این الغ بیگ توسط ویس اکه که موسس واصل آباد است این جوی بالا از دریا کشیده شد، سرتاسر بالا حصار آمد و این جوی معلومدار من به چشم خود در دروان طفلی ام این را دیدیم، بالاحصار را آب دوامدار میداد. پهلوی این، سه چشمه بزرگ بود. چشمه خضر بسیار مشهور بود، چشمه صفا، و یک چشمه دیگر بود، بابر میخواست در بین اینها یک باغ آباد کند. در دوران طفلی من چشمه خضر و چشمه صفا تفریح&zwnj;گاه&zwnj;های مردم کابل بود. از این جهت یک ساحه بالاحصار به صورت دوامدار تا سال ۱۸۷۹ز که انگلیس&zwnj;ها این را تخریب کردند باغ&zwnj;ها بودند. ساحه دیگر این قصرها بود، قصرهای دوران مغلی خاصتاً از علی مردان خان که در هر جاییکه رفته آبادی های بزرگ [کرده بود] و یکی از بزرگترین انجینرهای دوران خود بود متاسفانه باقی نمانده. نکته دیگر این که ما سرش اسناد داریم، اینست که تیمور شاه و بعد از آن زمان شاه اساس یک قسمت قصرها را گذاشتند و این قصرها به طرف شمال می دید، یعنی منظرگاه اینها به طرف شمال بود. این ساحه باغات وسیع را به شمول را به شمول جاییکه مقبره تیمور شاه قرار دارد این هم از جمله باغ&zwnj;هایش بود که بعداً به باغ عمومی بدل شد اما بنام چارباغ و باغ&zwnj;های دیگری وجود داشت. و در پهلوی این یک مسجد بسیار بزرگ به نام مسجد شاه وجود داشت، و احتمال زیاد دارد که یک سلام&zwnj;خانه بزرگ در این زمان وجود داشته باشد. وقتیکه امیر دوست محمد خان آمد متاسفانه یک قسمت تعمیر&zwnj;ها را از بین برد و یک قسمت عمده این تعمیرات را ترمیم و توجه برایش نشد. و در اینجا دو تخت هم وجود داشت. که در یکی این تخت&zwnj;ها هم تصویر شاه شجاع را می بینید هم تصویر امیر دوست محمد خان را که سر تخت&zwnj;های مرمرین نشسته اند، و تخت دیگرش در دوران بابر وجود داشت که آن میله&zwnj;های خود را در آن بخش صورت میداد. در زمان امیر شیرعلي خان یک چبوتره بزرگ که به طرف جنوب میدید و طرف قول حشمت خان ایجاد شده بود، وقتیکه شاه شجاع بعد از ۳۰ سال آمد، یکی از انگلیس&zwnj;های که همسفر این بود و هم رکاب این بود نوشته میکند که وقتیکه قصرها را دید و باغ&zwnj;ها را دید به گریان شد. در دوران جنگ اول افغان و انگلیس به بالاحصار صدمه زده نشد، و تصمیم گرفتند که بالاحصار را تخریب نکنند، اما چهارچته را چور کردند و چهارچته را آتش زدند، بازارهای کابل را آتش زدند و هم امر چور دادند. در مرحله دوم در جنگ دوم افغان &ndash; انگلیس و یک کتاب جنرال رابرتس پیش روی من است، قومندان عسکری ییکه اول امیر محمد یعقوب خان را در گندمک مجبور به معاهده گندمک کرد، و در مرحله دوم این میخواست که محمد یعقوب خان همری این به بالاحصار برود که این کُل امر توبیخ شهر را از خاطر مقاومتی که در چهارآسیاب صورت گرفته بود و سزای را که برای کابل تعیین کند همرایش برود، امیر محمد یعقوب خان پای خود را کشید و استعفی خود را اعلان کرد، این هم بر اکثریت تاریخ دانهای ما بدبختانه روشن نبوده. جنرال رابرتس تشریح میدهد که از خاطر این که از ملت افغان انتقام بگیرد، تصمیم بر این گرفت که باید بالاحصار تخریب شود، اکثر تاریخ دانهای ما این را این رقم تعبیر کردند که انفجار بالاحصار موجب تخریب بالاحصار شد، در آنجا واقعاً در حدود ۲۵۰ تُن باروت وجود داشت بر اساس تخمین جنرال رابرتس، و انفجار صورت گرفت، اما انفجار تمام بالاحصار را از بین نبرد. به اساس امر رابرتس تمام قصرها از بین رفت، چوب و شیشه و ابعاد دیگر این را که مورد ضرورت اینها بود، این را انتقال دادند به شیرپور به محافظت خود. تصمیم رابرتس واضح بود که باید افغانستان تجزیه شود، آن یک افغانستان واحد را نمی خواست و قیام غازی&zwnj;های کابل و بعد از آن شکست انگلیس&zwnj;ها در میوند بود که تاریخ را دوباره تغییر داد و از این طرح شوم جلوگیری کرد. اما توضیحاتی که رابرتس میدهد واضح است که این میخواست که سمبول قدرت افغانستان را محو کند. و یکی از اهداف من به صورت واضح این بود که یک قسمت بالاحصار را خاصتاً سلام&zwnj;&zwnj;خانه را، مسجد شاهی را و چند بخش دیگر این را به صورت اساسی ما آباد کنیم و همچنین چند باغ را، و قسمت دیگر این را به حیث یک پارک انکشافات باستان شناسی تخصیص بدهیم.&nbsp;<br>جنبش: دې لپاره چې زموږ دا ځوان اورېدونکي پوه شي جنرال رابرتس هماغسې چې تاسې تشریح کړه د برتانیایي ځواکونو قومندان و په دویمه افغان انگلیس جگړه کې، په زړه پورې دا ده چې محمود طرزی له دغه سړي سره، دغه جنرال سره چې وروسته فیلډ مارشال شوی دی، لارډ شوی دی او د مشرانو جرگې غړی شوی دی، یوه قلمي جگړه لري په سراج&zwnj;الاخبار کې، یوه ډېره تونده مقاله یې د هغه په ضد لیکلې ده، حتی ورته یې ویلي دي چې، که غیرت درته معلوم شوی نه وي راځه چې بیا یې سره معلومه کړو. او علت یې دا و چې هماغه وخت کې ده فکر کوم ده د برتانیا پارلمان ته کومه طرحه وړاندې کړې وه چې د اوسپنې یوه پټلۍ له بغداد نه را پیل کړي په فارس یې را واړوي او په قندهار یې تېره کړي، همداسې بلوچستان ته. فکر کومه په کابل کې د دې طرحې پر وړاندې دا اندېښنه پیدا شوې وه چې کېدای شي انگرېزان غواړي د اورگاډي د تېرولو په پلمه قندهار جدا کړي او دا مقاله د محمود طرزي ډېره غندونکې او چیچونکې ده، یو عجیب تمثیل لري او په خورا لوړو ادبیاتو لیکل شوې ده، او نتیجه یې دا ده چې انگرېزانو ته وایي چې هر څه وکړئ، دغه پټلۍ به په افغانستان باندې تېرېدو ته موږ پرې نه ږدو. زما هیله دا ده چې ځوانان د رابرتس دغه کتاب چې تاسې ورته اشاره وکړه پيدا کړي او دغه راز د سراج الاخبار همدغې مقالې ته چې اوس له نېکه مرغه په پښتو هم شته مراجعه وکړي، خپل هیواد او په تېره خپل کابل ښار سم وپېژني. را به شو بېرته دې اصلي مسایلو د کابل د ښار ته، اوسېدونکو په باره کې یې تاریخي اسناد څه وایي چې څومره به وو، بیا هم سراج&zwnj;الاخبار متن ته اشاره وکړم چې طرزي ځای ځای د نفوسو یادونه د شلمې پېړۍ په پیل کې کوي، کله سل زره یادوي، کله تر دې لږ کم کله تر دې لږ پورته، څومره به و او کومو قومونو په کې ژوند کاوه؟&nbsp;<br>دکتور غنی: مخکې له دې نه چې دې برخې ته راشوو، همدومره یو وضاحت په کار دی، رابرتس ته د انگرېز دولت پس له دې نه چې قندهار یې ونیوه او ایوب خان ته یې ماته ورکړه، لقب د لارډ ورکړ. پس له هغه نه قومندان اعلی د هندوستان د امپراتوري شو او پس له هغه نه فیلډ مارشال د ټول انگلستان شو. او ده غوښتل خاصتاً راشي مخکې له ډيورنډ نه او عبدالرحمن خان سره وگوري، عبدالرحمن خان دا ونه مانه، ځکه رابرتس غوښتل چې جلال&zwnj;اباد ته د ده لیدلو لپاره راشي او امیر وویل چې ناجوړه دی، دا سړی قندهار یې غوښتل بېل کړي. اما بل خاصتاً تاکید د رابرتس دا و چې باید د رېل پټلۍ راشي او لوی&zwnj;ترینه پانگه رابرتس د ریل په پټلۍ کې ورکړله. چمن ته د رېل رسول او پېښور ته تر لنډی کوتله پورې د رېل پټلۍ رسول د رابرتس آثار دي، ځکه د بولان د رېل پټلۍ. په هغه وخت کې نړۍ کې له ټولو نه گران د رېل پټلۍ ضروریات وو. او د رابرټ خبره په دې کې وه، او ټولو انگرېزانو چې حتماً بیا به افغانستان باندې دوی برید کوي او بې د رېل له پټلۍ نه مصارف د ترانسپورټ به زښت ډېر وي. دواړو جگړو کې مصارف د ترانسپورټ بې&zwnj;حده اوچت وو. نو دا ځوانان دې په دې برخې کې هم وگوري، زه به غوښتنه وکړم چې د رابرټ د کتابونو پي ډي اف زموږ په ویب سایټ کې کېږدي چې ځوانان وکړی شي هغه په دقت وگوري خپله. هو بلې، دا به ډېر ښه سند شي چې د دې پودکاست سره یې نشر کړو د رابرتس د کتاب او په عین حال کې ...<br>دکتور غنی: وژباړو، مخصوصاً یو دوه فصله یې دي چې که وژباړل شي خلکو ته به ډېره گټوره وي.&nbsp;<br>جنبش: او بېرته چې لاړ شوو د نفوس موضوع ته.&nbsp;<br>دکتور غنی: تخمین د نفوس د کابل چې یو چا چې په ډېر دقت وکړ، یو نفر و چارلز مسان نومېده. دی اصلاً انگرېز و، دا یې دویم نوم و، اصلي نوم یې بل شی و، لویس نومېده، هغه باندې یو انگرېز سفیر کتاب لیکلی، هغه شپږ کاله په کابل کې تېر کړل او باقي افغانستان باندې او فرق یې دا و چې هغه لکه یو فقیر غوندې قافلو کې په پښو گرځېده. دې سړي تخمین دا و چې څو پېړۍ د کابل نفوس په حدود د ۲۰ زره نفره و، له بابر نه نیولې تر تیمور شاه پورې. او د نولسمې پېړۍ درېیمې لسیزې کې د ده تخمین په حدود د ۶۰ زرو دی. هغه احصائیه چې مرحوم طرزی ورته اشاره کوي، په اساس د یوې احصائیې ایښودل شوې، عبدالرحمن خان د سراج التواریخ په استناد باندې، یوه احصائیه ونیوله د دې احصائیې په اساس باندې تقریباً ۱۰۰ زره نفوس و، دا بار بار تکرار شوې. فیض محمد کتاب ژمنه کړې وه چې په بل ټوک کې به د دې احصائیې تفصیل ورکړي، مگر تر څو چې ما وکتل چې څلورم او پنځم ټوک یې چې خپاره شوي دي، د دې ترتیبات نشته، اما احصائیه نیول شوې وه. د کابل اقوام، یعنې یو بین&zwnj;المللي ښار و، اوله برخه اقلیتو ته گورئ، ارمنیانو په بالاحصار کې هم خپل ځای درلود او نه یوازې خپل ځای یې درلود، کلیسا یې درلوده او ډېر په عزت ورته کتل کېدل. دویم یهودان وو، درېیم هندوان او څلورم سکهان. دغه څلور مذهبي اقلیتونه اهمیت یې په حوالې باندې و، هغه حواله چې اوس په سرای شهزاده او دې نورو کې ده. او د افغانستان هندانو ډېرې نږدې اړیکې شکارپور سره درلودې. د شکارپور اهمیت په څه کې دی! شکارپور د ټولې دراني امپراتورۍ د بانکدارۍ مرکز و، او پس له هغه نه چې دراني امپراتوري کمزورې شوه او د سکهـ دولت جوړ شو، دوی امرتسر ته لاړل، اما حساب یې ان تر نیویارک پورې د شلمې پېړۍ په ابتدا کې رسېدلی و.&nbsp;<br>دویمه برخه قزلباش دي، یوه برخه له نادر افشار سره راغلي وو، اما ډېره برخه یې شاهي گارد د تیمور شاه و، او پس له هغه نه دې دوام وکړ د امیر شیرعلي خان په دوران کې هم سپه&zwnj;سالار له دوی نه راغلي دي. او دوی خپل خاص تشکیل په چنداول کې درلود. د مسان په تخمین باندې د کابل، یعنې هغه محدود کابل چې د دهمزنگ او آسمايي او شیردروازې په برخې کې و، یو درېیمه برخه قزلباش وو، او دوی د لویو جایدادونو څښتن وو، غزني خوا ته، لوگر خوا ته او بیا بهسود او دا د مرکزي افغانستان هزاره&zwnj;جات، دې ته لاړل او په عین حال کې شمالي او نورو برخو کې یې جایداد درلوده.&nbsp;<br>بله برخه درانی خوانین وو چې له کندهار نه راغلل، تیمور شاه نه تر ختم د سدوزیو د حکومت اصول دا وو چې دا ټول خوانین باید په مرکز کې ووسي او د پادشاه په حضور کې اوسي، ځکه ده نه غوښتل چې نور حوادث راشي. د دوی القاب حفظ وو، اما د دې په څنگ کې تیمور شاه نور القاب اضافه کړل. د ده لوی مشاور د صدراعظم حیثیت یې درلوده، یو قاضي و چې ازبک و او د قاضي کوڅه له دې نه پاتې ده. په دې حساب پښتنو ته چې گورئ، پښتنو له ټولو برخو د افغانستان نه دلته حضور درلود، او د امیر شیرعلي خان په برخه کې خاصتاً، ځکه چې دده کابینه یوه ډېره لویه برخه له غلځیو نه جوړه شوې وه، لوی خانان په شاوخوا د ارگ کې مېشته شول او جایدادونه او دا یې پيدا کړل. بله برخه کاروانونه دي او کارونسرایونو او دې ته چې گورئ، دا دوه برخې دي: یو د کوچیانو چې پوونده یې ورته ویلې د هغوی کلني سفرونه وو چې هندوستان ته تلل او پس له دې نه چې د رېل پټلۍ راغلله دوی به دیره غازي خان او دیره اسماعیل خان ته تلل او هغه ځای نه به تر بنگال او نیپال پورې رسېدل او له بلې خوا نه بخارا او دې ته تلل. بله برخه ترک ژبي دي، کُردان دي، اندرابي د مثال په توگه، ریکاخانه یې چې ورته ویلې دا برخه د افغانستان له کُردانو نه تشکیل شوې وه. ایماق دي چې له مختلفو برخو نه راغلي دي. یعنې کابل همیشه یوه ملي زانگو وه له هغه نظر نه او له بلې خوا نه، بین&zwnj;المللي د تجارت مرکز و، بابر په واضح توگه تشریح کوي چې له هندوستان نه، خراسان نه، له هغه خوا نه، تر بغداد و دې پورې دا تجارت دی، د مثال په توگه د وزیر شاه&zwnj; ولي خان یو قسمت جایداد په بغداد کې و، بله برخه یې په بمبئي کې وه. ډېرو لویو سلسلو سره کابل تړلی و.&nbsp;<br>جنبش: نو په دې حساب ایا ویلی شوو چې کابل یو شتمن ښار و؟ له اقتصادي پلوه یې وضعیت څنگه و؟&nbsp;<br>دکتور غنی: شتمني په څو برخو کې ده جنبش صاحب، که تر نولسمې پېړۍ پورې راځوو. لومړۍ یوه برخه د شتمنۍ ده چې د دراني امپراتورۍ په دوران کې ده، یعنې تر ۱۸۱۸ پورې چې وزیر فتح خان وژل کېږي او ورونه یې طغیان کوي، تر هغه وخته پورې کابل بډایه و، ځکه څه غنیمت له یو خوا نه چې احمد شاه بابا له خپلو حملاتو او دې نه راوړی و او له بلې خوا نه، مه هېروئ چې کشمیر، سندهـ، یوه ډېره برخه د پنجاب د دراني امپراتورۍ برخې وې. مالیات تر ډېره حده پورې به له شرقي ولایاتو نه راتلل، او عسکر له غربي برخې نه، یعنې اوسني افغانستان نه، د مرحوم پوپلزيي کتاب ته که وگورئ، یوه برخه کې د یوه واده اسناد دي او پوهېږئ چې واده کې چې جهیز د یوې جینۍ که په یاد مې وي ۷ منه سپین زر وو او سره زر. او هرې کورنۍ به چې د دې سردارانو واده کاوه، کور به یې بېل شو او خاص امکانات یې درلودل. نو دا د وفرت وخت دی د لویو کورنیو، خاندانونو او دا چې ورته وایي، اما دا چې د کابل د وگړو ژوند په څه رقم و، هغه بله خبره ده. اما ویلی شوو چې دلته، ځکه چې پيسې ډېرې وې او امکانات ډېر وو او هم دربار بې&zwnj;حده مفشن و. که د الفنتسن کتاب ته وگورئ، وختې چې شاه شجاع سره گوري، شاه شجاع چې ننوځي دربار ته، سر تر پایه دی په جواهرو باندې [سینگار] دی او لکه لمر غوندې برېښي، نو دا تشریفاتي دربار و. دا رقم تشریفاتو کې مصارف دي او خاص کالي او دا دي. دویمې دورې ته چې پس له ۱۸۲۶ چې دوست محمد خان قوت نیسي، د کابل د بربادۍ دوران دی، کابل باندې گولۍ چلېږي، بالاحصار د مثال په توگه د مسو یو گبند درلوده چې د سیاه&zwnj;سنگ او بتخاک او دې نه ښکارېده، د سردار محمد عظیم خان زوی دا ویلي کړ، فکر یې کاوه چې دې کې به څه طلا وي. هر وار چې کابل کې پاچا گردشي شوې، د کابل خلکو صدمه لیدلې او دا څو څو وارې شوله. بیا د دوست محمد خان لومړۍ دوره ده او دې کې دی ډېر خوار و ځکه چې کابل وړوکی شو او عواید یې بې &zwnj;حده کم وو او ټوله توجه یې په دې کې وه چې څنگه خپل حکومت پراخ کړي، حتی د شمالي ډنډ د دې برخه نه وه. ورور یې امیر محمد خان و، لغمان خو پوهېږئ چې زښت ډېر سرداران وو، ننگرهار او دا ټول او قندهار کې خو ده ته یې نظر نه کاوه هغه خوا ته؛ نو دې دوران کې کابل کې پرېماني نشته. له څنگ د دې نه، دوو نورو شیانو ته گورئ، یو کولرا وه، کولرا په دومداره توگه په دې پېړیو کې کابل باندې راغله، او بل قحطي وه، ځینې کلونه چې باران نه کېده شمال د افغانستان کې یا قندهار کې یا دې کې به [قحطي وه]، ځکه د ترانسپورت امکانات وو، نو له هغه نظر نه دې ابعادو کې چې وگورئ، سخت کلونه دي. او بیا چې عبدالرحمن خان دوران ته راځئ د ډار کلونه دي. عبدالرحمن خان یو نظام راوړ چې هېڅ کورنۍ کې دوی مېلمستیا نه شوه کولای او نور یې مېلمانه کولای نه شول، غیر له دې نه چې د دوی خدمتگاران په جلسې کې شامل اوسي. او ټولو کورنیو کې ده مخفي ضبط احوالات درلود چې د روسانه زاري سیستم یې په افغانستان کې [جوړ کړی و]، او خلک ترې بې&zwnj;حده ډاېرېدل. او خاصتاً چې شپې کې چې کوم کور باندې ټک ټک کېده، بیا نو یقین نه و چې نفر چې لاړ شي سبا به یې څوک وکړی شي پوښتنه وکړي، او په دې ترتیب باندې ډېر خلک یا تبعید شول یا له منځه لاړل. خاصتاً هغه شخصیتونه لکه محمد جان خان وردگ چې واقعاً د افغانستان د استقلال په گټلو کې دوی ډېر ستر رول درلود یا نور... نو دې دوران کې د ډار او د اختناق دوران دی. د ده زامن د ده پښو لاندې لوېدل او که کومه مېلسمتیا او دا به یې کوله بې د اجازې له دې نه، ډېر سخت به توبیخ کېدل. هرې مرحلې کې باید راشوو چې وضعیت د ژوند څنگه و او په څه ترتیب باندې و.&nbsp;<br>جنبش: و زندگی فرهنگی هرچند تصویر کاملی باز هم شاید وجود نداشته باشد، اما از اشعار شاعر&zwnj;های مختلف و از اسناد نثری و مکتوبی بسیار محدودی که وجود دارد، ادم میتواند حدس بزند که یک شهر زیبا، یک شهر سرسبز، یک شهر بالنده و پرجوش و مست است.&nbsp;<br>دکتور غنی: تا زمان امیر عبدالرحمن خان که شهر به اختناق بدل شد، شهر واقعاً یک شهر بسیار زنده بود. فراموش نکنید که بابر دو جنبه دارد، یک جنبهش یک آدم مست و نویسنده، شاعر، سخنور و از طرف دیگر کسی بود که کله&zwnj;منار ساخت، خاصتاً در بین هزاره&zwnj;های ترکمن ما و در بین قبایل پشتون و همچنین ایماق، اما بابر مست امروز در تاریخ مانده و ابعاد دیگر این بعداً فراموش میشود. هر دو جنبه است و از شخصیت مغل خاصتاً باید از دارا شکوه نام بگیرید. دارا شکوه آن فرزند شاه&zwnj;جهان بود و برادر اورنگزیب که نه تنها عربی و دری و چغتايی را میفهمید، بلکی سانسکریت را یاد گرفت. دربار این همیشه یکی از دربارهای فرهنگی بزرگ بود. تیمور شاه بر اساس روایت الفنستن همیشه شب&zwnj;های جمعه به تعقیب احمد شاه بابای بزرگ مجالس همرای علما میداشت، در بالاحصار. این که ایا این سلسله دوام کرد بعد از ان در سلاطین دیگر درانی، وضاحت وجود ندارد، از خاطریکه خاصتاً شاه&zwnj;محمود آدم بسیار عیاش بود و مجالس بزم داشت تا مجالس ادبی، اما شاه&zwnj;شجاع دیوان دارد، تیمور شاه هم دیوان دارد در دری، شاه شجاع هم دیوان دارد، و احمدشاه بابا معلومدار هم در پشتو هم د دری دیوان دارد. سلسله فرهنگی را در سالهای امیر شیرعلی خان در خاطرات مرحوم محمود طرزی که بدبختانه تنها تا دوران برآمدن این از افغانستان و اعلان حکومت امیر عبدالرحمن خان میشود ببینید، که مجالس ادبی ییکه تشکیل میشد در خانه پدر این که غلام محمد خان طرزی نام داشت و آن پسر سردار رحم&zwnj;دل خان بود که سردارهای قندهار بود و رحم&zwnj;دل خان هم شاعر بزرگ بود. از این جهت این بخش ادبیات ما در آخر قرن هجده و قرن نوزده به صورت دقیق طبقه&zwnj;بندی نشده بدبختانه، اما یک قسمت زیاد کتاب&zwnj;ها در کتابخانه های هند وجود دارد که امید است مورد دقت و توجه قرار بگیرد. و بعد این وضعیت ادبی را در شعرای بزرگ ما مثل استاد بیتاب دیده میتوانید، مرحوم قاری و شما بارها ذکر کردید، سراج&zwnj;الاخبار یک نمونه اینست اما طرز مجالس ادبی ... سردار نصرالله خان برادر امیر حبیب الله خان که حیثیت صدراعظم را داشت یک مجلس ادبی خاص سر بیدل داشت، و هر پنجشنبه سر بیدل بحث میشد و اینها تا حرف (د) رسیدند. بعد از آن خاطرات استاد خلیلی مرحوم را که ببینید، که زجر بسیار زیاد دید از خاطریکه وقتیکه پدرش را امان الله خان اعدام کرد این را اجازه مکتب نداد، اما سلسله ارتباطات را به صورت واضح دیده می توانید که بعد از محمود طرزی یک حلقه خاص ادبی به وجود میاید که نه تنها بخش ادبی دارد بلکه بخش مانند جوانان ایتالوی یا جوانان ترک، جوانان افغان در محور مشروطیت از یک طرف قرار می گیرند و ادب و ادبیات را به حیث یک وسیله نهضت ملی ایجاد میکنند. محی الدین انیس در این نقش کلان داشت، عبدالرحمن لودین، عبدالهادی داوی، در پهلوی این مرحوم غبار، که به نشر اخبارات د دوران امیر امان الله خان اقدام میکنند و دوام این را. یک فرهنگ بسیار خاص و هنر و آداب بسیار خاص وجود داشت، در این حلقه&zwnj;های ما و در ادب پشتو، که هغه برخې باندې وگورئ د حمزه بابا دوو سفرنامو ته گورئ، چې یو یې په ۱۹۴۸ باندې په شعر باندې ده، اما دویمه یې په ۱۹۵۸ز کې په نثر کې ده. او دی راځي کابل ته، ننگرهار ته راځي او پس له هغه نه کابل ته، او دا ادبي ماحول چې هغه وخت کې پوهنتون هم موجود دی، ادبیاتو فاکولته، د حقوقو پوهنځی، پښتو ټولنه او دا... دا ټول شخصیتونه او د دوی بحثونو یو خلاصه ده، چې زه فکر کوم ځوانانو ته او وطنوالو ته به په زړه پورې وي.&nbsp;<br>جنبش: حتماً، فکر کومه چې ریفرنسونه راغلل، ځوانان به ورته مراجعه وکړي، &nbsp;یوازې یوه لنډه یادونه مخکې له پوښتنې نه به وکړم چې موږ څو ځل د بابر نوم یاد کړ، ځوانانو ته به دا هم ور یاده کړو چې ظهیرالدین محمد بابر اصلاً د تیموري کورنۍ سره یې اړه درلوده، د اوسني ازبکستان له فرغانې نه را پورته شو او یو وخت په کابل کې واکمن و بیا همداسې د سوات او دغو سیمو لارې نه لاړ هند کې یې د مغلي امپراتورۍ بنسټ په شپاړسمه پېړۍ کې کېښود او کله چې وفات شو هم، یعنې اوس یې قبر په کابل کې دی، ځکه کابل سره یې ډېره مینه درلوده. استاده بله پوښتنه مې د کابل د چاپېریال په باره کې ده، کومې پلټنې چې ما کړي، ډېرې خو نه دي اما څه مې چې لوستي دي د شهنامې، کابل ډېر زرغون دی، نورو متونو کې، د بابر په آثارو کې کابل ډېر شین دی، ډېر زرغون دی، او دغه وروستۍ ما څو ځله یادونه وکړه چې ډېره نه شي، سراج&zwnj;الاخبار کې محمود طرزي چې کله پغمان خوا ته ځي یا د کابل له ښار نه وځي، کوم توصیف چې دی د چهاردهي د سیمې، گذرگاه، د پغمان او دغو ځایونو کوي، تاسې فکر کوئ چې بلاتشبه یعنې جنت توصیفوي دومره ښکلا او شینوالی دی دغه کې، حتی د کابل &nbsp;(ک، ا، ب، ل) وایي چې دا اصلاً (آب در گل است) آب په گل کې دی، اوبه په گل کې دي، اما اوس چې ورته گورو له بده مرغه نه یې آب یعنې اوبه پاتې دي او نه گل پاتې دی، که لنډ په دې وغږېږو چې دا چاپېریال څنگه بدل شو.&nbsp;<br>دکتور غنی: لومړۍ خبره دا ده چې دا یوازې محمود طرزي نه دی، له بابر نه نیولې &ndash;او ما بابرنامه بیا ولوستله او اوس یوه انگریزې نوې ترجمه شوې ده، بابر خاصتاً په استالف باندې او استغرچ باندې مئین و، گلبهار و دې باندې بلد و، نورو برخو کې. دې خوا ته شاخ ... سیمې کې شاه&zwnj;&zwnj;محمود آبادي کړې وه. مخکې د بابر &nbsp;نه په [هغه] څوکې کې چې د هغه لاندې اوس د بابر باغ دی او هدیره یې ده، په نامه د تخت شاه باندې دا ټول غر یادېده، ځکه چې هلته یو لوی قصر یا مقبره وه، عقبین او دا نور. څه وشو؟ لومړی راشئ چې ووایو چې څه وو؟ لومړۍ خبره دا وه چې کابل کې ډېر لوی چمنونه وو، ۵ تر ۷ چمنونو حساب بابر ورکوي. اوسنۍ هوایي هډه تر ۱۸۸۰ پورې یوه وړه دریاچه غوندې وه، دا ټول ځای چمن&zwnj;زار و، د وزیرآباد چمن یې چې ورته ویلې، دلته ما خپله ښکار کړی کوچنیوالي کې، چمن ببرک یې چې ورته ویلې. دې خوا ته بگرامي کې ډېر لوی چمنونه وو. جنوب خوا ته اول خپله قول د حمشت خان و، بیا چهارآسیاب کې یو ډېر لوی قول و، &nbsp;او د مکروریانو په امتداد کې چې اوس وگورئ، دلته هم یو لوی قول و چې هلته هم اعلیحضرت کشتۍ درلوده او ښکار کېده. له بدې مرغې نه دغه قولونه ټول له منځه لاړل. او د ارگ نوش ته که وگورئ چهاراهي ملک اصغر ته، دلته سراج الاخبار کې په واضح توگه راغلي چې حوض د مرغابیو و یادېده. د کابل د اوبو جریان هم د ځمکې لاندې او هم د ځمکې سر په دغو قولونو باندې تړلې وه. څه چې بارانونه راتلل، دلته به ټولېدل او دلته یو ماحول و. دې ته لمده ځمکه وایي او دا لمده ځمکه اوس د علومو له نظر نه سلها میلیونه که میلیارده ډالرو باندې ارزي. دا خلکو حکومتونو وچ کړل، اوس یو دلیل چې کابل کې سیلابونه راځي دلیل یې دا دی چې دا طبیعي لارې یې وتړلې. زه چې ولسمشر شوم سیلابونه بیا راغلل او د هغه نظر نه موږ ویالې، یو قسمت ویالې بېرته وویستلې، اما دغه ځای کې چې وزارت داخله د مثال په توگه جوړ شوی، د چاپېریال له نظر نه دا مطلق کفر دی. نو دا یې یوه برخه ده.&nbsp;<br>جنبش: دا نوی وزارت چې جوړ شوی؟&nbsp;<br>دکتور غني: دا نوی وزارت چې جوړ شوی دا...&nbsp;<br>جنبش: نو ولې اجازه ورکول کېدله فکر کوئ؟ ولې دا پلان...&nbsp;<br>دکتور غنی: هر څوک راتلل هر څه یې چې کول، زه چې راغلم نیم کار تمام شوی و، ما چې امریکایانو ته وویل چې دا ودروئ، پس د هغه نه هغوی څو سوه میلیونه ډالر قراداد کړی و. له بدې مرغې نه د کابل چاپېریال څښتن نه درلوده او د کابل چاپېریال باید څښتن پیدا کړي، ځکه ټول ژوند په دې تړلی دی. دویمه برخه که وگورئ د کابل باغونه له منځه لاړل. څه پاتې دي؟ پارک زرنگار او پارک شهرنو! د وزیر اکبر خان پارک غصب نه شو؟! اسناد یې باید خلک وگوري. دا څنگه و چې شیرپور او وزیر اکبر خان د څو بدنامو کسانو له خوا ووېشل شو. باغ بالا لاندې چې کارته پروان جوړېده، دا ساحه یو بهترین باغونو ساحه وه. درېیم، شش&zwnj;کروهي د کابل ټوله شنه وه او شش&zwnj;کروهي اوس ټوله له منځه لاړه، ټول تعمیرونه شول، ځکه دومره ظرفیت نه و چې په اساسي توگه کورېډورونه جوړ شي او خلکو ته زمینه د ژوند او دې برابره شي، هر څه یې ووېشل.&nbsp;<br>جنبش: ټول غرونه هم چور شول، غرونه چور شول.&nbsp;<br>دکتور غني: یا کورنۍ وې لکه د مرحوم اعلیحضرت کورنۍ نه، گلباغ یې خرڅ کړ چې یو لوی&zwnj;ترین باغ و، دا معلومدار دوی په خپلو پيسو نه و اخیستی، دا د دولت و او ټولو ځایو کې دغه چور دی. بله برخه د ویالو ده، که د کابل لویو ویالو ته وگورئ لکه جوی بالا چې بالاحصار نه تېرېده. او که غواړئ په دې باندې پوه شئ د مرحوم ډاکتر اکرم عثمان لوی ناول ته (کوچه&zwnj;ء ما) ته وگورئ، ځکه چې واقعاً د دې ویالې تشریحات ورکوي. بله برخه جوی شیر وه، او دلته هم د کابل تفریح&zwnj;گاه وه، وختې چې محمود طرزي تشریحات درکوي چې د روس استازی راځي امیر شیرعلي خان ته، دا ساحه چې پخواني انحصاراتو ریاستونه او دا دي د ماشین خانې څنگ کې او اوس یو قسمت کتاب فروشي&zwnj;گانې په کې دي دغه د کابل تفرجگاه وه. ماشین&zwnj;خانې باندې ما کار شروع کړی و، ۷۰٪ تکمیل شوی و چې بېرته [پاتې شو]. دا باغ علم گنج و او ما یې بېرته نوم په باغ علم گنج باندې بدلاوه. چارباغ، شهرارا، جهان&zwnj;آرا، باغ بنفشه ... دا نور باغونه چې ټول وو. یو شی چې پاتې شو له یو خوا نه ارگ و، له بلې خوا نه پوهنتون د کابل و.&nbsp;<br>جنبش: تاسې مخکې د باغ عمومي یادونه وکړه، دا پل باغ عمومي مشهور دی، اما باغ عمومي نه څوک نه دي خبر، دا تر کومه وخته پاتې و دا...<br>دکتور غني: باغ عمومي تر وخته د امیر امان الله خان پاتې و او دا هغه پخوانی چارباغ دی، وختې چې تیمور شاه مقبره دلته آباده شوه، تکمیله نه شوله خو تکمیل یویشتمې پېړۍ کې ښې مرغې نه، هغه قرارداد چې موږ آغا خان بنسټ سره وکړ تکمیل شو، دغه خپله یو لوی باغ و، او تر ۱۸۸۰ کې د ده شاوخوا څه شی نه وو، بیا د حبیبې مکتب جوړ شو هلته چې اوس د عایشه دراني مکتب دی او بله برخه کې منډوي&zwnj;گانې موجودې وې مگر دا ساحه، منډیو ساحه یوه درېیمه برخه یې دولتي ده د دې سرایونو او باید ترتیب یې بل رقم ونیول شي. په دې اساس باندې د کابل شین&zwnj;والی له منځه لاړ. دا چینو ته گورئ، د حضرت خضر چینه یا خواجه صفا چینه یا درېیمه چینه؛ اوس څو نفره په کابل کې له دې نه خبر دي چې دا چینې پراخې د کابل تفرجگاه&zwnj;گانې وې او دلته به خلک تلل. مېرمنې د مثال په توگه کافي اسناد لرو چې د پنجشنبې په ورځ باندې یا د شنبې په ورځ باندې دوی باغونو ته تللې. باغ زنانه یوه برخه یې پاتې شوه له دې نه، نوره برخه یې غصب شوله، له منځه لاړ. موږ باید بېرته کابل سیند باندې اساسي توجه وکړو، شاتوت بند که جوړ شي او دې باندې آینده باندې وغږېږو، کابل بېرته شین کېدای شي. او د لسها کیلومترو ساحه د کابل د سیند په شاوخوا کې امکان د دې شته چې په سمه طریقه باندې بېرته د اوبو نظامونه وشي. مثال په توگه، که تاسې دارالامان ته وگورئ، هر کور د دارالامان چې په اساس د نقشې د امان الله خان شوی و، خپلې اوبه یې درلودې، دهبوري کې هم دا وو، نورو ځایونو کې هم وو. او بل، دوو ځایونو ته وگورئ، باغ علي مردان، دا د علي مردان خان باغ و، پس ته بیا له بدې مرغې نه دا په یوه کثیف ترین ځای [بدل شو] یا مرادخاني، دا د مراد علي خان چې د درانیو لویو سردارانو نه و، د هغه باغ و، اما دا باغونه بېرته بدل شول په مرور د زمان باندې. او کلاگانې هم ټولې له منځه لاړل، چهاربرجه او شش برجه دا... قلعه فتح الله خان، قلعه فتح الله خان ډېر لرې ځای و زما په کوچنيوالي کې. دغه لپاره ضرورت دی چې بېرته د کابل په ټولېدو باندې، د کابل په شین کېدو باندې په واضح توگه ترتیب ونیسو. یو دلیل یې جناب جنبش صاحب نفوس دی، ځکه که مخکې وگورئ چې څو پېړۍ کابل د ۲۰ زرو او ۵۰ زرو په منځ کې و، او که بیا د شلمې پېړۍ په پیل کې وگورئ چې کابل سل زره و. په ۱۹۶۵ یا ۶۶ کې د کابل احصائیه، مرکزي احصائیې د افغانستان ونیوله، دې کې د کابل نفوس ۵۰۰ زره و، او د ښار ټول اساس ۵۰۰ زرو نفرو ته جوړ شوی و. د ډاکتر نجیب د حکومت په ختم کې شاید دا تر ۱٫۵ تر ۲ میلیونو رسېدلی و. بیا د کابل د بربادۍ نه پس په ۲۰۰۱ کې دا نفوس شاید ۲۰۰ زرو یا ۳۰۰ زرو ته ښکته شوی و ځکه ډېره برخه د کابل ورانه وه. په ۲۰۲۱ کې د کابل نفوس ۵ میلیونو ته رسېدلی و. یوازې چې دا وگورئ چې دومره نفوس په دې شدت باندې چې ډېرېږي ټول چاپېریال باندې یو عظیم منفي تاثیر لري. ایا کابل توان د ۵ میلیونو نفرو لري؟ دا سوال باید ټول مطرح کړو، او د دې چاره څه ده؟ چاره یې دا ده ټولو گاونډي ولایاتو باندې او نورو ښارو د افغانستان باندې، هغه طرحه د زرو ښارونو چې ور باندې وغږېدو، په اساسي توگه وگورو چې نفوس بېرته تقسیم شي، ځکه د کابل فاجعه دا ده چې کابل له څه نه به ډوډۍ پیدا کوي؟! او د کابل راتلونکی هم بې له عصري ټکنالوجۍ نه او بې له عصري پوهې نه اقتصادي راتلونکی به نه لري له بدې مرغې نه، اما که توجه وشي ویې به لري.&nbsp;<br>جنبش: شما اشاره&zwnj;های داشتید به این که در قرن شانزده کابل مسلسل می لرزید و زلزله های مدهشی رخ داده و در این آوآخر هم ما شاهد زلزله ها بودیم، خطرات عمدییکه کابل را تهدید میکند به عنوان شهر یا میکرده در طول تاریخ چی بوده؟ مسئله طبیعی بوده یا مسایل انسانی؟&nbsp;<br>دکتور غنی: هر دو! در مسایل طبیعي چند چیز است: یکی زلزله است، دوم مسایل صحی بود که دوامدار خطر کولرا بود و بعض اوقات اینها به وبا بدل میشد. سوم مسایل قحطی بود، که بار بار در حاصلات تغییر می آمد، چهارم برف باری های بسیار شدید بود که مخصوصاً غزنی تا کابل؛ کابل چند ماه در محاصره میبود. اقلیم [يکی از] نکات عمده است و در سابق معلومدار چون تا ایجاد ترانسپورت عصری همه اینها ارتباط داشت با شتر، به حیث وسیله اصلی انتقالات و بعد از ان مرکب و آسب و اینها. دوم، شهر کهنه آفتاب نداشت، سل (توبرکلوز) در شهر کهنه نهایت زیاد بود. امراض مختلف بود که صحت یابی همیشه با مشکلات بود از همین جهت مردم به طرف نفس کشیدن بر آمدند و طرح امان الله خان از خاطر دارالامان از خاطر همین بود که مردم بتوانند بر آیند، به صورت تدریجی بعد از ان برآمد. خطر زلزله دوامدار است، از جهتی که بین کابل از یک طرف و سروبی دو پلیت بزرگ جیولوجیکی وجود دارد که ایجاد زلزله را واقع کرده میتواند. و حرکت اینها قابل پیش&zwnj;بینی نیست، بنابرین نقطه عمده اینست که تعمیرهای که ساخته میشوند، خداناخواسته مسئله استانبول، مسئله خاف، شهرهای دیگر ایران و گذشته کابل تکرار نشود. فساد اداری موجب این شده که بلند منزل های بزرگ را اجازه بدهند. مشکل دیگر کابل اُفت زمین است، هر چه مقدار آب کمتر میشود و چاه&zwnj;ها عمیق&zwnj;تر میشوند به همان اندازه خطر اُفت خود زمین پیدا میشود، دفعتاً زمین لر کرده میتواند...&nbsp;<br>(جنبش) پایین میرود.&nbsp;<br>دکتور غنی: بلی پایین میرود. قسمت دیگر این معلومدار فاجعه&zwnj;های کابل از نگاه انسان است، کابل همیشه بدبختانه در روزهای بد خود با چور، &nbsp;با اتش زدن، استعال توپ و تفنگ به صورت وحشیانه این، چی از طرف حملات بیرونی است و چی از طرف خود ما در مقابل یک دیگر ما وجود داشت، و انسان سر انسان در کابل نهایت ظالم بود.&nbsp;<br>جنبش: و این سلسله تا این اوآخر ادامه داشته و البته این نیم قرن تقریباً از پیش روی نسل ما گذشته که چی بر شهر کابل آمد به اصطلاح وقتیکه پادشاه گردشی میشد و تقریباً خطر شبیه ویرانی کابل در اگست ۲۰۲۱ دوباره به وجود آمد.&nbsp;<br>دکتور غنی: مطلق! و هر کسیکه سابقه کابل را میفهمد، باید بداند خطر مال و جان میلیون ها افغان ما وجود داشت؛ خطر از بین بردن تمام تاسیسات دولتی و شخصی وجود داشت؛ و خطر چور کابل به صورت اساسی وجود داشت. و اگر میخواهید که تصویری داشته باشید، از خطراتی که وجود داشت، من دو کتاب را توصیه میکنم: یکی خاطرات مرحوم فیض محمد کاتب، که پادشاه گردشی ۱۹۲۹ را به حیث چشم دید توضیح میدهد و فجایع ییرا که رخ داد و در ختم از آن چور کابل که مرحوم نادر خان امرش را داد، سه روز یا پنج روز کابل چور شد. و دوم کتاب حسام صاحب را بخوانید، ادم ربایان قرن بیست و یک، که خاطرات حسام صاحب، یکی از شاعر&zwnj;های عمده زبان پشه يی زبان پشتو ما است که اختطاف پسر خود را تشریح میدهد و این که چطور مجبور شد که جایداد خود را بفروشد که در زمان بعد از سقوط حکومت داکتر نجیب چه رخ نداد سر این شهر! و خاطرات عزیز رویش را.&nbsp;<br>جنبش: کله چې زه ۲۰۰۱ کال کې د طالبانو د لومړي امارت له ماتې نه وروسته لاړم، د پوهنتون ساحې ته اول لاړم دغه د غازي لیسې مخ ته، دغه سیمه مې ولیدله تر میرویس میدانه پورې یا کوته سنگی چې ورته وایي، دغه سیمه اصلاً د پېژندلو نه وه او اصلاً ما نه شو کولای زه خپل احساس تاسې ته بیان کړم چې کابل د کورنیو جگړو په نتیجه کې په څه شي باندې اوښتی و، کومه بڼه یې غوره کړې وه.&nbsp;<br>دکتور غنی: زه هم عین احساسات لرم جناب جنبش صاحب. زه پس له ۲۴ کالو نه راغلم باگرام ته، ۲۶ د دسمبر د ۲۰۲۱ و، ټول شمالي کې ــ هغه شین شمالی چې زما د ټولې ځوانۍ، کوچنیوالي او ځوانۍ خاطرات وو؛ یوه ونه نه وه. کابل ته چې راغلم، لاړم دارالامان ته، یا کارته سه ته، سرای غزني ته، کابل پوهنتون ته چې لاړم ما وحشت وکړ، زه چې رئیس د کابل د پوهنتون وم، موږ ۴۰ ټنه داغمه مواد جنگلک ته انتقال کړل. څه فجایع د کابل پوهنتون کې نه وې شوې! کومې فجایع په بلو نورو برخو کې، دې ټوله کارته سه کې څو تعمیره پاتې وو؟! وزیر اکبر خان کې ما چې د نیا کور مې پيدا کړ، ټول کور وران و، یوه برخه کې یې څه نه وو پاتې. او د بُن په معاهدې کې په واضح توگه راغلي وو چې باید هغه خلک چې بشري جنایات یې کړي وو، باید ورنه پوښتنه وشي او د پوښتنې پر ځای دوی د واک څښتن شول. نور خلک موږ همیشه ملامتوو او د ملامتولو وړ دي. ویکر په نامه یو امریکایی دی چې دوران د ولسمشري د رېگن کې د CIA مسوول چې مجاهدینو سره ... او دی وایي&zwnj;چې څو سوه زره نفر یې تربیه کړل چې کابل تخریب کړي، کابل له منځه یوسي او نورو ښارو باندې، د بمباریو وسیلې باندې...&nbsp;<br>جنبش: دا د ډاکتر نجیب الله وخت و؟&nbsp;<br>دکتور غنی: د نجیب الله وخت کې، او له بلې خوا نه روسانو کومه ونه پرېښوده؟ اما مهمترین شی دا دی چې کابل منځ کې چا گولۍ وچلولوې؟ او څوک وو چې عوامل د دې بربادۍ شول؟ دغه شی باید د خلکو په ذهنیت کې [کېني]. یو دلیل چې جناب جنبش صاحب د تاریخ پوهه اهمیت لري [دا دی چې] کابل کې تاریخي حافظه له منځه تللې، ځکه اکثریت خلک چې اوس په کابل کې ژوند کوي، هغه پخواني د کابل خلک نه دي. ما د پخواني کابل کوڅو کې ډېر کم خلک پیدا کړل چې زما له کوچنیوالي نه لا هلته پاتې دي، کابل نوی شوی، له یو خوا نه دا ښه&zwnj;والی دی، اما له بلې خوا نه بدوالی یې دا دی چې دا تاریخي خاطرات چې د کابلیانو په سینو کې وو، او موجب د دې کېده چې تاریخ نه عبرت واخلي [له منځه تللي]. ایا زموږ هوايي قوې، د داود خان په مقابل کې په کودتا کې ارگ او ښار یې بمبار نه کړ؟&nbsp;<br>جنبش: دلکشا برج په هماغه وخت کې له منځه لاړ.&nbsp;<br>دکتور غنی: بالکل ما له سره... یوازې دلکشا نه ده، حرمسرای، حرمسرای مطلق مصنوعي ترمیم شوی و ما له سره آباد کړ. هر شی چې گورئ، یا جبل&zwnj;السراج ته، یا استالف ته، کومه ماڼۍ وه چې دوی پاتې کړه؟! کومه زموږ د تاریخ برخه وه چې په عزت ورته وکتل شول؟! څومره خلک حلال شول؟! څومره ناموسونه بې&zwnj;آبه شول؟! څومره مېرمنو خپل ځانونه له بامونو نه واچول؟! دلته مجبوره یوو چې تاریخ ته وگور او دې برخه کې، ښه ده موږ احساس د فراموشۍ درلوده او غوښتل مو چې وطن آباد کړو، اما بله برخه یې دا ده چې ځینو نورو دا دوام ورکړ، ضروره ده چې د تاریخ له تکرار نه مخنیوی وشي، او قدرت په دې نه ارزي چې انسانان قرباني کړئ! سلها زره انسانان د دې لپار قرباني کړئ چې یو نفر میلیاردر شي او نور ټول خلک په غم کې اوسي.&nbsp;<br>جنبش: او استاده یوه اساسي پوښتنه چې ولې په کابل دومره ډېر وغږېدو دا ده چې دا پایتخت دی، پلازمېنه ده او دا له ۱۷۷۳ کال نه را په دې خوا تیمور شاه سلطنت مرکز له قندهار نه چې د احمدشاه بابا مرکز و، کابل ته راوړ. موږ په تاریخ کې لوستي وو چې دا کار یې ځکه وکړ چې له سیمه&zwnj;ایزو متنفذینو نه یې ډار درلوده او نه یې غوښتل چې هغوی د ده په چارو کې مداخله وکړي. ستاسو له نظره ولې تیمور شاه سره د دې چې د تیموریانو د دورې لرغونی هرات یې هغې خوا کې و او غزنویانو د دورې لویه پلازمېنه غزنی یې دې خوا کې و، کابل ته ولې راغی؟&nbsp;<br>دکتور غنی: زما له نظر نه &ndash;په احترام سره زموږ مورخینو ته، زه فکر کوم چې ۲ نور عمده دلایل باید نظر کې ونیسئ: یو دا دی چې تیمور شاه ته احمد شاه بابا لقب د پاچاهۍ د پنجاب ورکړی و او ده ډېر وخت پنجاب کې تېر کړ، مگر دې کې بریالی نه شو چې دی یا خپله احمد شاه بابا پنجاب کې ثبات راولي، ځکه د سکهانو مسلح خوځښت بدل شو په یو عظیم حرکت باندې چې بالآخره په رنجیت سنگهـ باندې ختم شو. زما په اند، تیمور شاه ډېر زښت په دې پوهېده چې عمده خطر په راتلونکي کې به له شرق نه وي او ځکه کابل یې مرکز ونیوه. دویمه برخه د دې دا ده چې دی معاصر دی د شاه&zwnj; مراد د بخارا او شاه مراد له هغو پاچاهانو نه و چې بیا هم غوښتل یې چې یوه امپراتوري جوړه کړي او بلخ ونیسي او شمال د افغانستان ونیسي. او دلته و چې تیمور شاه وخوځېده، شاه مراد سره په دې نتیجې باندې ورسېده چې آمو سیند به سرحد وي. ستراتیژيک له نظر نه دغه دوه ابعاده باید نظر کې ونیسئ. بله برخه چې هېره نه شي، پخوا مې هم ذکر کړله، دراني سردارانو ټولو ده سره حرکت وکړ او د ده په دربار کې وو، دلته ښکته او پورته شول، اما ده پس له دې نه چې وزیر شاه ولي خان او د هغه کورنۍ یې، ځينې زامن یې اعدام کړل او خپل ورور شهزاده سلمان یې له منځه یووړ، له هغه نه پس ده راشه درشه وکړله. دویمه مرحله کې ټکرونه د پاچا او د خانانو په منځ کې او سردارانو منځ کې پس ته راځي، یو دوامداره کشمکش دی، اما دا کشمکش د احمد شاه بابا په دوران کې و، ځکه چې وزیر شاه&zwnj;ولي خان یې یو وارې لرې کړی و، اما شاه&zwnj;زمان د مثال په توگه د وزیر شیرعلي خان زوی، شیر محمد خان یې بېرته راوړ، وزیر یې کړ. د دې په څنگ کې ده غوښتل &ndash;ځکه چې احمد شاه بابا قندهار کې خپل اساس ایښی و، چې یو ښار کې چې د پلازمېنې حیثیت ولري خپل نوم پرېږدي او په یوه فضا کې وي چې هرې برخې ته ورسېږي. زه فکر کوم دا دلایل هم که نظر کې ونیسئ، نو بیا به ابعاد د معقولیت د دې تصمیم واضح شي.&nbsp;<br>جنبش: بسیار خوب، امیداور استم شنونده&zwnj;ها این تشریحاتی که البته در این فرصت اندک در مورد تاریخ شهر کابل و اهمیت این در این جغرافیه شنیدند برای شان مفید بوده باشد و یک پیش زمینه شده باشد برای برنامه آینده که در آنجا روی برنامه های شما برای شهر کابل که چگونه این را دوباره رونقش را احیا کنیم هم از نظر محیط زیستی، هم از نظر این که به یک شهر مطابق معیارهای قرن ۲۱ تبدیل شود. کوتاه پیش از این که برنامه را به پایان ببرم، اگر در یک دقیقه برایم بگوید که اساس برنامه های شما برای کابل روی چی استوار بود؟&nbsp;<br>دکتور غنی: اساس برنامه&zwnj; های ما برای کابل این بود، که کابل بر اساس تاریخ خود، خود را به در قرن بیست و یک تطابق بدهد و آینده داشته باشد که برای سه صدمین سالگره ایجاد دولت معاصر افغانستان، نقش یک پایتخت قابل اعتبار، عزت و حیثیت منطقوی و بین&zwnj;المللی را دارا باشد، تا عزت افغان&zwnj;ها که در ۱۷۴۷ ایجاد شده بود در ۲۰۴۷ انعکاس داده شود.&nbsp;<br>جنبش: ډېره مننه ښاغلی ولسمشر په همدې به دا خپرونه بشپړه کړو، یوه توضیح راغله چې راتلونکې خپرونه کې به د کابل په اړه هماغسې چې د نورو پنځو ښارونو په باره کې وغږېدو، ستاسې په پلانونو وغږېږو چې څه مو غوښتل، دغه اوسنی حالت د کابل واوړي او کابل یوه رښتونې نړیواله پلازمېنه شي. ډېره مننه، له تاسې او له اورېدونکو سره په همدې ځای تر بلې خپرونې خدای په اماني کوم، تر بیا!&nbsp;<br>دکتور غنی: مننه له تاسې نه او زما سلامونه او نېکې هیلې ټولو اورېدونکو ته او ټولو وطنوالو ته، زنده&zwnj;باد افغانستان، یشه سین افغانستان، تل دې وي افغانستان.&nbsp;<br>#</p>