November 14, 2024
۲۶مه ګڼه: زموږ ښارونه (عمومي کتنه)
دا برخه په افغانستان کې د ښاري پراختیا پر ننګونو او راتلونکي باندې تمرکز کوي. په دې بحث کې د ښارونو چټکه پراختیا، غیر پلاني استوګنې، د ځمکې جنجالونه، د اوبو کمښت، کمزوري ښاري خدمتونه او په کابل کې د واک ډیر تمرکز څیړل کیږي. دا خپرونه استدلال کوي چې باید له سختو ماستر پلانونو څخه د یو انعطاف منونکي ستراتیژیک ښاري چوکاټ په لور حرکت وشي چې متوازنه سیمه ییزه وده، اقتصادي زون بندي، د بنسټونو پراختیا، ارزانه کورونه او د ښارونو او کلیوالو سیمو ترمنځ پیاوړې اړیکې رامنځته کړي. همدارنګه، دا برخه د ملي هویت، سیاحت او دوامداره اقتصادي پراختیا د بنسټ په توګه د فرهنګي میراثونو پر ساتنې ټینګار کوي.
Transcript
<p>شپږویشتم پودکاست <br>ښارونه «لومړۍ برخه»<br>با سلام و خیر مقدم، به همه شنوندگان و علاقه‌مندان، به یکی دیگر از پودکاست‌های ما خوش آمدید. له دوکتور محمد اشرف غني سره د ژوند لارې دا لړۍ زه داود جنبش وړاندې کوم. نن افغانستان کې د اوسنیو ښارونو څرنگوالی گورو، پر ستونزو، ننگونو او حل‌لارو یې تمېږو. <br>جنبش: سلام اقای دکتور غنی و تشکر از حضور تان در این برنامه. <br>دکتور غنی: بسم الله الرحمن الرحیم. تشکر از جناب شما، و سلام بر شما و همه هموطنان در هر جاییکه تشریف دارند. <br>جنبش: ډېره مننه استاد، تېره خپرونه کې چې اورېدونکو ته یې هم ور یاده کړو، کله چې د یوې پېړۍ په توپير، یعنې د شلمې پېړۍ پیل او د یویشتمې پېړۍ پیل نږدې، د امان الله خان د ښاري پروگرامونو نوښتونو په باره کې غږېدو او هغه مو پرتله کول ستاسې د ښاري طرحو سره، نو هلته تاسې ژمنه وکړه چې په دې موضوع به وروسته مفصل وغږېږئ، غواړم د افغانستان د ښارونو په اوسني وضعیت باندې دغه خپرونه، چې هیله‌من یم دا هم یو څو پروگرامه شي، له همدې ژمنې نه را پيل کړم. اوله پوښتنه مې دا ده چې تاسې –سره له دې چې مصروفیتونه مو سیاسي ډېر وو، د وطن د اوسنیو ښارونو ستونزې مو په څه کې ولیدلې او کوم فرصتونه درته په کې درته وبرېښېدل؟ <br>دکتور غنی: وختې چې د انتقال مسئولیت مې درلوده، خاصتاً ټولو ولایاتو ته لاړم او په تفصیل وطنوالو سره وغږېدم؛ او هم د تاریخي نظر نه تاسې ته ښکاره ده چې ما د افغانستان په ښارونو باندې څېړنې کړې وې او د کابل د یو ښاروند په حیث باندې مې هم خاصتاً علاقه درلودله. فرصتونه په دې کې وو چې د نولسمې او شلمې پېړۍ درسونه موږ ته واضح او ښکاره وو او که سړي په منطق او استدلال رفتار کړی وای، له دې درسونو نه لوی فرصتونه د افغانستان د ښاري ژوند د بیارغونې او په داسې یو اساس باندې برابرول چې پېړیو یا لسیزو کې یې کم له کمه دوام وکړي، موجود وو. ستونزې کافي ډېرې وې، خاصتاً وختې چې زه ولسمشر شوم، له یو خوا نه کابل بېحده لوی شوی و او د ژوند د پيدا کولو امکانات په دې ښار کې نه وو. همدغه رقم هرات، مزار شریف، قندهار او جلال‌آباد بېحده لوی شوي دي. یوه ډېره برخه د ښاري نفوس د افغانستان په پنځو ښارونو کې و. د دې په څنگ کې، غیرپلاني مناطق بېحده ډېر شوي وو او علاوه پر دې، د ځمکو غصب او د ځمکو د مافیا اوچت لاس، په ښاري ژوند باندې، یوه ستونزه وه. او له ټولو نه مهمتر معلومدار، مملکت کې جگړه روانه وه او د جگړې په چوکاټ کې هغه رقم پلانگذاري او حرکت چې ضرور دی چې هر ځای ته ورسېږئ، د ستونزو برخه وه. سره له دې، ما تقریباً سلها ساعته د یوې متوازنې ښاري طرحې په باره کې او د یوه لیدلوري د راوستلو په باره کې تېر کړل، چې د دې لپاره چې موږ وکړی شوو، هم د خپل تمدني تاریخ په اساس باندې او هم اوسنیو شرایطو باندې، داسې یو حرکت برابر کړو، چې د یویشتمې پېړۍ ښارونه منځ ته راوړو او ښاري ژوند تأمین کړو. <br>جنبش: دقیقاً، سره له دې چې په وروستیو شلو کلو کې، د بهرنۍ پانگې، د افغانانو د خپلو هڅو له امله یو څه پرمختیاوې راغلې، ښارونه پراخه شوو، خو هغه ډول ښارونه مو ونه درلودل؛ په دې باره کې به زه پوښتنه وکړم. در مورد انکشاف شهری افغانستان وقتی صحبت میکنیم، نام دیگری که مطرح میشود، دواد خان است. ما بارها میشنویم که این کار بر اساس ماستر پلان داود خان میشود، آن کار شده، و یا این کار مطابق ماستر پلان نیست؛ به نظر شما، در شرایط فعلی، در قسمت اعمار و توسعه شهرها، این نظریه و مفکوره ماستر پلان ها هنوز هم مطرح است یا جای خود را به کدام چیز دیگری داده؟ <br>دکتور غنی: سه نوع ماستر پلان داشتیم: یکی ماستر پلان‌های بود که مرحوم زابلی مطرح کرد، و شهرهای شمال شرق افغانستان محصول این بود. پلخمري، بغلانها، قندز، تالقان خاصتاً؛ دوم، پلان‌های شهری بود یا نیمه شهری بود از طرف کمک کننده های بین‌المللی گذاشته شد. لشکرگاه مثال زنده این از طرف امریکایی هاست؛ و مکروریان کابل مثال بسیار زنده اش از طرف اتحاد شوروی سابق است. سوم، پلانگذاری بود که از طرف خود افغانها صورت گرفت و در این بخش مثال ‌های زنده اش میمنه و شبرغان در شمال افغانستان؛ شهرهای عمده دیگر فراه، جلال‌آباد و شهرهای کوچک دیگر ما به آن اساس است. اما مهمترین بخش این قبل از داود خان است. در اینجا نام غلام محمد خان فرهاد باید ذکر شود، همچنین عبدالله خان ملکیار، وقتیکه والی هرات بود و بعد از آن مسئول پروژه وادی هلمند بود، و همکارهایشان کارهای زیاد را انجام داده. در شهر کابل کارته های که شروع شده بود، کارته چهار طور مثال، شهرنو؛ در زمان شاه ‌محمود خان شروع شده بود. و بعد از آن وزیر اکبر خان در دوران ده سال دهه دیموکراسی مرحوم اعلیحضرت صورت گرفت. نکات عمده اینها این بود، که اینها واقعاً حس احترام به قوانین را ایجاد کردند، کارته سه هم در کابل یک نمونه اینست، که در زمان دواد خان ایجاد شد. و مردم تفکیک واضح بین جایداد شرعی –که در چارچوب ماسترپلان‌ها آمد، و جایداد عرفی را داشتند. و در ابتدای جمهوریت هم، یک احترام خاص برای این وجود داشت، و مردم چند معطل شدند که در ساحات غیر پلانی انکشاف ایجاد نکنند. اما ساحات غیر پلانی در ختم دوره مرحوم اعلیحضرت، مثل دشت برچی واری شروع شد و دوام کرد. نکات منفی این پلانگذاری ها این بود که میراث تاریخی ما را احترام بسیار کم گذاشتند. یکی از والی‌های قندهار طور مثال معروف بود به این که بلمبان هر چیزیکه به آثار تاریخی ما ارتباط داشت مورد احترام نبود. یک عصری بودن کوتاه‌نظر در نظر بود و این موجب این شد که میراث تاریخی مورد احترام نبود. دوم، نوع ترتیب سرک‌ها، کارته پروان یک مثال عمده اش است یا وزیر اکبر خان، به اندازه کوتاه بود و در نظر گرفته نشده بود که آینده [چطور میشود]، و خاصتاً در این ماسترپلان ها مردم را ملامت کرده نمی توانید، نفوس افغانستان حد اعظم در شروع دوران داود خان ۱۵ میلیون بود. در این چارچوب نوع انکشاف شهرها که در آینده چی رقم خواهد شد و نوع ارتباط اینها با هم، مورد نظر گرفته نشد. و خاصتاً سرکهای حلقوی مد نظر گرفته نشد، چون هر شهر عمده را که بینید طور مثال هرات، تنها هشت ساعت موترها حرکت کرده میتوانست، موترهای لاری حرکت کرده می توانست، از این جهت ترانزیت منطقوی و بین‌المللی مطلق ایستاده میبود، شانزه ساعت. و همچنین ارتباطات واضح که چطور یک نظام شهری سرتاسرییکه با هم مرتبط باشد و موجب این نشود که پایتخت به مراتب بزرگتر از شهرهای دیگر شود، به وجود بیاید. از این جهت، این دو بخش ترازو است. نقطه دیگر اینست که افغانها در یک چارچوب بین‌المللی رفتار میکردند که ماستر پلان، خاصتاً ماستر پلان‌های که در اتحاد شوروی سابق تهیه شده بود، نهایت خشک و محدود بود، اما امریکا هم به همین شکل بود، بنابرین شرایط تغییر کرد، در این شرایط چیزیکه به وجود آمد، ضرورت انعطاف و یک جهت ستراتیژیک بود، تا محدودیتی که تمام ابعاد را، توسط یک پلان عمومی برای آینده مطرح کند، [به میان بیاورد]. اما نکته اصلی ما اینست که ما دو نسل گمشده داریم. به این معنی که اگر تداوم ما –تداوم حکومتداری از دوران داود خان دوام میکرد و سرمایه بشری افغانستان –که در این بخش قابل ملاحظه بود، دوام میکرد؛ شکل شهری ما نوع دیگر میبود. بیست سال تجاوز اتحاد شوروی، بعد از آن جنگهای بین جنگ‌سالارهای ما، و بعد از آن وضعیت امنیتی وخیم که بعد از سال ۲۰۰۶ ایجاد شد، شرایط را دشوار ساخت. <br>جنبش: شما میگوید که، یعنی برای شنونده‌ها واضح شود که ماستر پلان‌ها در وقت خود جای داشت، و حالی باید یک فکر جدید در مورد شهرها شود. <br>دکتور غنی: مطلق! بین ماستر پلان و پلانگذاری باید تفکیک قایل شوید. پلانگذاری ضرور است در سطوح مختلف. در افغانستان حداقل در پنج سطح باید پلانگذاری داشته باشیم:‌ به سطح ملی، به سطح زون‌ها، به سطح شهرهای بزرگ، به سطح ولسوالی‌ها، و بالآخره به سطح شهرک‌ها؛ اما همه اینها با هم عیار باید شوند و در یک جهتی که من نامش را –البته نام تنها از من نیست از مشاورین بین‌المللی که با ما کار می کردند با هم به نتیجه رسیدیم یک «چارچوب ستراتیژیک انکشاف شهری» را نامگذاری کردیم و به آن حساب آینده را ما در یک جهتی می بینیم که مابینش، هم یک جهت واضح باشد و هم انعطاف در مقابل شرایط متغییری که در جامعه به وجود میاید، هر دو را با هم داشته باشد. <br>جنبش: ډېر ښه، تاسې یو ځل ویلي وو، اوس چې عموماً په ښارونو باندې غږېږو چې افغانستان کې دا ظرفیت شته چې بېرته هغه د لرغونې زمانې د ۱۰۰۰ ښارونو نظریه پلې کړي او را ژوندي یې کړي، دا نظریه هماغسې چې په تېرو خپرونو کې راغله، د افغانستان په شمال کې، په اسنادو کې راغلې ده، پوښتنه مې اوس دا ده چې دغسې یو لیدلوری په دا اوسنۍ یوویشتمه پېړۍ کې زموږ له ماحول او شرایطو سره فکر کوئ سمون لري؟ <br>دکتور غنی: زه واقعاً په دې باور لرم جناب جنبش صاحب چې سمون لري. که وگورئ یوازې شهرکو ته، په حقیقت کې ۱۰۰۰ ښاره مو ایجاد کړي دي. ستونزه په دې کې ده چې په یوه نظم کې چې دا ټول په کې د یو بل متمم وي، متمم نه دي؛ ځکه د دې پر ځای چې د یوه ستراتیژیک لید پر اساس راشي، په مختلفو طریقو باندې، او مخصوصاً د ځمکې د مافیا د فساد په چوکاټ کې، د دې پر ځای چې ټولو افغانانو ته مصئون شرعي کورونه برابر کړي، یوه ډېره لویه برخه د افغانستان وگړي یې په عرفي جایدادو کې واچول، او شرایط یې ورته سخت کړل چې خدمات هم نه لري، او له ټولو نه زیاتر اعتماد نه لري چې دا جایداد څنگه [دی] او دعوې او دنگلې په دې کې زښتې ډېرې شوې. <br>جنبش: او د قومي جزیرو بڼه یې هم غوره کړه. <br>دکتور غني: بالکل، د دې پر ځای چې زموږ اجتماعي بافت جوړښت قوي کړي، ضعیف یې کړ او مختلفو برخو د ښارو کې ورنه جزیرې جوړې شوې. ستاسو په یاد به وي، زما خو زښت ډېر په یاد دي، چې وختې یو کونج د کابل یا افغانستان کې مو ژوند کاوه، نورو ټولو سره مو ژوند کاوه، او د داود خان په دورې کې، هم په صدارت کې، هم په جمهوریت کې، قومي نومونه چا نه شوو استعمالولی، او مناسبات بې‌حده فرا‌قومي وو؛ نو دلته ضرور ده چې په دې باندې پوه شئ چې وختې چې یو ښار جوړوئ، ښار خپله باید وسیله د ملي وحدت وي او ټول باید په کې راشي، هر ځای د افغانستان باید یو وړوکی افغانستان وي. <br>جنبش: پس به قول شما، اگر نظریه باستانی هزار شهر از قبل با ایجاد شهرک‌ها و شهرهای جدید از حرف به عمل آمده، جنبه‌های مختلف این نظریه در سطوح مختلف حکومتداری چگونه تطبیق شده میتواند؟ <br>دکتور غنی: در سطوح مختلف به این معنیست که، از بالا باید پائین ببینید، از پائین به بالا ببینید. به این معنی، امروز یک عطش کافی از طرف مردم وجود دارد که باید برایش خدمات داشته باشند، و اولاد شان باید دسترسی به امکانات داشته باشند. این موجب این میشود که شهرک‌ها در نقاط مختلف برایش تقاضا وجود دارد. حالی نقطه کلیدی در اینست که پلان این شهرک‌ها به شکلی باشد که هم قابل استطاعت باشد و هم در داخل چوکات قانونی باشد. قسمت دوم، ولسوالی‌های متعدد داریم، چند صد ولسوالی داریم، و یک قسمت اینها همزمان شاروالی‌ها استند. هدف من این بود که، هر ولسوالی افغانستان باید یک مرکز خدمات داشته باشد، و یک مرکزیت شهری داشته باشد، تا به اساس آن خدمات ارایه شود. کشور ما بزرگ است، اما ساحه زراعتی کشور ما کوچک است. از این جهت با در نظر داشتن امکانات، باید از ضیاع زمین زراعتی جلوگیری شود، تمرکز سر این باشد که بزرگسال‌ها بتوانند به مرزعه برسند و به کار خود به معادن و اینها برسند، بخش سکتور و خدمات سکتورهای دیگر؛ و اطفال و خانواده‌ها بتوانند در جای‌های متمرکز باشند، که هم بتوانند آسوده باشند و هم بتوانند امکانات داشته باشند. و مرحله سوم شهرهای متوسط است، ارتباط اینها با بزرگ‌ شهرها. از این جهت، هر بزرگ یک ارتباط طبیعی با شهرهای کوچک و وسط دارد. نکته چهارم این به سطح ملی است، که همه اینها جمع شوند و در اینجا نقش پایتخت می آید. کابل بیحد بزرگ شده و اگر جهت اقتصادی این را ببینید، در آن وقت که هجوم یا حضور وسیع خارجی‌ها قرار داشت، این را از بین ببرید، مردم کابل از چی نان پیدا میکند؟ نقطه کلیدی این وضع اقتصاد است، از این جهت در سطح زون کابل، و ارتباط کابل با ولایات همجوار این که همیشه مرکز این بوده، تمام این باید به صورت اساسی [تنظیم شود]. طور مثال، از سروبی تا جبل السراج را اگر مد نظر بگیرید، یکی از بهترین ساحه صنعتی افغانستان بود میتواند. ضرور نیست که صنعت به خود کابل تمرکز داشته باشد. و همچنین ساحه سروبی و نغلو، به شهرک‌های بسیار زیبا بدل شده میتواند. به این اساس نوع پلانگذاری را مرتب کرده میتوانید که نفوس به شکلی تقسیم شود [که توازن بوجود بیاید]. و مردم افغانستان متحرک استند، مثال زنده اش نیمروز است. نیمروز در ۲۰۰۲ از هشت هزار زیاتر نفوس نداشت، و اکثر اش نیمروزی‌ها بودند، در ۲۰۲۱ تمام از ۳۴ ولایت در نیمروز حضور داشتند و نیمروز آن نیمروز غریب و عقب افتاده نبود، یک نیمروز متحرک بود. از این جهت ضرور است که یک دیدگاه واضح ملی، ارتباط داشته باشد، و همچنان از نگاه صلاحیت‌ها هر کدام این ساحات، که از نگاه فزیکی گفتم تان، باید صلاحیت های واضح خود را داشته باشند، و در عین حال نظارت از مرحله بالاتر. <br>جنبش: ماته د برتانیا د حکومت یو موډل را یاد شو، چې البته دا د برېښنایي حکومت سره دا شی آسانېږي، دوی مثلاً ځیني دفترونه چې په مرکزي حکومت پورې اړه لري په لندن کې نه دي، مثلاً د تقاعد ریاست یې په سکاتلنډ کې دی، د ترافیکو لوی ریاست یې چې د موټرو، لایسنس او دې موضوعاگانې سنبالوي په وېلز ولایت کې دی، چې دا دې سبب شوی دی چې هم سیمه‌يیزو خلکو ته کار پيدا شي، هم په لندن کې د تراکم مخه ونیول شي، زه فکر کوم دغسې طرحې د افغانستان د ښارونو لپاره ډېرې ضروري دي. <br>دکتور غني: زما د اقتصادي زونونو پلان همدا و، ځکه که افغانستان په ۸ اقتصادي زونونو ووېشئ، ضرور نه ده چې هر ولایت کې [ټول دفترونه وي]. بل شی دا دی چې اوس هر ولایت کې تعداد د ریاستونو دومره ډېر شوی دی چې حد و حدود نه لري. که ۱۹۵۵ز کې وگورئ، د افغانستان ټول حکومت لوړپوړي مامورین په یوې سالنامې کې ځایېدل، یا کالیزې کې. تنها یو لوی ولایت کې لکه بلخ غوندې، یا ننگرهار غوندې، یا هرات غوندې، تعداد د مامورینو اوس لسها زره نفره دي، دا یو بار دی، نه خدماتو وړاندې کول، ځکه له یو خوا نه خدمات یې قراردادیانو ته ورکړل، له بلې خوا نه یو حکومت چې بې‌کاره پروت دی، او تاسې اصلي کلیدي اشاره وکړله، برېښنایي حکومت دغه ممکنوي، او لکه چې یوه خاصه برنامه موږه او تاسې ورباندې غږېدلي یوو، دا ضروري ده، او په دې اساس باندې تاسې خدمات وړاندې کولای شئ. همدغه رقم مرکزي پوهنتونونه، ځکه هر ځای کې په دې رقم نه شي کېدای. کابل ټول افغانستان نه دی، افغانستان له کابل نه اوچت دی، اما له بدې مرغې نه، کابل هم په وزیر اکبر خان کې ځای شوی و او باقي کابل له خلکو هېر و. <br>جنبش: فکر کوم دقیقاً همدغسې وه، کابل د افغانستان ځای‌ناستی شوی و، دغه ځای یې نیولی و، نور هیواد هېر شوی او کابل په داسې حال کې چې دغه رول یې خپل کړی و، هغه ظرفیتونه چې د پلازمېنې لپاره ضرور دي یا یې ترلاسه نه کړل یا ور نه کړی شوو. په هر حال، راځئ چې بېرته د خپرونې اصلي موضوع ته چې، د ښارونو توسعه یا انکشاف دی، راستانه شوو. دغه انکشاف ځینې پړاونه لري، ځينې یې پنځه ښيي او دا ستنې یا ستونونه بولي، که تاسې هم له دغې وېشنې سره موافق یاست، دغه ستنې یا ستونونه څه دي؟ دغه مراحل څه دي؟ <br>دکتور غني: اصلي موخه دا ده چې یویشتمې پېړۍ ښارونه طرحه او عملي کړو؛ نه د نولسمې پېړۍ، نه د شلمې. دې ښارونو کې باید مقاومې ټولنې وي، یعنې قوت د دې ولري چې د حوادثو په مقابل کې، تکړه ووسي. باید هره ښاري ټولنه چې ناحیو ته راځو، باید خپل صلاحیتونه ولري او خپل مسئولیتونه. درېیم، فرهنگي تاریخي میراث، محیط او توریزم ته باید زمینه برابره شي. ځکه که هر ښار کې دا برخه نظر کې ونه نیسئ، سبا پریشانه کېږئ. بله برخه یې د خلکو ژوند دی، او خاصتاً د ښار او د کرنې ارتباط او د ښار و مالدارۍ ارتباط. زموږ ټول ښارونه، لکه مخکې مې چې په تېرې برنامې کې له تاریخي نظر نه وویل، کرنې سره او مالدارۍ سره په طبیعي توگه تړلي وو، او که دا دوو برخو کې واقعاً د ښاري ژوند په اساس باندې، او د ارزښت د زنځيرونو په برخه کې کار وشي، له وارداتي مملکت نه وتلی شئ، په خپلو پښو درېدی شئ او په صادراتي مملکت باندې بدلېدی شئ. او آخري برخه یې دا ده چې پلانگذاري او حکومتداري باید، هم د خلکو په گډون باندې استوار وي، او هم په مشورې باندې استوار وي او په نظم باندې. مشوره مانا د دې نه ده چې تر آخري حده پورې په ځای درېږئ. ماناداره مشوره، غوره حکومتداري. دغه پنځه اصلونه ضرور دي، ځکه جهت معلوموي او ټولو خلکو ته اصول د لوبې په واضح توگه هر ښار کې مطرح کېږي، او پوهېږئ چې څه باید کوم ځای کې وشي، څه وخت کې وشي؟ او پانگه چې اچوئ، د پانگې نتیجه باید څنگه وي؟ او د چا له خوا باید پانگه واچول شي؟ <br>جنبش: پس این معیارهای پنج‌گانه یا ستون‌ها برای همه شهرها مثل یک فورمول قابل تطبیق است در همه شهرها، یا تفاوت میکند؟ <br>دکتور غنی: چارچوب عمومیست، اما بر اساس مطالعات دقیق در هر شهر، مبدل به دیدگاه خاص برای همان شهر میشود و شرایط آن را در نظر میگیرد. چون طور مثال، یک شهر به کدام جهت انکشاف کند؟ شرق، غرب، شمال یا جنوب؟ این جهت انکشاف مطلق بسته به شرایط خاص است. و ابعاد دیگر این، نوع ارتباط شهر و ده، به کدام صورت، صورت میگیرد، يا زیربنا یا نقاط دیگر این، همه؛ اما یک چارچوب عمومی مطرح است. یک بخش این پلان‌ها از طرف یک نهاد بسیار معتبر بین‌المللی ساخته شد، اما ضرورت واضح است که افغانها ظرفیت این را خود به دست بگیرند، که این چارچوب را بتوانند در تمام شهرهای مختلف افغانستان، کوچک و متوسط خود شان عملی کنند. و هم در عملی کردن این در شهرهای مختلف از تجارب شهرها با هم بیآموزند. <br>جنبش: دقیقاً ښار د وگړو لپاره دی، نه وگړي د ښار لپاره، نو د ښاري پرمختیا، پراختیا او نورو مسایلو کې د وگړو خوندیتوب او هوسايي حتماً په نظر کې نیول کېږي. په دغو پلانونو کې چې موږ پرې اوس غږېږو، د فزیکی ماحول مقام چې دغه دوه غوښتنې: یعنې هم فزیکي خوندیتوب د وگړو او هم د هغوی د ژوندانه هوسایي تأمین کړي، څه دی او چېرې دی؟ <br>دکتور غنی: لومړۍ خبره دا ده چې وختې چې فزیکي ماحول ته گورئ، دا فزیکي ماحول څه خصوصیات لري؟ او موږ له بدې مرغې نه، په لومړیو شلو کالو کې د یویشتمې پېړۍ، طبیعت باندې ډېره ناروا کړې. یو اوچت مثال یې د عمیقو څاه‌گانو کیندل دي. اوس ولې اوبه خرابې دي؟ ښاري اوبه د خوړلو نه دي؟ یا ورځ په ورځ باید لا کیندنې وکړئ؟ دلیل یې دا دی چې په یو منطق باندې رانغلل. لومړۍ خبره دا وه چې د ځمکې لاندې اوبه څومره ظرفیت لري؟ څه رقم بیا خوندي کېږي؟ سیلابونه که راځي، طریقه یې څه ده چې بېرته باید لاندې ذخایر ډک کړئ؟ او په څه وخت کې یې باید وباسئ او د څه لپاره یې باید استعمال کړئ؟ دا یې یو واضح مثال دی. غرونه، تپې، ورشوگانې، دې ټولو باندې مو ظلمونه کړي دي. او واقعاً، هغه څه چې خدای تعالی افغانستان د طبیعي له نظر نه ورکړي دي، بې‌ساري دي. سیندونو باندې مو څه کړي دي؟ د سیندونو مسیرونه مو غضب کړل. لومړۍ خبره دا ده چې باید د ناروا مخه ونیسئ. دویمه خبره یې دا ده چې ټول ښاریان باید په گډه پوه شي، چې دا پانگه د دوی ده او راتلونکو نسلونو لپاره ده. او دلته وختې چې راځئ، لیدلوری یا ذهنیت په کار دی. ما یو وارې یوه خصوصي پوهنتون کې څو ساعته درس ورکاوه، زما طریقه دا ده چې پوښتنې کوم، او بیا د پوښتنې په اساس باندې [لکچر ورکوم]، ټولو دې محصلینو او محصلانو نه مې پوښتنه وکړله چې تعریف د ملکیت مو څه دی؟ پوهېږئ، یو نفر ونه ویل چې کوڅه زموږ ده، یا ناحیه زموږ ده، یا سرک زموږ دی. د دوی ذهنیت یوازې دا و چې زما ملکیت زما په چهاردیوالۍ کې دی. ښار کې، بې له دې نه چې همسایه گانو سره، نورو وگړو سره په ارتباط کې اوسئ، په دغه اساس باندې، ماحول باندې باید په اساسي توگه پوه شوو. د مثال په توگه لمدې منطقې لرو چې کابل کې د مثال په توگه قول د حشمت خان و، یا قندهار چمنونه وو، یا هرات کې، یا مزارشریف کې یا نورو برخو کې، خاصتاً قندز، بغلان و پلخمري و تالقان، دغو باندې چا توجه نه درلوده. له ټولو نه عمده خبره، ښارونه مو چې جوړوئ، د تنفس فرصت مو ورکړی که نه؟ مرکز د ښارونو باندې مو څه کړي دي؟ د مثال په توگه، څو د ښارونو متخصصینو په دې باندې واقعاً فکر کړی چې جهت د باد په دې ښار کې څه رقم دی؟ او کوم خوا نه کوم خوا ته ځي او څنگه له دې نه استفاده کوو؟ او نتیجه د دې څه ده؟ دغه ابعاد ټول په دغه ستراتيژيک چوکاټ کې، چې زه ورباندې وغږېدم، برابر شوي دي، او ورباندې سخت تحقیقات شوي دي، او نتایج یې نیول شوي دي، چې بېرته وگړي په کې شامل شي. اما عمده‌ترینې خبرې ته بېرته راشوو، شرعي جایداد دی. شرعي جایداد مصئون جایداد دی. یوې کوڅې که وگورئ، که یو خوا ته یې شرعي جایداد وي او بل خوا ته یې عرفي جایداد وي، دوه چنده تر څلور چنده په قیمت کې یې فرق دی. دغې لپاره لازمه وه چې دعوې او دنگلې په جایداد باندې، باید فیصله شي او مخصوصاً وختې چې نوي پلانونه لرئ، دا ټول ابعاد د دې په واضح توگه وي چې خلک ځان مصئون کړي او د همدې په اساس باندې، خپلو وجایبو باندې هم باید په واضح توگه پوه شي. هر بار په حکومت باندې نه شئ ایښودلی. د مثال په توگه، د مکروریانو د هر اپارتمان قیمت آسمان ته ختلی و، اما حاضر نه وو چې خپل بدرفت ته پیسې ورکړي. او بله خوا یې دا ده، وختې چې استملاک راته، له یو خوا نه استملاک لاتري وه، ځکه چې زېربنا یا سرکونه او دا چې جوړېدل، هغه خلک چې جایداد به یې پاتې کېده، قیمت به یې آسمان ته کېده. او له بله خوا نه بلا وه، هغو ته چې خپل جایداد یې له لاسه ورکاوه. مختلفې لارې موجودې دي، ډېرې اصولي لارې چې عدالت راشي او هم ټول مصرف او بوج په حکومت باندې را نه شي. <br>جنبش: البته وخت به ولرو چې دغه ستراتيژيک پلان باندې مختلفو برخو باندې یې، مخصوصاً چې کله په ښارونو باندې جلا جلا غږېږو، پرې تم شوو، خو دلته به دا د عمومیاتو په برخه کې، ما رفاه یا هوسایۍ ته اشاره وکړه چې د وگړو هوسايي په ښار کې څنگه تأمیندلی شي او هوسایي په کور پورې تړلې ده چې یو ځای وي او څوک په کې ژوند وکړي او کار پورې تړلې ده چې روزي ورته چمتو شي، دغه دوه مسئلې ستاسې په دغو طرحو کې څنگه حل شوې وې؟ <br>دکتور غنی: خبره دا ده چې روزۍ باندې په اساسي توگه باید فکر وکړو، او ځکه وایم چې ما په کرهنې باندې، مالدارۍ باندې، په صنعت باندې، خدماتو باندې او خپله ښار جوړونې باندې [تمرکز درلود]، یوه عمده لاره د روزۍ خپله ښار جوړونه ده. او دا سکتورونه پراخېدی شي او زمینه د دې برابر کېدای شي. او د دې لپاره چې مطمئینه روزي ولرئ، نن بې له دې نه چې په زېربنا باندې، برېښنا باندې، مطمئینو اوبو باندې، مسلکي تعلیم باندې، دې باندې وغږېږئ، هغه روزي منځ ته نه راځي. نو هر گام چې اچوئ باید د روزۍ برخه یې وسنجول شي چې دې باندې څومره خلکو ته کار پيدا کېږي، او په څه طریقه پیدا کېږي؛ او بل دا عادلانه وي، ځوانانو ته، مېرمنو ته. په دې اساس باندې زما سکتوري طرحې د روزۍ طرحې وې. بله برخه د خپله د ژوند طریقه ده. لومړۍ برخه وگورئ، مامورین د دولت، که دوی مصئون کور ولري، معاش زیاتېدلو ضرورت په هغه طریقه نشته، وختې چې کرایه ورکوي. او اوله طرحه مو دا وه، له بده مرغه نه عملي نه شوله، چې لس زره کوره په دارالامان کې د همدې لپاره چینایانو سره نتیجې ته زه رسېدلی وم چې دا ترتیب وشي، خو امنیتي وضع چې خرابه شوله، دا [پروسه نیمگړې پاتې شوه]؛ اما ضرورت د دې دی چې د استطاعت وړ مسکن شرایط برابر کړئ. او فرصت مو په څه کې دی، د افغانستان دولت له ښې مرغې نه ټولو ښارو د افغانستان کې، لا هم ډېر پراخ دولتي جایدادونه لري. او په دې اساس باندې کولای شي چې یا وگړو سره په مستقیمه توگه نتیجې ته ورسېږي چې اساسات د کور د تهداب ورته جوړ شي لکه چې دارالامان کې وو یا کارته چهار کې، دفاع د وزارت مسئولینو ته یا ملي بانک ته چې عبدالمجید خان جوړ کړي وو. یا به د استطاعت وړ کورونه جوړېږي او یا به مشارکت ته راځئ. افغانستان کې پیسې وې، طریقه دا وه چې دا پيسې څنگه سرمایې باندې یا پانگې باندې بدلې شي، او یوه لویه برخه د ولس د مصئونیت لپاره دا ده چې مصئون کور ولري او شرعي کور ولري. خبره دا وه دویمه چې، باید دا کورونه چېرې وي، چې کار ته نږدې اوسي او د کار شرایط ورته برابر شي. او د هماغه لپاره وو چې زمینه د دې برابر کېده، چې زون خوا ته وگورئ او نه یوازې لویو ښارونو ته. خلک کار پسې او ژوند پسې گرځي او د افغانستان خلکو وښودل چې زښت ډېر متحرک دي او خوځښت ته عام شوي دي، دغه اساسات دي چې هر ښار کې په واضح توگه په جلا توگه راغلي چې څنگه وده راشي او څنگه امکانات برابر شي. <br>جنبش: و مسئله خدمات چی؟ مثلاً یکی از مشکلات عمده شهرهای ما این بود که خدمات رسانی نمیشد یا امکانش وجود نداشت. <br>دکتور غنی: از نگاه تاریخی ببینید، خدمات شهری تا وقتیکه افغانستان یک حکومتی داشت که از امنیت سرتاسری برخوردار بود، در آن شرایط خدمات میسر شد. طور مثال، برق در کابل، به اکثریت شهروندهای کابل، در دوره ده ساله دیموکراسی فراهم بود، اما سرعت انکشاف نفوس برق را به یک مشکل بنیادی بدل کرد، بنابرین ضرورت واضح سر این بود که برق کابل چی رقم مصئون شود. برای مصئونیت برق هر شهر، من یک طرح واضح ایجاد کردم، از ۹ جزیره برقی ما مبدل شده بودیم به ۲ جزیره برقی و در ۲ سال دیگر، تمام شبکه برقی افغانستان به یک شبکه واحد مبدل میشد. و در عین حال زمینه صادرات برق را از راه ما به پاکستان و اینها ایجاد میشد. نقطه دوم شاروالی‌هاست، بدبختانه شاروالی های ما، مردم نامش را چوروالی گذاشتند، از این جهت نوع خدمات شاروالی‌ها یک نکته کلیدی بود، در بعضی جای‌ها موفق شدیم و در بعضی جای‌ها موفق نشدیم چون چیزی را که میراث گرفته بودیم بیحد به مشکلات زیاد مواجه بود. و در اینجا باز هم سر قوه بشری میایم، از یک طرف در عدم موجودیت یک سیستم شفاف و واضح انتصاب و حفاظت یک قسمت افراد از طرف نهادها و اشخاص متنفذ وضعیت دشوار بود، و از طرف دیگر عدم تجربه؛ بخش تعلیم یافته ما در حال انکشاف بود، اما افرادی را که با تحصیل بین‌المللی تشریف آورده بودند، دوباره پس آمده بودند، بدبختانه دو مشکل بنیادی داشتند: یکی عدم تجربه، که چطور این پلان‌های تیوری را مبدل کنند؛ و دوم یک احساس برتری بین شان ایجاد شده بود. خیال می کردند، که هدیه خداوند بر روزی زمین استند و باید زمین شرکت کند که حرکت کنند. این دو مشکل، نوع ارتباط خدمات را مشکل ساخته بود. و ضرورت این بود از نگاه خدمات هم که طرح های مردمی را باید مطرح کنیم. در کراچی طور مثال، موضوع بدرفت به صورت بنیادی از طرف مردم حل شد، با همکاری. بدون مشارکت، چند پروژه را که در زمان وزارت مالیه من اساسش را گذاشته بودم، که اساس همکاری در یک ناحیه را ایجاد کرده بودم. مخصوصاً در کارته پروان. واقعاً نتیجه بسیار درخشان داده بود، ضرورت این بود که وسعت بدهیم. چون در آنجا مردم گرد هم آمدند و واقعاً به یک جمعیت متشکل و مقاوم بدل شدند. عزا و عروسی شان از هم بود، تمام شان طور مثال کوچه های خود را نیم قیمت یا ۴۰٪ قیمت کانکریت کوچه ها را دادند. تمام کوچه‌ها برق داشت. این تعادل ضرور است، تا بتوانیم نوع پلانگذاری نهادهای مصئون را به وجود بیاوریم. ما هم مرکزیت بسیار منفی را میراث داریم، هم عدم مرکزیت را. به این معنی که یک شاروالی تمام ناحیه را میخواهد زیر کنترول داشته باشد، و از طریف دیگر وقتیکه عدم مرکزیت باشد در یک ولسوالی یا در یک شهر، یا در یک ولایت، زمین دولتی را ملکیت عامه نمیدانند، و تقسیم میکنند. <br>جنبش: په دا عمومي برخه کې زه یوه یوه پوښتنه زر زر کوم چې په دې باره کې عمومي یو نظر ورکړو اورېدونکو ته، بیا به لاړ شوو هغه مشخصاتو ته. یوه موضوع تاسو اشاره درلوده مخکې چې، ژورې څاه‌گانې راغلې او په ښارونو کې یې د اوبو یو لوی بحران رامنځته کړ او، زه فکر کوم دا یوازې د څښاک اوبه نه دي، په مجموع کې زموږ ښارونه د اوبو له سخت کمبود سره مخامخ دي، ستاسې دغو طرحو کې چې ښارونو ته مو جوړې کړې وې، د اوبو مسئلې د حل لپاره، چې د څښاک او مالدارۍ او زراعت ټولې په کې راشي، د دې لپاره د حل دغسې یوه لاره چې هم دغه اقلیمي چیلنجونو یا ننگونو ته ځواب ویلی شي او هم دوامداې ووسي، تاسې ورته موندلې وه؟ <br>دکتور غنی: بالکل، شپږ ښارونو لپاره منظم ترتیبات نظر کې نیول شوي دي، چې څنگه د ځمکې لاندې اوبه، د سیندونو، د ویالو، د باران اوبه، دا سیلاب اوبه، دا ټول په یو منظم چوکاټ کې راشي. چېرې باید اوبه بېرته ځمکې کې تزریق شي، چې حفاظت یې وشي، کوم وخت کې دا استخراج شي او په څه طریقه باندې استعمال شي. چېرې بندونه باید او څه رقم بندونه راشي. بلې، دا یوه اساسي موضوع ده، ځکه په تاریخ کې هم ټول عمده ښارونه د مثال په توگه، بین‌النهرین کې او نورو ځایونو کې، د اوبو ستونزه اساسي ستونزه وه چې حدود د ښارونو یې تعیین کړي دي. او نن په ټوله نړۍ کې بیا دا موضوع ده، او شاید تر ۱۰۰ ښاره یوازې جنوبي آسیا کې، د اقلیمي تغییراتو له نظر نه، خپل اوسنی نفوس له لاسه ورکړي، یا مطلق بېرته کلیو باندې بدل شي. هرې برخې کې چې ما تمرکز کړی، او ستراتيژیک چوکاټ برابر شوی، د اوبو خوندي کول، يوه عمده موضوع یې ده. <br>جنبش: جزیات به یې البته اورېدونکو ته وایوو، چې حتماً به دوی غواړي چې پرې پوه شي، نو هر ښار باندې چې غږېدو بیا به هلته مشخص وخت ته په کتو به یې ووایو. یک تاکید خاص در این بر میراث های فرهنگی، حفظش و سرمایه بر میراث‌های فرهنگی وجود دارد، تقریباً تمام شهرهای ما دارای چنین میراث های بزرگ است، چرا چنین یک تاکید برای شما اولویت یافته بود؟ <br>دکتور غنی: چند دلیل است، نقطه اول موضوع ریشه است؛ مهاجرت، جنگها، تجاوزات خارجی، ما را از ریشه خود بیگانه ساخته. دوم، دیدگاه ماستر پلان یک دیدگاه عصری بودن بود، که هر چیزی را که در گذشته بود مشکل می دانستند. میخواستند تنها حرکت کنند، و این یک حرکت جهانی بود. بنابرین از یک طرف، تقویه سرمایه فرهنگی و سرمایه اجتماعی ما، ارتباط واضح با گذشته ما دارد. موضوع دوم این پس کار و زندگی است. ترکیه را ببینید، هند را ببینید، مصر را ببینید، یا لبنان را ببینید، مقدار پولی که اینها سالانه از توریزم به دست می آورند، یکی از عظیم ترین منابع عایدات شان است. افغانستان واقعاً با تمدن درخشانی که داریم، بخش شهری این در چارچوب چهار مدنیت بزرگ ما ترسیم کردیم، می تواند با موجودیت امنیت و یک دولت مشروع، سالی یک میلیون تا چند میلیون توریست داشته باشد. و یکی از نقاط عمده ییرا که هر توریست میخواهد ببیند، بخش آثار تاریخی این مملکت است، یا میراثی فرهنگی این مملکت. یعنی فکر کنید که اگر در غزنی، یک بخش فردوسی در دربار غزنوی تمثیل شود؛ یا در بلخ در خانقاه بهاءالدین ولد، پدر مولانا جلال‌الدین بلخی رومی بتوانیم ببینیم که چی شیوه درس جریان داشت؛ یا در مسجد نه گنبد؛ یا هر نقطه افغانستان را که ببینید یا هر دره، یا بخش‌های دیگر یا بامیان؛ میراث فرهنگی ما زمینه این را برابر میکند، که ما هم عمق تاریخ خود را بدانیم، هم نوع ارتباطات خود را، و هم وسیله این را داشته باشیم که با ممالک هم‌جوار ارتباطات فرهنگی نهایت محکم داشته باشیم. هر زبان ما، زبان ملیست، و وسیله ارتباط ماست. و تمام این ابعاد، موجب این میشود که نهادهای فرهنگی در هر یکی از شهرهای ما انکشاف کند. پوهنتون‌های ما مراکز تحقیقات باشد. گروپ‌های نویسنده‌های ما با الهام از این گذشته، بتوانند داستان نوشته کنند، اشعار ما، ابعد مختلف... احساسات عمیق ما، و چون ما خوشبختانه مملکت ۹۹٫۹ فیصد مسلمان استیم، تاریخ ما هیچ نوع تهدید به عقاید فعلی ما و دین مبین اسلام ندارد؛ بالعکس زمینه این فراهم میکند که وسعت فکر را، که همیشه یک بخش از تمدن درخشان اسلامی بوده، تمثیل کند. و همچنین ابعاد طبیعی زندگی خود را، و نوع ارتباط شهر و ده، و شهر و مالداری و کوچی‌گری، کاروان‌ها و نوع تجارت بین‌المللی، و به چی شکل با الهام از گذشته، قرن‌های آینده را رقم میزنیم؛ فراهم کرده میتوانیم. این برای ذهنیت‌سازی ما و حس اعتماد تمدنی ما، من فکر میکنم یک نکته بسیار مهم است، و ضرورت این را ایجاد میکند که همه بتوانند، سر گذشته مشترک ما فخر کنند. اینطور نقطه افغانستان نیست که جز یک تمدن نبوده باشد. و از این جهت احساس ملی ما در چارچوب مساوات همه افغان‌ها باهم دوباره تقویت شده میتواند. <br>جنبش: یعنې په دغه میراثونو باندې پانگونه، صرف‌نظر د دې نه چې د تاریخ سره او د لرغونتوب سره د اوسني نسل د وصل یوه کړۍ کېده، اقتصادي مرجع هم وه او د عوایدو یوه منبع هم کېدلای شوه. ډېره مننه. تاسو یوه خپرونه کې، تېره خپرونه کې فکر کوم یادونه وکړه، کله چې په کابل باندې لنډ وغږېدو، تاسې وویل غوښتل مو چې د دارالامان واټ په یوه اساسي ښاري کورېډور باندې بدل کړئ، ما دا نړیوال کورېډورنه تاسې نه اورېدلي وو، د ښاري کورېډور اصطلاح مې لومړي ځل لپاره واورېده، لنډ که راته ووایاست، ښاري کورېډور یعنې څه؟ <br>دوکتور غني: مفکوره له پخواني «چهارسو» نه نیول شوې، ځکه که هره برخه کې پخوا وگورئ، هر ښار د افغانستان څلور واټه درلود، او دا به ټول سره یو ځای شول مرکز کې چې ورته «چهارسو» یې ویلې، چې قندهار یو واضح مثال دی، هرات او نور. که عمده ښارونه د اروپا وگورئ، لوی واټونه لري. پاریس خاصتاً، ویانا، لندن، دغه... دارالامان له یو خوا نه؛ او له ارگ نه تر هوایي هډې پورې، د بي‌بي مهرو برخه بل خوا ته، دغه ته ما تفصیلي پروگرامونه جوړ کړل، چې هر یو یې څنگه د ودې او په عین حال کې، په مشخص اختصاص باندې څنگه بدل شي. او بیا دا مفکوره مو واخیستله او ټولو نورو لویو ښارونو د افغانستان ته، هغو ته مو ستراتيژيک چوکاټ برابر کړ، هر یو د دې کې کورېډورونه برابر شوي دي. نو تعداد د کورېډور محدود نه دی، کابل مې د مثال په توگه دا کولای شئ تر لسو یا پنځلسو کورېډورنو پورې ورسوئ، اما هر یو یې خاص پلانونه لري ، او خاص تمرکز لري، چې دې برخې کې... <br>جنبش: وبښئ، وظایف یې څه دي د کورېډور؟ یعنې کومه وظیفه ترسره کوي؟ یوازې د وصل که...؟ <br>دوکتور غنی: نه، یوازې د وصل نه ده، د زېربنا موجودیت دی، د پلانگذاری موجودیت دی، د چاپېریال برابرول دي، د خدماتو برابرول دي. د مثال په توگه، د دارالامان کورېډور بېرته د مرحوم امان‌الله خان طرحې ژوندۍ کول او تکمیل کول وو. په دې معنی چې یوه برخه د دارالامان د کورېډور، ټول دولتي دوایر به تلل دارالامان ته؛ او دې به د دې زمینه برابروله چې مرکز د ښار بېرته په یوه فرهنگی ښار باندې بدل شي، او ساه وباسي د کابل ښاریان. د دې په څنگ کې خاص برخه د تجارتي خدماتو او د صادراتو او دې لپاره، د ژوند مختلف شرایط دي. مفکوره څه وه؟ مفکوره دا وه چې اجرائیه قوې نه پارلمان ته یا سترې محکمې ته باید په ۵ دقیقو کې په پښو ورسېږئ، پنځه تر لس دقیقو پورې. او د دې لپاره چې مراجعینو ته زمینه برابره شي، نو بیا د ترانسپورټ یو کورېډور و، چې سر تر پایه د دې په آسانۍ پوسټ رسېده. او څنگ کې یې د کورونو زمینه وه، د خدماتو، د فرهنگي مراکزو، موزیم، پوهنتونونه... دغه ټول یوځای، ځای شوي دي. <br>جنبش: او دا ټولو ښارونو لپاره و. <br>دکتور غنی: دا ټولو ښارونو لپاره په منظمه توگه برابر شوی و. <br>جنبش: خوب، و موضوع عمده دیگر در مور شهرها اینست که، انکشاف و توسعه این شهرهای ما عمدتاً غیرمتوازن بوده؛ شما در طرح‌های خود برای متوازن سازی انکشاف شهرهای ما به نحوه‌ که، هم رابطه بین شهرهای بزرگ و کوچک از یک سو، و رابطه بین شهر و ده‌هات به شمول بخش مالداری تأمین کرده بتواند، چی اقدامی در نظر داشتید؟ <br>دکتور غنی: نکته اول این بود که شهرهای بزرگ فعلی را از بحران نجات بدهیم، چون هر شهر بزرگ ما در بحران شهریست. چی خدمات را میگیرید، چی آب را میگیرید، چی مشکل برق؛ از این جهت، یک بخش سر این بود که از آنکشاف غیرمتوازن فعلی چی رقم جلوگیری شود؟ و از این جهت، جهت توسعه آینده هر شهر معین شد. طور مثال، هم در مزارشریف هم در کابل جهت توسعه آینده باید به طرف شرق باشد، و وقتیکه از این جهت آماده شود، زمینه ایجاد زیربنا، پلانگذاری و ارایه خدمات به صورت واضح دیده میشود، و همچنین ترتیب کوریدورهای آینده. نکته دوم، بعضی شهرهای ما بدیل میخواهد. طور مثال در بامیان، طرح پیشنهادی من این بود که بامیان فعلی به یک شهر توریستی و فرهنگی بدل شود، و یک شهر جدید در ارتباط با خط آهن و شاهراه‌های که شمال و جنوب را با هم ارتباط میدهد، و شرق و غرب را؛ و نزدیک به معدن بزرگ حاجي‌گک باشد، ایجاد شود که یک شهر صنعتی باشد. نقطه سوم اینست که، اگر افغانستان را به هشت زون اقتصادی تقسیم کنید، دیده میشود که هر زون سرمایه خاص معدنی دارد؛ و این انکشاف معادن زمینه این را فراهم میکند که کار به صورت متوازن صورت بگیرد و هر بخش ممد بخش دیگر باشد. اگر به هشت زون اقتصادی افغانستان نگاه کنیم، اینطور زون افغانستان نیست، که به فضل خدواند دارای یک سرمایه [طبیعی نباشد]. و همچنین مسئله آب، اگر از نگاه آب ببینید، و پنج حوزه آبی ما را و باز حوزه‌های کوچک را مدنظر بگیرید، به این اساس من میخواستم که جهت قسمی ایجاد شود، که مردم مراجعه کنند؛ اول ساحات خود را برای کابل و چهار شهر بزرگ دیگر ترک نکنند، بلکه زمینه فرصت‌های آینده خود را ببیند. و همچنین به سطح هر ولایت، ولسوالی‌ها باید تقویه میشد. مسئله ییرا که شما پيشتر اشاره کردید، یک دلیلی که مردم میخواستند به شهرها بیآیند از خاطر عدم خدمات بود، و با خدمات برقی یا الکترونیک، این زمینه باز واضح میشد، که کار باید در سطوح مختلف بیاید. و نکته دیگر این، اینست که ما یک فرصت نهایت بزرگ داریم، به یک مملکت صادراتی زراعتی بدل شویم. و این ایجاب این را میکند، که از میوه تازه به میوه پروسس شده برویم، انجیر ما یک مثال بسیار زنده است. عاید که ما دالر را از آنجیر میگیریم، از آنگور ما کرده کم نیست، سر این که انجیر از نگاه وزن به مراتب کمتر است و انگور نهایت بزرگتر است. اما زمینه این، اینست که در هر شهر در این چارچوب انکشافی سرمایه‌گذاری سر مراکز پروسس زراعتی مورد نظر گرفته شده. و همچنین مراکز داد و ستد زراعت بین شهر و ده. مالداری هم عین ترتیب را دارد. زمانی بود که گوشت مرغ را از برازیل می آوردیم، و تخمی را که وقتش تیر شده بود یا چوچه مرغ را از پاکستان. و تمام این یک چارچوب منظمی را ایجاب میکند، که در آن شهر و ده، مالدار، زمیندار، باغدار، کارگر، مامور دولت، و کسبه‌کار، و تاجر خود را با هم ببیند، و بتواند در یک چارچوب مارکیت ملی، و بعد از آن مارکیت منطقوی و بین‌المللی با هم کار کند. <br>جنبش: یعنې ښار له ښار سره وصل شي، ښار له کلي سره، او دغه راز کلی له ورشو سره، له مالدارۍ سره چې، البته دا لویې او خیالولۍ طرحې بې له شکه چې ظرفیتونو ته اړتیا لري؛ اوس مې پوښتنه دا ده چې تاسې دا ظرفیتونه له کومه کول په هره برخه کې؟ نړیوالو بنسټونو باندې مو تکیه کوله، که کوم خاص ځانگړی تخصصي کوم ځای، موسسه دا مو موندلي وو؟ <br>دکتور غنی: ډېره مهمه پوښتنه! له بدې مرغې نه، بین‌المللي بنسټونه زما په غاړې کې تیږې غوندې وو، بدترین موسسات د ملگرو ملتونو وو، UN-Habitat د مثال په توگه، د دوی ذهنیت هېڅ وخت له دې نه ونه ووت، چې افغانستان یو بیوززله ملک دی او تنها کار چې کولای یې شئ ځینې سهولتونه غیرپلاني ساحو ته روړی شئ. همدا رقم له بدې مرغې نه، نړیوال بانک کې هم دا ظرفیت نه و او آسیايي بانک کې هم دا ظرفیت نه و. او USAID کې خو تحت صفر و، له صفر نه ښکته. نو له هغه نظر نه، زه مجبور شوم چې یوه موسسه په بوسټن کې پیدا کړم، د ماسوچوسیت په ولایت کې، چې ساساکي نومېږي او ډېرې لویې جایزې یې گټلې وې، د مثال په توگه د سنگاپور د تخنیکي پوهنتون او په عین حال کې د مکسیکو د ښار، او نورو ښارونو کې دوی اساس پریښی و. دغه موسسه د نړیوال بانک په مرستې باندې ما استخدام کړه، او اول له کابل نه مو شروع کړله، او پس له هغه نه لاړو پنځو نورو ښارونو ته. دا یې یوه برخه ده، اما بله برخه، واقعي ظرفیت په ولس کې دی. که ولس سره کار وکړئ او ولس ته غوږ ونیسئ، ولس کې ظرفیت شته. ستونزه په دې کې ده چې موږ دوه نسله چې زه ورک نسلونه ورته وایم، تداوم له منځه لاړ، او د ولس ژبه او زموږ د تخنیکي مسلکي همکارانو ژبه یوه نه شوله. چېرې چې دا ژبه، مشترکه ژبه پیدا شوله، پرمختگ آسانه و. چېرې چې دغه ژبه پیدا نه شوله، مشکلات بېحد ډېر وو، ځکه یو ولسمشر نه شي کولای چې هم ناحیې ته ورسېږي او هم په ملي سطحې باندې. ما دا تجربه درلوده او لید مې درلوده، اما عملي کار په نورو باندې تړلی دی. د مثال په توگه، مالدارۍ برخه کې مالداران حاضر دي لکه چې د چرگو په برخه کې مې درته وویل، تدارکات مو بدل کړل، چې زموږ وزارتونه چرگان له دغه پانگوالو نه واخلي. ولس دغه باندې پوهېده چې شرعي جایداد غواړي، مصئون جایداد غواړي، معنی یې دا ده چې خلکو سره باید داسې وعدې ونه کړئ چې په آسمان کې وي. اما په عین حال کې باید داسې طرحې ولرئ چې منځمهاله او اوږدمهاله وي، اما عملاً باید لنډمهاله وي چې د اعتبار فضا راشي، او وختې چې د اعتماد فضا راشي، مخکې تللی شئ. <br>جنبش: ډېره مننه استاد، د دې خپرونې پای ته راغلو، البته په راتلونکو خپرونو کې هم دا بحث غځوو، دې لپاره چې هغې بحث ته یوه مقدمه شي، لنډ که راته ووایاست، تاسې وویل چې څو مشخصو ښارونو ته مو په لومړي گام کې پلانونه جوړ کړي وو، البته کابل به په کې وي، که راته ووایئ چې دغه کوم ښارونه وو چې دلته اورېدونکي پرې پوه شي او بیا بلې کې مشخص په هر یو ښار باندې جدا جدا وغږېږئ. <br>دکتور غنی: دا ښارونه: مزارشریف د بلخ په ولایت کې؛ هرات ښار په هرات ولایت کې؛ قندهار ښار په قندهار ولایت کې؛ خوست ښار په خوست ولایت کې؛ جلال‌آباد ښار د ننگرهار په ولایت کې؛ او کابل ښار پلازمېنه کې. اما زما هدف دا و چې کم له کمه لس نور ښارونو پر دې ډېر شي، زما په غیاب کې شهرسازۍ [وزارت] دا ښارونه کم کړل، اما زمینه د دې وه چې نورو باندې هم ورسېږو، دا نه وه چې ښارونه مدنظر کې نه وو، قندز باید نظر کې نیول شوی وی، بامیان باید نظر کې نیول شوی وی، غزنی باید نظر کې نیول شوی وی، لښکرگاه باید نظر کې نیول شوی وی، کم له کمه. اما ضرورت د دې و چې حداقل یو چوکاټ تکمیل شو، دغو ښارونو ته تکمیل شوی و او دویمې مرحلې کې نورو ښارونو ته رسېده. <br>جنبش: دا چې څه وو دغو ښارونو لپاره په پلان کې، لکه چې مې وویل دې باندې به وروسته وغږېږو. ډېره مننه ولسمشر محمد اشرف غني چې د اوسني ښاري ژوندانه په یو شمېر مسایلو راته په دې خپرونه کې وغږېدئ. اوس چې د افغانستان د ښارونو لپاره ستاسو د مشخصو طرحو خبره شوه، راځئ بله خپرونه به، هماغسې چې مې وویل په همدې باندې پیل کړو. اما دهید این شماره را در همینجا با ابراز سپاس از شما و شنونده‌ها به پایان ببرم، تا پودکاست بعدی خدا نگهدار. <br>دکتور غنی: تشکر از شما، تشکر از تمام شنونده‌ها و تمام هموطن‌های ما، زنده باد افغانستان، یشه شین افغانستان، تل دې وي افغانستان. <br>#</p>