شماره ۴۴: آغاز تشتت امپراتوری

<p>&nbsp;جنبش: برنامه دیگر از رشته &laquo;راه زندگی&raquo; با رئیس جمهور محمد اشرف غنی را با سلام و خیرمقدم به همه شنونده گان و علاقه مندان آغاز میکنیم. د تېرې خپرونې په دوام نن د احمدشاهي امپراتورۍ د وېشنې او پاشنې عوامل څېړو. زه داود جنبش یم. دکتور غني خپرونې ته ستړي مه شئ.&nbsp;<br>دکتور غني: بسم الله الرحمن الرحیم، ډېره مننه جنبش صاحب. زما تاوده سلامونه ټولو وطنوالو ته، خویندو او ورونو ته هر چېرې چې دي.&nbsp;<br>جنبش: ډېره مننه، تېره خپرونه په دې وه چې معاصر افغانستان څنگه جوړ شو، موسس یې احمدشاه بابا د هغه زمان په شرایطو کې څنگه وتوانېد چې دغسې یوه لویه امپراتوري له کندهار نه جوړه کړي. وروسته په دې وغږېدو چې د ده له وفات سره سم یې د دوو زامنو &ndash;تیمور او سلېمان، ترمنځ سلطنت باندې، په واک باندې جنجال راغی، تیمور بریالی شو او د تیمور شاه په نامه یې نور شل کاله حکومت وکړ، خو اورېدونکو ته به په زړه پورې وي چې د ده د نورو زامنو په باره کې وغږېږو. مورخینو لږ تر لږه د تیمور او سلېمان ترڅنگ شپږ نور زامن د ده ثبت کړي دي، نومونه یې راغلي دي او څلور لوڼې؛ دوی څه کاره وو؟ او د سلطنت په اړه د دوی دریځ څه و؟&nbsp;<br>دکتور غني: د دوی نومونو ته که وگورئ: سلېمان، سکندر، پروېز، داراب، شهاب، سنجر او که دا تیمور ورسره یوځای کړئ، گورئ چې دا د ټولو لویو پاچایانو نومونه دي. حضرت سلېمان البته هم پاچا و، هم پېغمبر و؛ سکندر مقدوني، پروېز او داراب له شهنامې نه دي؛ شهاب، سلطان شهاب الدین غوري دی او سنجر سلطان سنجر سلجوقي دی. نو ځکه احمدشاه بابا د خپلو اولادونو، زامنو په نومونو کې ځان د دې لویو سلطنتونو [وارث] گڼي او د هغو سلسلې ته دوام ورکوي. پس له دې نه چې تیمور شاه، وزیر شاه ولي خان یې وواژه، سلېمان یې وباښه او ورسره قندهار ته لاړ، مگر پس له هغه نه یې موږ په تاریخي اسنادو کې نوم نه گورو. یوازې د شهزاده سکندر نوم موږ په یوې واقعې کې گورو چې د یوې کودتا پلان و په پېښور کې چې تیمورشاه ووژني او پر ځای یې سکندر کېنوي، اما پس له هغه نه، له دې کورنۍ نه، له ورونو نه نوم نشته. او وختې چې د تیمور شاه زامن د ده ځای نیسي، په هغه کې هم د ورونو نومونه نه راځي او نه کومې لویې حادثې کې دوی گډون کړی. هغه خبره چې دلته مهمه هم ده د تیمور شاه مور ده چې له ننگرهاره وه، له جلال آباده، تر ډېره حده پورې د ننگرهار له عربانو نه وه، او هغه په هرات کې مستقله نایب السلطنه وه، ځکه تیمور شاه په ابتدا کې چې ځوان و، خپله دستگاه یې درلوده، خپله مور او دربار یې درلوده؛ نو مېرمنې هم دلته مطرح وې او مطرح پاتې شوې.&nbsp;<br>جنبش: لکه چې ومو ویل لږ تر لږه د څلورو لوڼو یادونه یې هم شوې ده چې هغه به هم د خپل زمان په مهمو مېرمنو کې راتللې حتماً، په هر حال مهمه دا ده چې اورېدونکي په دې وپوهېږي چې د احمدشاه بابا ټول کړه وړه او په دې ډله کې د خپلو زامنو نومونه په دې بنسټ وه چې دی په دغه سیمه کې د یوې لویې امپراتورۍ په خیالونو کې و او ځان یې د دغو پاچاهانو ځای ناستی باله. غیر از اعضای خانواده سلطنتی که فرزندان شاه و فرزندانِ فرزندان شاه شامل اش میشدند، دیگر شخصیت های متنفد و نامدار این دوران کی ها بودند و چی نقش هایی داشتند؟&nbsp;<br>دکتور غنی: ما این را به ۷ طبقه تقسیم کرده میتوانیم: اول، مسوولین غلام خانه. غلام خانه نام قوای خاص سلطنتی بود، اکثریت شان خوانین قزلباش بودند و بعد از انتقال سلطنت به کابل محله چنداول به حیث یک شهر مستقل که دارای قاضی مستقل و دیوارهای مستقل بود جایگاه اینها بود؛ دوم، شخصی به نام قاضی فیض الله، برادر قاضی ادریس که در ختم دوره احمدشاه بابا جانشین وزیر شاه ولی خان شده بود، همه کاره دربار بود و دورش علمای زیاد بودند و همچنین مرزا ها وغیره، و در طول دوران تیمور شاه این شخص اهمیت خاص داشت و گذر قاضی کابل به نام او [نامگذاری] شده؛ سوم، خوانین و سردارهای بزرگ استند که خاصتاً در قندهار اینها قوای خاص خود را داشتند و هر کدام اینها بر اساس تقسیمی که احمدشاه بابا کرده بود، باید در وقتیکه بالای شان صدا میشد با قوای خود میآمدند. البته وقتیکه فعالیت های نظامی کم شد، اینها زیادتر متوجه زمینداری و ابعاد دیگر بودند، مگر تمام اینها بعد از انتقال حکومت مجبور شدند -سردارهای عمده درانی، که در کابل زندگی کنند و از جایگاه خود در قندهار دور باشند؛ چهارم، مستوفی ها و اجاره دارهای مالیات است. اینها نقش نهایت اساسی داشتند، چون مالیات ولایاتی مثل سندهـ و پنجاب و کشمیر وغیره به دست اینها بود؛ پنجم والی های ولایت ها و حکمرانهای محلی استند. پسر نصیر خان بلوچ در بلوچستان، که در زمان تیمور شاه خود نصیر خان زنده بود، در زمان، زمان شاه [پسرش] از طرف زمان شاه، دوباره به بلوچستان در قلات به خانی نصب شد، شاهرخ نواسه نادر افشار در خراسان که مشهد و نیشاپور از وابسته گی بود، سردارهای سندهـ که بنام تالپور یاد میشدند و همچنین ولایات مختلف دیگر. در شمال افغانستان هم یک عده خانواده های محلی است که در این بخش مطرح استند. در هرات چهار ایماق مطرح استند به حد کافي و همچنین نقاط دیگر؛ و بخش هفتم، طبقات صوفیه است، صوفی های برجسته استند که در این دوران در سیاست مطرح میشوند و همچنان از نگاه نفوذ. نکته دیگری را که باید فراموش نکنید، خانم های برجسته است، چون نوع ارتباط اینها با برادرها &nbsp;و پدرهای شان، و نقاطی که با آن ارتباط داشتند، نقش عمده دارد. طور مثال، مادر شاه زمان و شاه شجاع یوسفزیی بود و مادر شاه محمود بارکزیی بود، وزیر فتح خان بچه ماما شاه محمود میشد و سردار پاینده محمد خان مامایش بود، که این نوع ارتباطات بین ماما و خواهر زاده؛ و خواهر و برادر و پدر، و نوع ارتباطهای اینها در جنگهای داخلی و شورشها، بدبختانه مطرح بود.&nbsp;<br>جنبش: بدون شک روابطی از این قبیل و نقش آن در واقعات ناگوار قرن نوزده یک فصل دلخراش تاریخ ما به حساب میرود که بررسی آن ضروریست و در آینده به آن بر میگردیم. دلته مې غوښتل کابل ته د سلطنت په انتقال &ndash;چې تاسې هم همدلته یادونه وکړه، وغږېږو چې دا پرېکړه څنگه وشوه؟ او کله چې قندهار نه د سلطنت مقام کابل ته راغی، کابل پلازمېنه شوه، په دولتدارۍ باندې، په حکومتولۍ باندې د دې اغېز څه و؟&nbsp;<br>دکتور غني: پرېکړه د تیمور شاه وه، تر حده چې موږ پوهېږو، ځکه یوازې دا نه وو چې وزیر شاه ولي خان یې مړ کړ، سردار جان خان چې ډېر ستر جنرال د امپراتورۍ و او لوی جنگونه یې گټلي وو او هم د تیمور شاه ولي و، یعنې پنجاب کې سردار هغه و، یعنې ټوله قوه د هغه کنترول لاندې وه، مگر تیمور شاه ماشومتوب کې پاچا و، هغه یې هم بند کې واچاوه او صحنې نه یې یووړ. نو د ده مناسبات ټولو عمده درانیو سردارانو د قندهار سره، د شاه ولي خان په وژلو باندې منفي شول، ځکه شاه ولي خان د ده هرکلي ته لاړ او نورو ډاډ ورکړی و چې وبه دې بښي او ده فوراً وواژه، د وژلو امر یې ورکړ. قندهار هم نظامي تشکیل نه او هم د ټولنیز تشکیل نه په هغه اساس باندې درېدلی و چې لومړی نادر شاه افشار ځمکې درانيو قبایلو کې ووېشلې او پس له هغه نه احمدشاه بابا دا پراخې کړې او معلومدار اشرف البلاد د قندهار احمدشاهي نوم یې ورباندې کېښود. بل خوا نه که وگورئ، قندهار، بلوچستان، سندهـ، ملتان او خراسان سره چې هرات یې معلومدار عمده برخه وه، فراه او دا، اما هغه خوا نه تر کرمان او دې پورې، نزدې وو او که قندهار کې پلازمېنه پاتې شوې وای، شاید د افغانستان نقشه نن بل رقم وه، زور به په خراسان باندې وای، نه دې خوا ته. درېیم، سردارانو &ndash;لکه چې مې وویل، خپل نظامي تشکیلات درلودل او ډېر زر یې کولای شول چې زور ته مراجعه وکړي او دربار یوه برخه د دې وه. کابل ته چې ځئ، لومړی کابل کې لکه چې څوارلسم لویي د فرانسې ټول قوت په دربار کې ټول کړ، تشریفات په دربار کې دوی ټول اخته شول. ټول باید کابل کې وای، د لویو جایدادونو څښتن شول، اما دوم، مقامونه د لویو سردارانو او خانانو یو خوا ته کېښودل شول. قوت قاضي فیض الله او درباري کسانو ته، او نظامي قوت قزلباشو قواوو ته لاړ چې اساس یې احمدشاه بابا ایښی و. درېیم، که محدوده د کابل ته گورئ، پس له هغه نه دا په دوامداره توگه گورئ، شمال خوا ته کوهستان، کوهدامن، پنجشیر، تگاب، نجراب، دا نورې درې دي؛ غرب خوا ته وردگ او غلځي او هزاره پراته دي؛ جنوب خوا ته هم تاجک او پښتانه او لویه پکتیا؛ او هغه خواته کورمه او زرمت او خوست او کوهاټ و دا...؛ او شرق خوا ته بیا لغمان او ننگرهار او کونړ او نورستان، سوات، باجوړ، پېښور تر اټکه پورې او پس له هغه نه پنجاب پراته دي. دې ماحول کې بل رقم تضادونه روان دي او بل رقم ائتلافونه روان دي، نو په دې ترتیب باندې وختې چې پلازمېنه کابل ته انتقالېږي، قوت بالاحصار کې متمرکز کېږي، اما د مملکت اداره له کابل نه، هم آسانتیاوې منځ ته راځي او هم مشکلات منځ ته راځي.&nbsp;<br>جنبش: در نظر اولی وقتیکه نگاه میکنیم به دو دوره احمدشاه بابا و تیمور شاه، دوره اول را توسعه امپراتوری می بینید و دور دوم را دفاع آنچه که بدست آمده بود. حال اگر از نظر عوامل، پس منظر و شرایط تاریخي این دو زمامدار افغانستان را با هم مقایسه کنیم، پدر و پسر را، اینها را چی گونه می یابیم؟ تفاوت های شان چی بود و شباهت های شان چی بود؟&nbsp;<br>دکتور غني: نقطه اصلی اینست که احمدشاه بابا قوای متشتت، اما دارای قدرت پنهان را آشکار کرد و هسته گذاشت، و در این هسته گذاری یک قوت عظیم منطقوی را بوجود آورد، که تمام منطقه از ایران تا هندوستان و بخارا و سمرقند و مرو اینها در تشویش بود. نکته دومش این بود که تعادل بین سزا و بین عزت دادن و تأمین آینده را در شخصیت های بزرگ ایجاد کرد. یعنی بار بار حوصله ی را که او نشان داد، تا آخر به شمول تیره گی مناسبات که با شاه ولی خان شد، مقامش را از صدراعظم به سپاه سالار بدل کرد. یعنی احمدشاه بابا تصامیمی گرفت به شمول از بین بردن برادرزاده خود که طغیان کرد، اما یک تعادل خاص بود، و یک احترام خاص ایجاد شده بود، خاصتاً برای اینکه یک عنعنه در قبایل ما وجود داشت که افردی که به خیل سدوزیی تعلق داشتند پیرخانه بودند و اینها باید قتل نمیشدند و این احترام را نگه کرد. و همچنین چون یک ثروت عظیم آمد و جایداد فراوان بود، دست بخشش کلان داشت، افراد متعدد، خود را شریک دیدند. و از طرف دیگر با ایجاد قطعه نظامی غلامخانه یا قطعه قزلباش، یک تعادل خاص به حیث گارد سلطنتی را بوجود آورد. تیمور شاه از یک طرف از لشکر کشی های بزرگ جلوگیری کرد، بصورت عموم خزانه ییرا که برایش به میراث رسیده بود هدر نکرد و تا حدی زیاد نگهش کرد، اما تشکیل اداری را که موجب آن شود که تحکیم یا در چارچوب سرحدات فعلی افغانستان یا در چارچوب امپراتوری شهنشاهی بوجود بیآورد، این بوجود نیامد. بار بار والی های ولایات، شروع از کشمیر و قندهار... در قندهار یکی از کسانی که مالیات شکارپور را اجاره کرده بود بنام خالق خان طغیان اول را کرد و خود را بنام کاکای احمد شاه بابا یاد میکرد، او سر کابل حمله کرد. بعد از او کودتاهای مختلف مقابل او پلان شد و همچنین پلان های ترور او بار بار مطرح شد، که موفق نشدند. یکی در پشاور بود، چند بار در کابل بود، نقاطی دیگر. می بینید اصول اساسی وجود نداشت که قوانین چیست؟ اصول بازی چیست؟ و خاصتاً اصولی که بر اساس آن جانشین او تهیه شود [نبود]. تضادها روز به روز زیادتر میشود، و عوض اینکه جمع شوند و تمرکز پیدا کنند و مبدل به یک نظام باثبات شود، در وقت مرگ او این تضادها بروز میکند و اولادهایش بدبختانه نمی توانند که این تضادها را مدیریت کنند و قربانی این تضادها میشوند.&nbsp;<br>جنبش: به علت اینکه این جنجال ها و این کشمکش های قرن نوزده، -که باعث زوال امپراتوری و از دست دادن خاک شد، در بین هموطن های ما در داخل و خارج همواره مورد بحث بوده، یک کمی توضیح بدهیم که این تنها مشخصه افغانستان آن دوران نیست، در همسایه گی ما در فارس، در روسیه و آن طرف ها در امپراتوری عثمانی وغیره مسایل شبیه را می بینید که پدر پسر را از بین برده و برادر، برادر را بخاطر قدرت و بخاطر تصاحب چوکی سلطنت.&nbsp;<br>دکتور غنی: متاسفانه، اول انگلستان را ببینید، تنها چیزی را که ضرورت دارید، تراژیدی های شکسپیر را بخوانید. مابین آن عین ترتیب تضادهایی که در دربار شهنشاهی احمدشاهی مطرح است، در این هم مطرح است. دربار مغل هیچوقت نتوانست که این مسایل را حل کند. در دربار عثمانی به یک فیصله بسیار قاتلانه رسیدند و آن این بود که، هر کس که سلطان میشد اول برادرهای خود را اعدام میکرد، و بعد از آن سلطان ها مطلق به حاشیه رفتند. در دربار صفوی اکثریت سلطان های بعدی شان در حرم کلان شدند، از ترس این. و نادر شاه افشار [پسر] خود را کور کرد و بعد از آن به قتل میرسد. و تاریخ روسیه را هم دیدید، نقاط دیگر را هم. مسئله اصلی اینست که این رقم نظام ها نتوانستد اصولی را ایجاد کنند، قوانینی را ایجاد کنند که مابینش ثبات بیآید. بعداً در انگلستان می بینید که این تضاد حل میشود، که عوض آن که پادشاه در رأس قرار بگیرد، پادشاه به سمبول بدل میشود، قوت میرود به پارلمان و صدراعظم شخصیت اصلی اداری مملکت میشود. در افغانستان یکی از عمده ترین تضادهایی که حل نشد در این دوران بین پادشاه ها و صدراعظم ها بود. هر یک از صدراعظم های این دوران جان خود را از دست داده، نه تنها جان خود را از دست میداد، بلکه مالش غصب میشد، خانواده اش به شدت تحقیر و توبیخ و اینها میشد و این تخم نفاق های بعدی را بوجود می آورد.&nbsp;<br>جنبش: دلته دا یادونه په دې مهمه وه چې په تېره بیا ځینې سیاسي شخصیتونه د دې لپاره چې د افغانستان د دولت هغه بنسټيزه مفکوره له منځه یوسي یا یې کمزورې کړي، داسې ادعا مطرح کوي چې گواکې افغانستان یوازینی هیواد و چې د سلطنت په چوکۍ یا په مقامونو په کې جنجالونه پېښ شوي دي، په داسې حال کې چې حقیقت دغسې نه دی. دلته څرنگه چې په تربگنیو وغږېدو د محمدزیو او سدوزیو ترمنځ جنجال ته وروسته تېرېږو، نو ځکه دا یادونه ضرور وه. او غواړم همدغلته یوه بله پوښتنه وکړم چې د تصوف یادونه لږه وړاندې راغله او همدغه راز په تېره خپرونه کې هم شوې وه چې احمد شاه بابا تصوف سره علاقه درلوده، شعرونه یې هم تصوفي دي او دی صوفي هم بلل شوی دی. د تیمور شاه دریځ د تصوف په اړه څه و؟ او ده له صوفي شبکو سره څه چلند درلود؟&nbsp;<br>دکتور غني: زموږ طلايي دوره د اسلام په افغانستان او منځني ختیځ کې د مغول یرغل سره &ndash; د چنگېز خان یرغل سره، ختمه شوه، يوازې مصر پاتې شو له دې نه او پس له هغه نه تر یوه حده پورې سلجوقي دولت چې بېرته په عثماني دولت بدلېږي. دغې دورې کې اسلام دولتي دین نه و، ځکه مغول اول کې مسلمان نه وو، څو قرنه یې ونیول [چې اسلام ومني]. صوفي طریقې په دغه دوران کې لومړی د مغول حکمرانانو په مسلمانولو کې، پس له هغه نه د اسلام په پراختیا کې، د هندوستان براعظم کې یو ډېر ستر رول لوبولی. طریقې ډېرې دي او ما دې باندې پخوانیو وختونو کې ډېرې څېړنې کړي، خاصتاً د دوو طریقو یادونه په کار ده، ځکه چې یوه یې له افغانستانه پيل شوه د چشتي طریقه چې له چشت شریف نه ده، او د مغول امپراتوران او مخکې له هغه نه لودي او سوري شاهان د دې طریقې پیروان وو. او بله نقشبندیه ده چې نقشبندیه له مرکزي آسیا نه پيلېږي او د افغانستان له لارې نه ځي هندوستان ته، سرهند کې د مجددي کورنۍ &ndash;محترم مجدي... د حضرت صاحبانو کورنۍ، مرکز یې سرهند و او د دوی نوم له شیخ احمد سرهندي چې د مجدد الف ثاني په نامه مشهور &nbsp;دی، نیول شوی. تیمور شاه دغه کورنۍ راوړله افغانستان ته. دا حضرات مجددي له دغه وخته راغلي دي او نقشبندي طریقه له پخوا نه وه. د دې اړیکې څه وې؟ تیمور شاه چې اعلان د سلطنت وکړ، د گازرگاه شریف پیر ورته ملا وتړله او پس له هغه نه چې زمان شاه پاچا کېږي، حضرت قیوم جهان مجددي کورنۍ ورته ځي او هغه یې ملا تړي. نو لویې صوفي کورنۍ شبکې لري. وختې چې دولت خپله شبکه لري، صوفي طریقې دا ولایتونه خپل منځ کې او ولسوالۍ یې ټاکلې وې، دوی یوه خپله خاصه سلسله د روابطو لري او دا روابط ډېر ژور دي او له بلې خوا نه دوی د لویو وقفونو څښتن شول او خواجه احرار یو له لوی ترینو د دوی نه دی. افغانستان کې هم د ده ډېر جایدادونه وو او ټولې مرکزي آسیا او دې برخو کې هم. په کابل کې خاصتاً په دې دوران کې او پېښور کې، تضادونه هم گورو. د څمکنیو پیر صاحب باندې تور و چې د تیمور شاه پر ضد کودتا کې &ndash;چې فیض الله خان خلیل وکړله او په هغه کې خپله فیض الله خان او ډېره برخه د ده قومیان ووژل شول، بالاحصار د پېښور کې، تیمور شاه غوښتل چې د څمکنیو پیر هم اعدام کړي، مگر ټول دربار ورته لاړ، ورته یې وویل چې دا مه کوه او ویې نه کړ. او حافظ جي صاحب په نامه او میر واعظ دا خلک وو چې د کابل د میرانو په نامه باندې دوی مشهور وو او د پير روښان د پيروانو په منځ کې &ndash;چې همدغه رقم یو تشکیل یې درلود، اما اختلاف یې درلود او نورو سلسلو کې، خاصتاً سوات او ننگرهار او کونړ او پېښور او دې کې، زښت ډېر مسایل وو چې آخوند دروېزه د هغه له چوکاټه وځي او په یوه لویه منبع باندې بدلېږي. دا چې تیمور شاه پیر درلوده، که نه؟ دا ماته معلومه نه ده، تراوسه پورې موږ اسناد نه لرو، اما حتی عبدالرحمن &nbsp;خان، سره &nbsp;له هغه ټول شدت و حدت سره چې یې درلوده، په آخر کې د نقیب صاحب گېلاني مرید شو. د شاه شجاع په دیوان کې صوفي اشعار گورئ او د عایشه درانۍ په دیوان کې خاصتاً زښت ډېر آثار گورئ او عایشه درانۍ ځان د قادر جیلاني صاحب مریده گڼي.&nbsp;<br>جنبش: خوب این بحث ها هم بخش عمده تاریخ ما است که نمیتوان از آن حذر کرد و به آن نپرداخت، حتماً شنونده ها این را جالب می یابند. برگردیم به مسئله حکومتداری زمان تیمور شاه. این پادشاه افغانستان هم مثل پدرش عمر بسیار نکرد، زیر ۵۰ &nbsp;بود که فوت کرد، ۲۰ سال سلطنت داشت، ولی مشخصه عمده اش این بود که در این ۲۰ سال توانست آنچه را پدر کمایی کرده بود حفظ کند. با رفتن او، با فوت او، پسرانش با هم آویختند و در نتیجه فتور و نزول شاهنشاهی آغاز شد. عوامل عمده این فتور در کنار آنچه که به ظاهر دیده میشود &ndash;زد و خورد ها بین برادرها، عمدتاً چی بود؟&nbsp;<br>دکتور غنی: نکته اول، عدم اصول جانشینی و همچنین تقرر پسرها به حیث والیان ولایات. شهزاده همایون حکمران قندهار بود با صلاحیت های زیاد. سلطان محمود &ndash;و نامش را اکثراً بنام سلطان محمود ذکر کردند، حکمران هرات بود. کاندید عمده سردارهای قزلباش و یک قسمت سردارهای درانی شهزاده عباس بود، که ذکر میکنند که مادرش از چنداول بود. در تعیین شاه زمان مادرش نقش اساسی بازی کرد، که توانست شهزاده های دیگر را محبوس کند، و بعد از آن تمام این شهزاده ها در محبس بودند، آنهاییکه در کابل بودند. و حتی شاه شجاع &ndash; و در آن وقت شهزاده شجاع که بردار اعیانی یعنی از عین مادر بود همیشه تحت نظر باید همرای شاه زمان سفر میکرد. اما به زودی دیدید که اول همایون در قندهار اعلان پادشاهی میکند و بعد از او محمود در هرات. و هر بار که شاه زمان در حرکت است، در حملات به هندوستان دوباره مجبور به برگشت میشود، و اینجاست که اولین کور کردن صورت گرفت. اولین کور کردن یک سردار بزرگ از طرف تیمور شاه صورت گرفت که خالق خان بود و بعد از آن پسرش، چشمهایش را کور کرد. این عادت کور کردن از نادر شاه به ما به میراث رسید.&nbsp;<br>جنبش: نادر شاه افشار.<br>دکتور غنی: نادر شاه افشار و بعد از او همایون کور میشود، و این دوام میکند به دیگرها، بعد از او بالآخره شاه زمان کور میشود. تنها شاه محمود را شاه زمان بخشید. تضاد بین صدراعظم و پادشاه دوباره تکرار میشود. حرکت انتقامی است از جهتی که شاه زمان میخواهد که برگشت کند به اصول احمد شاه بابا و پسر وزیر شاه ولی خان را &ndash;بنام حافظ شیر محمد خان چون بیست سال کامل درس قرآن میگرفت و حافظ قرآن شده بود، پس به سردار کشور مبدل میکند، و بالآخره باز اینها به تضاد میرسند، و موجب قتل شیر محمد خان میشود و خوانین دیگر. در این جمله، پسان سرش خواهیم آمد، قتل سردار پاینده خان است که یک کودتا را با سردارهای دیگر &ndash;به شمول جوانشیر قزلباش مطرح کرده بود در قندهار. هیچ صدراعظم آن دوره نیست که یا از طرف پادشاه وقت یا بعد از او از طرف جانشین اش اعدام نشده باشد. نقطه دیگر شورش های دوامدار است که از ولایات مختلف صورت میگیرد، چون وقتیکه اینها می بینند که کشمکش داخلی روان است، پرچم آزادی خود را بالا میکنند. از سردارهای تالپور گرفته در سندهـ تا کشمیر که یکی از عمده ترین منابع عواید است از خاطر شال کشمیری که بعض اوقات یک شال کشمیری تا ۱۰ هزار پوند سترلینگ در آن وقت می ارزید. وضع مالیات است. مالیات [متوقف] میشود. بار بار می بینید در تاریخ دوم حسینی &ndash;که عمادالدین حسینی نوشته کرده بود در دوره &nbsp; زمان شاه است، بار بار میگوید که خزانه خالیست. و قوای بزرگ نظامی در جنگهای داخلی بهم میخورد. از این جهت، هسته ییرا که احمدشاه بابا جمع کرده بود، متشتت میشود و سلطنت به چیزی بدل میشود که در کابل به نام پادشاه&zwnj;گردشی یاد میشود. یعنی پادشاه بعد پادشاه بدل میشود و تضادهای مختلف است، به شمول حادثه ییکه در کابل رخ میدهد بین چنداول و باقی کابل، که توپ ها را مقابل یکی دیگر ور می دارند و این مبدل به سقوط دوره اول شاه محمود میشود.&nbsp;<br>جنبش:&zwnj; فکر کوم بې ځایه به نه وي که دلته د محمود طرزي د یوې مقالې یادونه وکړم چې دغو کورنیو لانجو ته په نولسمه پېړۍ کې په اشارې سره وایي چې علت دا و چې پاچایانو ډېرې ښځې کولې او هغوی ډېر زامن زېږول او هر شهزاده ته به یوه جلا دایي ټاکل شوې وه او دغو داییانو د خپل تربیت لاندې شهزاده او د هغه مور ته د خپلو میرنیو ورونو او د خپلو میرو په مقابل کې د کینې احساس ور اچاوه. او په نتیجه کې، کله به چې دوی ستر شوو او پلار به لاړ، بیا به د تربگنۍ میدان تود و.&nbsp;<br>دکتور غني: هو، دا مسئله شته مگر اصلي مسئله دا نه ده. اصلي مسئله دا ده چې قانون یې نه لاره. هره سیاسي لوبه اصول غواړي، او زموږ لویه غمیزه دا ده چې اصول مو نه درلودل، هېڅ برخې کې. د پاچا او صدراعظم منځ کې باید روابط په څه اصولو درېدلي وي؟ د ځایناستي اصول باید څه وي؟ د خانانو حقوق او وجایب باید څه وي او ولس ته خاصتاً توجه باید څه وي؟ په څه ترتیب باندې؟ طرزي صاحب سمې مسئلې ته گوته نیولې، مگر اساسي مسئله د اصولو نشتوالی دی.&nbsp;<br>جنبش: بگذارید به سلسله معرفی چهره های شا&zwnj;هان خود، در اینجا کمی از نخستین پادشاه بعد از تیمورشاه یعنی زمان شاه صحبت کنیم که برخی از مورخین او را پس از احمدشاه بابا یکی از مصمم ترین و مقتدرترین پادشاهان افغانستان می خوانند.<br>دکتور غنی: شاه زمان چند خصوصیت داشت. یکی از خصوصیت های عمده اش این بود و شاید ضرورت به کاوش های تاریخی زیادتر داریم، که خیال میکرد که هندوستان هنوز هندوستان دوران احمدشاه بابا است و افغانستان میتواند در این نقش نظامی موثر بازی کند، و در این بخش اسنادی وجود دارد. انگلیسها بصورت واضح در ابتدای قرن نوزده نوشته کرده بودند که با تیپو سلطان مبارز مشهور هند در تماس بود و حتی تیپو سلطان وعده تمویل او را کرده بود. اما از طرف دیگر عدم توجهش به خطری که از ایجاد حکومت قاجار در ایران بوجود آمد و موجب این شد که شاه قاجار شاهرخ، نواسه نادرشاه افشار را اعدام کند تمام جواهراتش را ضبط کند و نه تنها این، بلکه قبر نادرشاه را سوراخ کردند و استخوانهایش را به تهران انتقال دادند. یکی از مشهورترین نویسنده های انگلیس وقت میگوید، عجیب است که &nbsp;کسی را که زیادترین صدمه به افغانها رسانده بود، افغانها احترام کردند و ایرانی های استخوانهایش را کشیدند و خانواده اش را از بین بردند. نکته دیگرش بر هم زدن نظام بود، که اصل بر این بود که باید صدراعظم سدوزیی نباشد و او [زمان شاه] بالعکس، وفادار خان را &ndash;که شخص بسیار گویا بود اما تضادهای خاص شخصی داشت، صدراعظم مقرر کرد، و نوع اعتبار بین او [زمان شاه] و خوانینش از یک طرف از بین رفت و در قدم آخر اردو از این روی گشتاند. او با قوت بسیار کلان آمد از پشاور، اما در راه تمام عسکرش او را ترک کرد و موجب این شد که به قلعه ملا عاشق شینواری پناه ببرد و وی او را تسلیم کرد و او چشمهای خود را از دست داد. و این هم دلچسب است که الماس مشهور کوه نور، که همیشه در بازوی او میبود، آنرا در دیوار قلعه عاشق شینواری مخفی کرد و تنها بعد از آنکه شاه شجاع به سلطنت رسید، رفتند و آن را گرفتند. از این جهت زمان شاه اراده بسیار قوی احیای عظمت احمدشاهی را داشت، اما شرایط ناگوار، دسیسه های متعدد و تضادهای زیاد با برادرهایش موجب این شد که هم قدرت را از دست بدهد و هم بینایی چشمهای خود را.&nbsp;<br>جنبش: اورېدونکو ته د روښانتیا لپاره، ښایي دا خبره ضرور وي چې ویې کړو چې کله تیمور شاه مړ شو، لومړی یې یوه زوی همایون د پاچاهۍ اعلان وکړ...<br>دکتور غني: کابل کې زمان شاه پاچا شو، قندهار کې همایون چې مشر زوی و اعلان د سلطنت وکړ او هرات کې دویم زوی یې. شاه زمان درېیم زوی د تیمور شاه و. هلته قندهار کې همایون اعلان د سلطنت وکړ او هرات کې پس له هغه نه محمود.&nbsp;<br>جنبش: یعنې همزمان څو پاچایان لرو په دغه دوران کې.&nbsp;<br>دکتور غني: ۳ پاچایان مو لرل په عین وخت کې، تر څو چې لومړی شاه زمان په دې باندې بریالی شو چې همایون ونیسي او ړوند یې کړي. دا یې سندهـ کې ونیوه. محمود یې ونیوه، اما محمود ورته د مور له خوا مرکه راغی، هغه سره یې ومنل، دوه وارې یې بېرته په هرات کې مقرر کړ، اما محمود هېڅ وخت ورسره وفا ونه کړله او بالآخره یې ړوند کړ.&nbsp;<br>جنبش: یعنی میرني ورونه یو بل سره اخته شول. ړندول، سپکول، وژل، تړل... پيل شول او پاچاهي د ړنگېدو خوا ته لاړه ، خو عجیبه دا ده چې د تیمور شاه له وفات نه وروسته دغه تشتت سملاسي رانغی، یعنې ۳۰ نور کلونه هم په عمومي ډول خاوره په ځای وه. کوم عوامل وو چې د ځمکنۍ بشپړتیا له ساتنې سره یې مرسته کوله؟&nbsp;<br>دکتور غني: دا کلمه ډېره سخته ده &nbsp;جناب جنبش صاحب ځکه چې تاسې یوه اوسنۍ کلمه چې د شلمې او یوویشتمې پېړۍ ده، استعمالوئ چې تمامیت وساتل شو. ونه ساتل شو! منځ کې بار بار اغتشاشونه دي او نیمه مستقل خلک دوام کوي، ځکه څوک ورسره غرض نه کوي. مالیات درېږي، مالیات نه ورکول [رواجېږي] او هر څوک، خاصتاً چې کشمیر کې مقررېږي دعوه د استقلال و دا کوي، نو دلته یو تشتت روان دی. سندهـ کې تقریباً قوت له لاسه تللی و، غیر له دې نه چې قوه لېږل کېده، مالیات نه ټولېدل. همدارقم خراسان کې قوت له لاسه لاړ. دا خلکو هېره کړې ده چې مشهد او نیشپاور د دې امپراتورۍ يوه برخه وه، او همدارنگه پنجاب کې قوت مات دی. سکهان په قوت راغلي دي، اما عمده خبره دا ده چې داخل کې نظم نشته. دا ټول قوت چې ټول شوی و، اوس پاشل شوی. دا نه ده چې ورور په ورور. ورور له ورور سره چې جنگېږي، څوک جنگوي؟ ولس جنگوي! اردو پاشل کېږي. دا نه ده چې خاوره ساتل شوې. خاوره له لاسه په ورکولو کې یو، اما آخري ضربه چې راځي د وزیر فتح خان د ورونو له لاسه ده چې دوی کېني سره او افغانستان خپل منځ کې وېشي، هغه ټوله امپراتوري خپل منځ کې وېشي اول. او هلته پس له هغه نه بیا شاتگ دی.&nbsp;<br>جنبش: یعنې رسېږو هغه پړاو ته چې زموږ د ښوونځیو تاریخو کې ورته له سدوزیو نه محمدزیو ته د سلطنت د لېږدېدو پیل ویل کېږي. دا هغه وخت دی چې د سردار پاینده خان زامن &ndash;چې د فتح خان ورونه دي، له پخوا نه په مختلفو سیمو کې د والیانو او حکمرانانو په توگه وظیفه لري، هیواد په خپلو کې سره د نفوذ د سیمو په حساب وېشي او د وطن سقوط پیلېږي. دې ته به حتماً ډېر تمېږو، ډېر به پرې غږېږو. و حال کمی در مورد عواید این دوران صحبت کنیم. یک اشاره هایی آمد که در زمان شاه زمان به اساس اسناد تاریخی خزانه تقریباً خالی شده بود. این خزانه از کجا تأمین میشد و سرچشمه ها و منابع اصلي عواید چی بود؟&nbsp;<br>دکتور غنی: یکی از عمده ترین منابع عواید که دوامدار بود، کشمیر بود. چون شال کشمیر یک حیثیت بین المللی خاص داشت و این چیزی بود که به آسانی انتقال داده میشد، چون نهایت گرانبها اما از نگاه انتقال سبک بود. تمام ولایات، مالیاتش جمع آوری میشد از راه اجاره دار ها، اما در اینجا نکته اصلی این بود که در شهرهای عمده خارج از قندهار این مالیات قوت جمع آوری اش وجود داشت بصورت منظم، در ولایات دیگر ضرورت به اعزام قوه داشت تا اینها جمع آوری شود. عواید عمده شهنشاهی از ولایات شرقی به دست میآمد، کشمیر و سندهـ و پنجاب و این مناطق، و از نگاه سرمایه&zwnj;گذاری هندوهای شکارپور نقش نهایت عمده دارند با ارمنی ها و یهودی هاییکه در تجارت بین المللی و شبکه های بین المللی بانکداری مصروف استند. و از نگاه افراد، قوه نظامی از تمام نقاط مختلف افغانستان، خیبرپښتونخوا و بلوچستان &ndash;چون نصیرخان دومدار در این نقش اساسی داشت حداقل با ۵۰۰۰ نفر میآمد. اما این جنگهای داخلی، پادشاه گردشی ها، و تضاد بین خانواده های بزرگ ثروت های بسیار بزرگ را تباه کرد و این را در اشعار عایشه درانی هم می بینید، که نه تنها شکایت از دوران دارد، شکایت از عدم امکانات دارد.&nbsp;<br>جنبش: د احمدشاه بابا د دوران او د تیمورشاه د دوران واقعات په تاریخ احمدشاهي کې محمود الحسینی ثبت کړي دي. دا اثر شته. ځينې انگریز سیلانیان هم په دغه وخت کې، د اتلسمې پېړۍ په وروستیو کې افغانستان ته راغلي، دوی هم د خپلو سترگو لیدلی حال لیکلی، هغه هم شته. غیر له دې نه، داسې مورخین چې دغه دوره یې سمه څېړلې وي، کورني یا بهرني لرو؟ آثار یې شته؟&nbsp;<br>دکتور غني: عمده ترین مورخ د دې دوران انگرېز الفنتستن دی، چې کتاب یې له ښې مرغې نه کاکړ صاحب په پښتو وژباړه او هم په دري باندې ژباړل شوی. دا دوه ټوکه ډېر مهم دي. خپاره شوي دي. یعنې د کتاب په حیث دي. اصلي منبع د دې &ndash;لکه چې ما پخوا هم شاید په یوه پودکاست کې ویلي دي، ده یو ټیم درلود او د ده د تحقیقاتي ټیم آثار چې بیا هم ما کتلي دي، دا مهم دي، ځکه له ټولو سره یې مرکې کړې دي او دا یو عظیم، یو مرتبط سند دی. په څنگ د دې کې د امام الدین حسیني تاریخ &ndash;چې د پنجاب د چشتي سلسلې د یوه پیر په هدایت او د ځینو اسنادو په شریکولو سره په ډېره ښه دري ژبه لیکل شوی او د زمان شاه په دورې کې دی، مهم دی. استاد کهزاد د سردار عباس خان د یوه اثر یادونه کړې او له هغه نه یې یادداشتونه ځينې خپاره کړي دي، مگر دا اثر ما په سترگو نه دی لیدلی. د عایشې دراني خاصتاً په دې باندې چې د دې کورنۍ توپچي باشیان وو، نیکه یې عبدالرحمن خان توپچي باشي پاني پت (جگړې) کې ډېره لویه برخه درلوده او غوښتل یې چې احمدشاه بابا ووژني، اما پس له هغه نه احمدشاه بابا وباښه، ځکه چې پیل دی پورته کړ او ویې نه واژه. د هغې آثار دي. غیر له هغې نه لومړی لاس اسناد چې خدای بښلي وکیلي فوفلزيي مشهور خطاط خپاره کړي دي، تیمورشاه باندې دوه ټوکه دي، شاه زمان باندې یو ټوک دی. پس له هغه نه احمدشاه بابا خرقې مبارک او دې باندې دي. او ملي آرشیف کې اسناد شته، اما هغه شی چې لا موږ ته معلومه نه ده او باید وڅېړل شي، دا ده چې ایران کې څومره اسناد دي او استانبول کې، غیر له دې نه چې د احمدشاه بابا لوی مکتوب عثماني سلطان ته دی، ما دې څو ورځو کې ولیدل چې شاه زمان هم په مراودې کې و، باید هلته وگورو. او د پاکستان او هندوستان شخصي کتابتونونه په کار دي. دلته اسناد به وي، اما باید دا ټول شي. له بدې مرغې نه دا ټول په منظمه توگه نه دي ټول شوي او دا مه هېروئ چې د تیمورشاه دیوان هم خپور شوی او د شاه شجاع دیوان هم. یو تصویر ښکارېږي، اما بیا یې هم چې تکرار کړم، الفنتستن مهمترین سند د دې دورې دی.&nbsp;<br>جنبش: او د دغو انگرېز مورخینو، الفنتستن او هغه بل چې د شاه زمان په وخت کې کابل ته راغلی و، د دوی آثار له را وروسته مورخینو سره څنگه مقایسه کولای شوو؟ زما خپله اخیستنه دا ده چې په دغو آثارو کې چې د نولسمې پېړۍ په لومړیو کې لیکل شوي دي، یا د اتلسمې پېړۍ په وروستیو کې، افغانان درانه بلل شوي دي، ورته درناوی شوی دی، په را وروستو کې بیا دغه حالت نه وینو.&nbsp;<br>دکتور غني: هغه سړی چې راغلی و، اوس مې نوم هېر دی، اما ما یې کتاب لوستی دی. هغه په یوې کجاوې کې [ناست] و، نو ټول وخت یې په کجاوې کې تېر شو په اوښ باندې. له افغانستانه تېر شو، ایران ته لاړ. هغه لیکلي دي چې تیمور شاه ډېر عادل سړی دی او تعصب نه لري، مگر د هغه په کتاب کې دومره شی نشته، ځکه خلکو سره په راشه درشه کې نه و. یوازې یوې قافلې کې تېرېده. دا کتاب له ښې مرغې نه د کولمبیا په پوهنتون کې و، زه چې هلته محصل وم. زړو کتابونو نه و، ځکه چې محدوده نسخه وه. پس ته اوس انلاین موجوده ده. الفنتستن زښت ډېر توپیر لري، ځکه دی د سفیر په حیث راځي، یعنې شاه شجاع ته د یوه شهنشاه په حیث گوري او د ده دربار ته چې ننووت، پېښور کې و. شاه شجاع نه یوازې مشهور کوه نور [الماس] یې په مټ باندې [تړلی] و، ټول کالي د ده ډېر مفشن وو. خاص کالي یې درلودل رنگارنگ او دی لکه سره زر غوندې برېښېده. او غیر له هغه نه الفنتستن څو برخې لري خاصې: یو وایي افغانان یوازینۍ برخه ده چې مینې باندې واده کوي. دی د لنډیو یو تحلیل لري په هغه اساس [باندې وايي]. بل، دی وايي، چې دا یوازینی ملک دی چې د پاچا او د خانانو په منځ کې یو انډول دی، او له دې نظر نه، دې نتیجې ته رسېږي چې یا دا ملک دیموکراسۍ ته جوړ شوی، ولسواکۍ ته جوړ شوی او یا دیکتاتورۍ ته. منځ د دې کې نه کېږي، ځکه چې که هغه خوا ته لاړ شي، بیا انارشي راځي. د ده ټولې څېړنې او عمده د دربار شخصیتونو تعریف په یوه احترام باندې بنیاد لري. پس له هغه نه که دېرش کاله پس ته وگورئ او خاصتاً وختې چې راځئ ۱۸۶۰ او ۷۰ ته رسېږئ، انځور مطلق بدل دی او افغانانو ته د وحشیانو په حیث گوري انگرېزان، ځکه هغه وخت کې د دوی نژادپرستي او نژادي لید اوج ته رسېدلی او ټولو ته په سپکه گوري.&nbsp;<br>جنبش: بلی و در عین حال عبدالروف بینوا در کتاب &laquo;پشتنې مېرمنې&raquo; دو مسئله مهم این زمان را که حال مورد بحث ما است یکی ایستادگی در برابر تهاجم خارجی یعنی تهاجم قاجاری ها از فارس و در عین حال از سوی دیگر مسایل فساد داخلی را از قول دو زن شاعر که هر دو در همین زمان زندگی کرده اند، آورده است. خانم سپینه از مردانگی فرزند شاه محمود، کامران و وزیر او یارمحمد خان الکوزی در دفع حمله قاجاریان بر هرات توصیف بی نهایت بلند در یک قصیده بسیار بلند پشتو دارد، در حالیکه خانم عایشه افغان یا عایشه درانی که به علت از دست دادن فرزند دلبند خود فیض&zwnj;طلب در جنگ کشمیر سخت افسرده است و قصاید غم انگیز دارد، فساد در دستگاه پادشاهی را برملا میسازد، مثلاً در یکی از اشعار خود میگوید:&nbsp;<br>شه محمود که وصفش به زبان ناید درست<br>&nbsp;حیف کز مملکت خویش بسی بی خبر است<br>&nbsp;عدل و انصاف ندارد، نبود غور و تمیز&nbsp;<br>ورنه ذوالفهم و خرد، صاحب عقل و هنر است</p>
<p>در مورد زنان دیگر این دوره چی میدانیم؟&nbsp;</p>
<p>دکتور غنی: نکته اول اینست که متاسفانه مورخین ما، چی مرد چی زن به عایشه درانی و دیوانش توجه کافی نکرده. قلمش نشانه از یک تحصیل بزرگ میکند و الفنتستن به این شاهدی میدهد که زنهای خانواده های بزرگ همه باسواد بودند. از این جهت سبک عایشه درانی توجه کار دارد. مثل افراد برجسته مرد که در این دوره استند، سر زبان دری یک حاکمیت کامل دارند. عنعنه طولانی این زبان را سرش حاکم استند و در اشعار شان تمام حکایات و رموز شعرای گذشته وجود دارد و همرای اینها در صحبت استند. یک بخش این معلومدار انتقادیست و تنها این شعر نیست، رباعی هایش هم است. بچه او [عایشه درانی] فیض&zwnj;طلب توپچی باشی بود، مثل بابه کلان و شاید پدرش. چون ما می فهمیم که عایشه درانی نواسه عبدالرحمن توپچی باشی و شکایتش هم از این است که توپچی باشی باید همرای وزیر نمی رفت و این حمله از وزیر فتح خان است سر کشمیر و کسیکه در مقابلش بود، برادرش بود سردار محمد عظیم، کس دیگری نبوده. توجه تمام مورخین و علاقه مندها را و خاصتاً متخصصین زبان به اشعار عایشه درانی به کار است. خانم سپينه حکایت از احساسات بسیار بزرگ ما میکند و این احساسات را بار بار همچنین در حمله قاجار در زمان وزیر یار محمد خان میبینید. و قصیده های بزرگ است در وصف وزیر یار محمد خان از خاطر دفاعش. از خاطریکه حالت محاصره به اندازه شدید بود که قطعاً نان نمانده بود برای مردم و مردم هرات بار بار با کفن می برآمدند و مجادله میکردند. این از حماسه های تاریخی ما است که ضرورت به درک دارد و اینجا هم ۱۰ هزار سواری که به طریقه صوفیه وابسته بودند از بلخ و شمال افغانستان آمدند، همرای وزیر یارمحمد خان در مقابل قاجار جنگیدند. سلطان ولی در هرات دفن است. نکته دوم اینست که ما از یک سلسله خانم های برجسته بصورت خلص ذکر کرده میتوانیم. مادر شاه زمان یک بازیکن عمده بود در این دوران که موفقیت پسر خود را تأمین کرد و خوشبختانه ما یک سند داریم که چند صد جریب زمین در شهر کابل ملکیت خاص او بود. شاه زمان امر کرده که اینها از مالیات معاف است. مادر شاه محمود را یاد کردم که یک مذاکره چی برجسته و با غور بود و از هرات به قندهار سفر کرد که شاه زمان را قناعت بدهد [تا گناه پسرش را ببخشد]. مادر همایون در هرات وکیلش بود و صاحب اختیار بود. مادر وزیر فتح خان و خانم سردار پاینده محمد خان بنام (لویه ادې) در گرشک یکی از زنهای برجسته این دوران است که همیشه شمشیر میداشت و یکی از داماد هایش میخواست که شهر را چور کند، با شمشیر زخمی اش کرد و شهر را گرفت. بنابرین، یک سلسله زنها وجود دارند که در تاریخ متاسفانه برای شان توجه کافی نشده. این هم بخشی است که باید ببینید. یک امریکایی بود بنام هارلن [Josiah Harlan] که آمد در دوران دوست محمد خان، یکی از جنرالهای دوست محمد خان شد باز در جنگ داخلی امریکا دوباره جنرال شد. او یک کتاب نوشته کرده [و در آن می نویسد] که هیچ شهزاده چانس پادشاه شدن را ندارد جز اینکه در دربار یک مادر قوی یا پارت قوی داشته باشد. بنابرین نقش زنها در این موارد، یک نقشه عمده است و معلومدار از یک طرف اینها وقتی پادشاه مثل تیمورشاه واری زنهای بسیار زیاد میگرفتند، وسیله وصل بودند. از طرف دیگر وسیله فصل بودند چون اولادهای اینها مقابل یک دیگر &laquo;اودر زاده گی&raquo; داشتند تا برادری.&nbsp;<br>جنبش: لږ وړاندې ژمنه راغله چې د سدوزیو او محمدزیو د تربگنیو په ریشه باندې تمېږو. فکر کوم تربگني یې اساساً د شاه زمان له خوا د پاینده خان په وژلو باندې را پیل شوه، او بیا وروسته زوی یې فتح خان د شاه زمان د ورور شاه محمود له خوا ووژل شو او په دې حساب، ورونو بغاوت وکړ او بیا هیواد یې ترمنځ تقسیم شو. شاه زمان ولې پاینده خان وواژه؟ اصلي علت د ده د وژنې څه و؟&nbsp;<br>دکتور غني: پاینده خان، د قزلباشو یو سردار او یو بل خان، درې واړو فیصله کړې وه چې شاه زمان ووژني او دا په قندهار کې و. هغه وخت کې شاه زمان ترتیبات نیول چې له قاجارو سره &ndash;چې راغلي وو مشهد ته او بیا له مشهد نه ووتل، وختې چې پوه شو چې دی راغلی، هغوی باندې برید وکړي. د دوی منځ کې یو منشي و چې خبر شو او دا خبره یې راوړله شاه زمان ته. د پاینده خان بل عنوان چې لقب شاه زمان ورکړی و، سرفراز خان و. او دا یې ځکه لقب ورکړی و چې وختې چې خالق خان سدوزی جگ شو د تیمور شاه په مقابل کې، پاینده خان په دې وخت کې، په آخري وخت کې له هغه لښکر نه ځان بېل کړ او تیمور شاه خوا ته لاړ او بیا د شاه زمان په مشر کولو کې هم ده یو مثبت رول درلود. اما دغه وخت کې د کودتا پلان و. دی چې خبر شو، دوی درې واړه یې ووژل. او فتح خان د ده [پاینده خان] زوی هم ډېر زړور و او هم ځینو حتی لیکلي چې بې باکه و، اما د ډلو په جوړولو او د ډلو په ورانولو کې ډېر ماهر سړی و. مخکې له هغه چې سردار پاینده خان ووژل شي، شاه محمود ماته کړې وه. قاجارو ته تللی و، قاجار له شاه زمان نه وډار شول او دی یې پرېښوده. نو شاه محمود یوازې په سندهـ او دې ځایونو کې گرځېده. او مخکې مې چې وویل د شاه محمود مور د پاینده خان خور وه، هغه یې ماما کېده. دا برخه اکثرو تاریخونو کې نه ده راغلې او فتح خان چې شاه محمود سره یو ځای شو، هغه ډلې چې شاه زمان نه بېزاره شوې وې او ورسره یې کرکه پيدا کړې وه، دا یې سره ټولې کړې. شاه محمود یې اول وار په تخت کېناوه. هغه وخت کې لا د فتح خان اختیارات محدود وو. دویم وار یې چې په تخت کېناوه، د مملکت ټول اختیار وزیر فتح خان په لاس کې ونیوه او خپل ورونه یې له کشمیر نه نیولې تر دېره جاتو پورې، پېښور پورې، کوهدان او کوهستان او دې کې، وټاکل. لکه چې پخوا پېښ شوي وو چې د پاچا او شهزاده په منځ کې کرکه راځي، کامران چې د شاه محمود زوی و، هغه وزیر فتح خان سره کرکه پيدا کړله او وزیر فتح خان ایرانیانو سره یوه جگړه کړې وه، هغه کې &nbsp;ایرانیان بېرته شاته لاړل، دلته کامران یوه بله توطئه وکړله، ټول لوی خانان یې راټول کړل &ndash;دا لکه یوه تراژیدي، لویه د شکسپیر تراژيدي غوندې ده، دا یې ټول راټول کړل او هر یوه ته یې وویل چې باید وزیر فتح خان په چاړه ووهئ، خنجر باندې؛ نو هر یو په دې کې شامل شول. د ده [فتح خان] ورونو چې دا کیسه واورېده، جگ شول او سردار محمد عظیم &ndash;چې په هغه وخت کې د کشمیر والي و، شاید په نړۍ کې له ۱۰۰ یا ۲۰۰ ډېرو بډایو شخصیتونو نه و او افغانستان کې خاصتاً شاید بډای ترین شخصیت و. دوی راغلل او په اوله مرحله کې یې غوښتل چې یو بل سدوزی شهزاده پاچا کړي. دوست محمد خان غوښتل چې خپل کاندید ولري، عظیم خان خپل کاندید ولري، دا ورونه یې په منځ کې واچول چې د یو زوی جگ شو بل یې وواژه. داسې وقایع پېښې شوې چې د بالاحصار منځ کې دوه پاچایان وو، البته دا نام نهاده پاچایان وو، قوت بل چېرې و. پس له هغه نه &ndash;دغه یې لوی ترینه فاجعه وه، دا ورونه د دې په ځای چې موافقې ته ورسېږي، اتفاق ته ورسېږي چې امپراتورۍ کې خپله ځایناستي شي، د شهنشاهۍ ټول ولایات یې خپل منځ کې ووېشل چې هغه باندې به بیا راشوو. او دا هغه لویه مرحله د فتور ده.&nbsp;<br>جنبش: پس بعد از قتل پاینده خان توسط شاه زمان، و پسرش وزیر فتح خان توسط کامران، پسر شاه محمود، یک هرج و مرج کلی توسط برادران فتح خان و فرزندان پاینده خان در سرتاسر کشور ایجاد شد که کشمیر و پشاور و ملتان و قسمت های دیگر و شمال و کابل وغیره بین اینها تقسیم شد، مرکزیت از بین رفت. در تاریخ خوانده بودیم که این نزاع سدوزی و بارکزی یا سدوزی و محمدزی بود، ولی شما ترجیح میدهید که به جای قومی بودن این را به خانواده پاینده خان نسبت بدهید و بگویید که این نزاع بین اولاده احمدشاه بابا و بین پاینده&zwnj;خیل بود. علت این استدلال تان چیست؟ منظورم کاربرد اصطلاح (پاینده&zwnj;خیل) است.&nbsp;<br>دکتور غنی: اصطلاح پاینده&zwnj;خیل من فکر میکنم ضروریست، از جهت اینکه قبیله بزرگ بارکزیی یکی از قبایل مهم و بااهمیت افغانستان است، اما تقسیم بین اینها نشد. این نبود که تمام خوانین بارکزیی باهم بنشینند و مملکت را با هم تقسیم کنند یا قدرت را با هم تقسیم کنند. هیچ یکی از خوانین بزرگ دیگر بارکزیی را این برادرها فرصت ندادند. تنها محدود به خود برادرها بود و در مابین هیچ نوع فضای اعتماد نیست، اسناد دیگر را هم همرای تان در آینده صحبت کرده میتوانیم. بنابرین ضرورت اینست که بهمیم که این محدود است و هم شخصیت های برجسته استند که اعمال شان قابل ذکر مثبت است و هم شخصیت های بسیار منفی است، اما هر کدام از اینها مسوول اعمال خود باید دانسته شوند. نه اینکه این را به گردن یکی از اقوام بزرگ افغانستان بیاندازید. من شخصاً همیشه با احتیاط نهایت زیاد صحبت میکنم، تا مسایل به طرف تضاد قومی نرود. دسته هایی که در اینجا وجود داشت، مثلیکه پیشتر خدمت تان ذکر کردم، در توطئه هاییکه در مقابل شاه زمان یا تیمور شاه یا خود احمدشاه بابا وجود داشت افراد برجسته مختلف که به زبانهای مختلف صحبت میکردند یا مذاهب مختلف داشتند یا اقوام مختلف داشتند، ارتباط داشتند، زیادتر این را باید از نگاه تضادهای گروه های سیاسی که بعضی از اینها گروه های پنهان استند ببینید، نه اینکه تضادهای قومی. و پسان خواهد دیدید که در تحکیم برادرها در قندهار زیادترین فشار سر قبایل درانی آورده میشود، تا اینها را از عزت و اعتباری که در دوران احمدشاه بابا داشتند، به دهقانها و مالیه دهنده ها بدل کنند.&nbsp;<br>جنبش: آخرین باری که از احفاد و نبیره احمدشاه بابا میشنویم در سال ۱۸۴۲ است که شاه شجاع کشته میشود و برای چند روز پسرش &laquo;فتح&zwnj;جنگ&raquo; پادشاه میشود. بعد از او نمیدانیم که بر سر این خانواده و اعضای باقی مانده اش چی آمد؟&nbsp;<br>دکتور غني: همانظور که اعدام وزیر شاه ولي خان سلسله تشتت را شروع میکند، ختم نظام احمدشاهی با قتل دو شهزاده که عنوان پادشاه داشتند، یکی پادشاه محلی کامران در هرات در ۱۸۴۰ کشته میشود و وزیرش یار محمد خان الکوزی حکمران مستقل هرات میشود و دوم شاه شجاع است که در کابل از طرف یکی از نواب هایی که مربوط به خاندان دوست محمد خان است، از راه بالاحصار به سیاه سنگ ترور میشود. این دوه فاجعه را تکمیل میکند. بعد از سلطنت کوتاه مدت فتح&zwnj;جنگ خانواده را انگلیسها به پنجاب انتقال میدهد و لودهیانه مرکز اینها میباشد. لودهیانه جایی بود که شاه شجاع و شاه زمان در آن اقامت داشتند و لودهیانه جایی بود که دوست محمد خان و خانواده اش در زمانی که، بعد از تسلیمی اش به قوای انگلیس تبعید شد و در آنجا زندگی میکردند. بعد از او اینها جز تاریخ هندوستان میشوند. من تحقیقاتی را نده ام که به چی ترتیب بعداً اظهار وجود کرده اند یا نی. خانواده امیر محمد یعقوب خان را هم به عین ترتیب &ndash;وقتیکه به هندوستان رفتند، جز هندوستان شدند و خانواده سردار محمد ایوب خان پاکستانی شد. سردار شاهنواز خان یکی از احفاد سردار محمد ایوب خان بود که چند وقت فارن سکرتری حکومت پاکستان بود. این ضرورت به تحقیقات زیادتر دارد، در این مرحله من چیزی ندیده ام که در این [مورد] روشنی بیاندازد.&nbsp;<br>جنبش: د پاکستان په ادارو کې یو شمېر کسان دي، درانی تخلص کوي. زه نه پوهېږم چې څومره به دوی له احمدشاه بابا او د هغه له کورنۍ سره رابطه ولري. ځینې یې د استخباراتو تر مشرتابه او ځینو دیپلوماتیکو څوکیو رسېدلي دي.&nbsp;<br>دکتور غني: احتمال لري، مگر د غني خان یو شعر دې هم په یاد دی، وایي د کابل خواجه چې هم راشي، په پېښور کې ځان درانی کړي.&nbsp;<br>جنبش: کېدای شي.&nbsp;<br>دکتور غني: نه، دواړه یې شته. ځينې یې شته په جدي توگه دې کورنۍ پورې تړلي وو، اما د دراني معنی دا نه ده چې د احمدشاه بابا کورنۍ پورې تړلي دي. د دراني کلمه دا ټول هم ځيرک، هم پنج پا... دا ټول یې نظر کې نیول او معلومدار، خاصتاً په ملتان کې، حتی مخکې له دې نه چې په هرات کې د احمدشاه بابا کورنۍ او د عبدالله خان کورنۍ مستقل حکومت جوړ کړي، ملتان کې دوی ډېر مطرح وو. ما د دوی هدیری ملتان کې لیدلې دي او د سکهانو په مقابل کې دوی ډېر لوی مقاومت کړی. نو معلومدار سرتاسر د پاکستان کې دراني شته، خاصتاً ترین او بړېڅ چې هغه هم یوه لویه سابقه لري. او دا یوازې په پاکستان کې نه دي، هندوستان کې هم ځيني ښارونه وو چې هلته مستقل د پښتنو حکومت و او ځيني دي چې حتی رسېږي تر بنگال او تر کرناټکه او میسور او دې پورې.&nbsp;<br>جنبش: نو که اجازه وي اوس به د تشتت دا بحث سره راټول کړو. اورېدونکو به خپل ټکي ترې اخیستي وي چې احمدشاه بابا امپراتوري جوړه کړه. زوی یې تیمور شاه تر ډېره وساتله. لمسیانو یې ورو ورو وبایلله او کله چې د سردار پاینده خان د اولادې پښه په کې را شریکه شوه، هیواد تقریباً په عملي ډول په جلا جلا جزیرو باندې ووېشل شو، تر هغو چې بېرته د مختلفو پاچایانو له خوا راټول شو. خو خاوره وبایلل شوه. په دې به وروسته غږېږو. اوس به دې ته راشوو چې د تشکل او وروسته د تشتت تاریخي لوستونه زموږ د اوسني او راتلونکي نسل لپاره څه کېدلای شي؟&nbsp;<br>دکتور غني: لومړی، وختی چې اساسي قانون ونه لرئ، وختې چې له هغه نه مشتق قوانین ونه لرئ، وختي ځایناستي باندې واضح اصول نه وي او وختې چې حقوق او وجایب واضح نه وي، نفاق خوا ته ځئ او نفاق موږ تباه کړي وو. هر ملک تضادونه لري. امریکا کې وگورئ د کانگرس او ولسمشرۍ منځ کې یو دوامداره تضاد دی، اما د اصولو په چوکاټ کې دي. شاهي نظامونه په دې باندې تړلي دي چې په چا کې به استعداد وي. ځينو کورنیو کې &ndash;لکه د المان په شاهي کورنۍ کې، څو نسله سم باکفایته خلک پيدا شول، تر څو چې ویلیم امپراتور شو او خلکو نیمه لیونی باله. زاري امپراتورۍ کې بار بار بې کفایته افراد پیدا شول یا نورو پاچاهي نظامونو کې. قاجارو ته گورئ، مخکې له هغې نه صفویو ته گورئ، عثماني امپراتورۍ ته گورئ، عباسي امپراتورۍ ته گورئ. بله خوا، اصل حکومت نه دی، اصل ولس دی. حکومت لکه د یوې ونې غوندې دی چې ریښه یې ولس دی. که حکومت مصدر د خدمت نه وي او خپلې ریښې باندې پوه نه شي چپه کېږي او بل د عدالت مسئله ده. د ټول اسلام مبین دین مهم ترینه برخه په عدالت باندې ده. یو عادل نظام یې اساس دی. بله برخه دا ده چې موږ یو جرگه یي نظام درلوده، اما یو وار پس له احمدشاه بابا نه د لویې جرگې کلمه نه اورئ، د دې تشتت په دوران کې، چې څنگه په اصولو باندې نتیجې ته ورسېږو او د دې پر ځای چې یو بل باندې ولوېږو، څنگه آبادۍ خوا ته لاړ شوو. ورانول آسانه دي، آبادول ستونزمن دي. آبادول ثبات غواړي، عقل غواړي، تدبیر غواړي، گذشت غواړي او د یو بل منل غواړي. خرابول او ورانول آسانه کار دی. یو بل باندې لویږي او نه کېږي، نو ځکه زموږ ورکه اصول دي. استعدادونه وو، دې ټولو دورانونو کې. هر عمده وزیر ته گورئ د احمدشاهي نظام په دوران کې، لوی شخصیتونه دي. جنرالان مو درلودل او له ټولو اقوامو او دې نه دي. ستر قاضیان مو درلودل، صوفیان مو درلودل، علماء مو درلودل، بانکداران مو درلودل، خو ټولولو یې همت غوښته او گذشت یې غوښته، دا چې رانغلل تشتت خوا ته لاړل او د تشتت قیمت همیشه ولس ورکړی.&nbsp;<br>جنبش: دقیقاً، د دغو ټولو بدمرغیو اصلي بایلونکي ولس او هیواد وو. تاسې ته کورودانی وایم دکتور محمد اشرف غني، د دې خپرونې لپاره موږ همدومره وخت بېل کړی و. د همدې سرلیک په بله گڼه کې به له انگرېزانو سره د افغانانو د لومړۍ او دویمې جگړو، په همدغو کلونو کې د افغانستان په حالاتو او د قاجاریانو، سکهانو، روسانو او انگرېزانو په لاسوهنو وغږېږو. تر هغو تاسې او اورېدونکي په خدای سپارم. تر بیا.&nbsp;<br>دکتور غني: مننه بیا هم. زما تاوده سلامونه او د مینې احترامات ټولو افغانانو ته، خویندو او ورونو ته.&nbsp;<br>زنده باد افغانستان&nbsp;<br>یشه سین افغانستان&nbsp;<br>تل دې وي افغانستان&nbsp;<br>#</p>
<p>&nbsp;</p>
<p>&nbsp;</p>
<p>&nbsp;</p>
<p>&nbsp;</p>
<p><br>&nbsp;</p>