ًقسمت ۳۳: برق (بخش اول)‌

<p>برېښنا<br>جنبش: زموږ یوه بل پودکاست ته ستړي مه شئ، چې د بنسټیزو تاسیساتو په لړ کې نن د برېښنا په بدلونکي ځواک او د انساني ژوندانه پر ټولو اړخونو د هغې پر ژور اغېز غږېږو، او دا گورو چې زموږ د ژوندانه او کار بڼه او یو له بله سره د وصلېدو او نښلېدو لاره، د برېښنا په راتگ څنگه واوښته؟ این سلسله برنامه ها با اشتراک رئیس جمهور محمد اشرف غنی توسط من داود جنبش اجراء میشود. دوکتور غني هرکلی درته وایم، خپرونې ته ستړي مه شئ.<br>دوکتور غني : بسم الله الرحمن الرحیم ډېره مننه له تاسې نه او له ټولو اورېدونکو نه، زما سلامونه او احترامات ټولو وطنوالو ته هر چېرې چې دي.<br>جنبش: موضوع برېښنا ده خو لږ به شاته لاړ شوو، وبه &zwnj;گورو چې سلگونه کالونه کېدل چې برېښنا خلکو پېژندله، په یو ډول نه په یو ډول ورسره آشنا وو، کله چې برېښنا د انرژۍ په توگه راغله، کورونه یې روښانه کړل او په ژوند کې یې یو بدلون راوست، دنیا عملاً په دوو برخو وېشل شوه، یوه هغه چې برېښنا یې نه درلوده، یوه دا چې برېښنا لري، د دغې نوې دنیا چې برېښنا لري، د دې عمده خصوصیات څه دي؟<br>دوکتور غني : واقعاً دنیا په دوو برخو کې وېشل شوې، یوه برخه لا هم بې برېښنا ده او د دې لپاره چې دا برخه د برېښنا خاونده شي کم له کمه په کال کې ۳۵ میلیارده تر ۶۰ میلیارده ډالره باید ولگېږي چې ټول خلک، بېرته پاتې هیوادونو کې د برېښنا څښتن شي. ډېرترینه برخه د برېښنا لومړی له سکارو نه او پس له هغه نه له گاز نه توليدېږي، او دا په چاپېریال باندې بې حده منفي تاثیرات لري. سږ کال مو ولیده چې څلور ورځې په متواتره توگه تودښت د هوا بې&zwnj;ساري و. او له دې نظر نه له بدې &zwnj;مرغې نه هغه پیش&zwnj;بیني گانې چې کېدې چې د نړۍ هوا به ۱٫۵ درجه سانتي گراد پس له ۲۰۳۰ نه توده شي، اوس شوې، اما په اساسي توگه پس له ۱۸۸۰ نه نړۍ په دوو برخو وېشل شوې ده.<br>جنبش: فکر کوم استاده ستاسې اشاره د ادیسون لخوا چې امریکایي پوه و، د برېښنا پېژندنې یا کشف ته ده، چې د نولسمې پېړۍ په همدغه وروستیو دوو لسیزو ۱۸۸۰ نه را په ديخوا په دغه وخت کې وشو او څراغونه یې روښانه کړل، که د امان الله خان د وخت هغه لنډه پټلۍ چې له ارتل پله نه &ndash;په تېره یوه خپرونه کې موږ ورته اشاره کړې وه، تر دارالامانه پورې غځېده، دا په پام کې ونه نسیو، تقریباً سل کاله په کار شول چې افغانستان کې بیا د اوسپنې یوه پټلۍ له شمال نه را اوږده &nbsp;شي وغځېږي، خو برېښنا ډېره چټکه، همدغسې د برېښنا په چټکۍ افغانستان ته راغله، علتونه یې څه وو؟ او څنگه دا کار ممکن شو؟&nbsp;<br>دوکتور غني: دلیل یې دا دی چې د هغه وخت امیران، هم عبدالرحمن خان په لومړۍ برخه کې، مگر خاصتاً حبیب الله خان غوښتل چې ارگ ته برېښنا راوړي او د هغه په څنگ کې درې میاشتې د کال چې دی به ژمي کې جلال&zwnj;اباد ته تّه، هلته برېښنا راوړي، پغمان ته چې د ده د دوبي مرکز و. پېل د دې په اساسي توگه د جبل&zwnj;السراج نه وشو لومړی، پس له هغه نه پغمان کې هم دا یوه اندازه برېښنا تولیده شوله او ننگرهار کې هم.<br>جنبش: یعنی کار اساسی در زمان امیر حبیب الله خان که از ۱۹۰۱ تا ۱۹۱۹ امیر افغانستان بود، در این وقت یعنی صورت گرفت، و این کار را هم اینها به یک انجینر امریکایی سپردند، بصورت کل انحصار مسایل تخنیکی افغانستان در آن زمان در دست انگلیس ها بود، در هر بخش این ها می آمدند، هم جاسوسی میکردند هم کار های را انجام میدادند، چرا امیر حبیب الله خان ساختن برق را به امریکایی های اعتماد کرد؟&nbsp;<br>دوکتور غنی: اسناد کافی که ما بتوانیم توضیح بدهیم که دلایل آن چی بود، وجود ندارد. تنها خاطراتی انجینر جویت در شکل مکتوب های که این به خانواده خود از جبل السراج نوشته و بعداً به شکل کتاب چاپ شده، موجود است. اما این که به چی شیوه استخدام شد، و تا چی اندازه انگلیس ها همکاری کردند، یا بعداً خرابکاری کردند، بصورت دقیق معلوم نیست. اما چیزی را که به یقین گفته میتوانیم بدون اجازه انگلیس ها این به تنهایی به افغانستان آمده نمی توانست. در پهلوی جویت در خاطرات جویت موجود است، که چند امریکایی دیگر هم در افغانستان برای خدمت استخدام شده بودند و طرح اول قصر دلکشا را اینها پیش کرده بودند، اما اکثر آنها ها پول را گرفتند و بعد از آن فرار کردند، جویت بالعکس سال ها در افغانستان ماند و در جبل السراج زندگی میکرد. &nbsp;<br>جنبش: در همین بخش انجینر ها، خارجی های که به افغانستان آمدند، و پول گرفتند گریختند و فرار کردند، سراج الاخبار از یک انگلیس هم نام میبرد که گویا او بعد از آن که به هند رفته یک مقالات علیه امیر حبیب الله خان نوشته و این مقاله سراج ا&zwnj;لاخبار در پاسخ به او است و یک مقداری را ذکر میکند که من فعلاً به خاطر ندارم، ولی میگوید که یک مقدار زیاد بود، پول را گرفت که باید لین برق بخرد، متاسفانه نه خرید و فرار کرد و رفت، انگلیس ها همین کار را میکردند.&nbsp;<br>دوکتور غنی: این صورت موجود بود، اما طرف دیگرش هم اینجا است که آنها شکایت داشتند، که در پرداخت معاشات و تعهدات امیر به قول خود وفا نکرده. اسناد کافی که بصورت واضح این را تثبیت کند، تحقیقات زیادتر کار دارد، ما آن تحقیقات را انجام نه دادیم. اما از هر دو طرف شکایت ها موجود بود و این را فراموش نه کنید که یک ادم مثل جویت واری وقتی که معاش خود را میگرفت، این معاش به سکه برایش داده میشد، و باید در یک قافله تا پشاور انتقال میکرد، در پشاور این تمام سکه ها حساب میشد، پول کاغذی وجود نداشت و همچنین حواله صادر نمیشد. یعنی انتقال پول به ذات خود هم یک مسئله اساسی بود، با وجود آن امیر های افغانستان در تمام هند وکلای تجار داشتند،که به نمایندگی از اینها خدمات را هم انجام میدادند و خریداری ها را هم انجام میدادند. هر باری که امیر حبیب الله خان یا امیر عبدالرحمن خان یک متخصص خارجی را استخدام میکرد، اجازه سفر برایش دوباره به ملک اش یا ملک دیگر تعلق به امیر داشت، و این بعض وقت ماه ها میگرفت، اما وقتیکه میرفتند با بودیجه کافی سفر میکردند تا بتوانند ضروریاتی ماشین ها و این ها را بخرند. مشکل در این بود که انتقال از پشاور تا کابل یا تا جبل السراج یک مشکل اساسی بود. و در اینجا یک قصه دلچسپ است که خندآور است، که امیر حبیب الله خان اولین پادشاه افغانستان بود که موتر های لاری را خریداری کرد. اما موتر های لاری را تنها برای انتقال حرم شاهی از کابل به جلال&zwnj;آباد استفاده میکرد. از خاطری که یکی از سردار هایش برایش گفته بود که اگر در این لاری ها ماشین های تولید برق و این ها انتقال داده شود، لاری ها رنگ و این هایش خراب میشود و از خاطر از این با وجودیکه لاری ها موجود بود و سرک هم به جبل السراج کشیده شده بود، این باید با فیل انتقال داده میشد. از این جهت کاری که باید به ماه ها صورت میگرفت، سالها دوام کشید.<br>جنبش: ولی فکر کوم دغه عکسونه د امریکا سفارت، هماغه وخت کې چې د جویت د راتگ، فکر کوم سلم کال پوره شوی و، دوی خپاره کړي وو، جالب عکسونه دي. د انجینر جویت په، البته د بند جوړول او د برېښنا راوستل کار یې خپل ځای لري، خپل ارزښت لري خو د ده کتاب هم ډېر ارزښتناک دی، د هغه وخت همدغه خاطرې چې تاسې ورته اشاره وکړه چې د کتاب په بڼه راوتلي دي، اوس غږیز هم دی پیدا کېږي، ډېرو ډېرو داسې مسئلو ته یې اشاره کړې ده او راوړي یې دي، ثبت کړي یې دی چې په نورو آثارو کې نشته او دا پخپله یو ارزښت دی.<br>دوکتور غني: خاصتاً بلې، د مثال په توگه د استاد خلیلي د کوچنیوالي یو عکس دی چې توره لري، ډېر رسمي لباس ځکه چې د استاد خلیلي پلار مستوفي الممالک و او د برېښنا د پروژې مسئولیت هم د هغه په غاړه کې و، او دا هم وایي چې استاد خلیلي ډېرې سختې کنځلې کولې، وايي دا رقم کوچنی ما نه و لیدلی چې دا رقم کنځلې وکړي. نو مختلف ابعاد لري، رشوت نه نیولې چې څوک په دربار کې فاسد دی او خاصتاً د امیر تشریفات، ځکه چې یو وارې امیر حبیب الله خان د مستوفي الممالک مېلمه و او له موټر نه چې تېرېده، خټه وه، نو مستوفی الممالک ځان یې واچوه چې د ده په ملا باندې تېر شي، چې د ده بوټ په خټو نه شي. ډېر سخت د وهلو لاس یې درلود او د تشریفاتو ډېر سخت شوقي و. او یو بل انجینر هم دی تان ترن هغه لیکلي دي چې خپله کالېزه یې نیولې وه، حبیب الله خان خپله کالیزه په ارگ کې نیولې وه، اول په رسمي لباس کې راغی، او پس له څو ساعتو نه، بیا د انگریزې د شپې لباس یې واغوسته. نو دا برخې ټول د افغانستان د تاریخ لپاره او دا چې څه رقم ژوند و؟ او دا تشریحات چې تان ترن ورکړي دي، ځکه چې هغه د بوټ جوړولو د فابریکې مسؤل و، مهم په دې دي چې د ارگ روښانول او روښانه ساتل په دې میلو کې او لویو مجلسو کې ډېر گران وو، برق چې راغی، برېښنا چې راغله دې ټول شی ته یې تغییر ورکړ.<br>جنبش: بله پوښتنه دا ده چې ولې جبل السراج انتخاب شو؟ یعنې نغلو او دې ځایونو ته چې گورې تقریباً فاصله یو شی دی، که لنډه نه وي او پاچا په همدغو لارو باندې ډېر بلد و، اصلي علت څه و چې ده جبل السراج انتخاب کړ؟<br>دوکتور غني: نغلو هغه وخت کې، هغه وخت وگورئ تنگ غارو لا نه و جوړ شوی، عمده لاره لا هم لته&zwnj;بند وه، او د لته&zwnj;بند لاره بې حده د ستونزو لاره وه، هلته موږ ډېر کافي اسناد لرو له جویت نه نیولې تر تان ترن او دې پورې چې دې لارې کې څو شپې نیولي. ۱۳ شپې نیولې چې پېښور ته ورسېږئ. ځکه یو امیر حبیب الله خان ډېر وخت ښار ته دلته تّه، نو ځکه د جبل السراج ماڼۍ یې هم چې جوړه کړله دا و. او بل هغه اوچته ده او بیا هوارې ته راځئ، بیا که نغلو نه راځئ باید بېرته له ماهيپر نه اوچت تیر شئ او هغه خپله برق باندې، انتقال د برق باندې تاثیرات لري. پغمان کې هم که وگورئ یوه دره ټاکل شوې ده چې راساً -هلته چې دا ماڼۍ چې ما یې شرف درلوده چې بیرته یې را ژوندي کړم، هغو ته برق ورسوي، په ډېرې لږې فاصلې کې.<br>جنبش: برعلاوه قیمت که شما به آن اشاره داشتید، که گران بود، قیمت بود که ارگ روشن شود در مراسم کلان، یک مسئله دیگری که محمود طرزی به آن اشاره میکند که خوش بود از این که برق به کابل میرسد این بود که، کارخانه های کابل که ماشین خانه بود، و فابریکه های تولید انواع مختلف اسلحه وغیره بود، چوب ضرورت داشت بخاطر اینکه به حرکت بیاید، و محمود طرزی نوشته بود که، این کارخانه ها سبب شده که درخت های اطرف کابل بصورت کل از بین برود، آمدن برق به کابل سبب خواهد شد که این فاجعه که در حال تکوین و جریان است قطع شود، فکر میکنید همین تاثیر را واقعاً گذاشت، آمدن برق به کابل یا خیر؟<br>دوکتور غنی: مطلق، یکی از دلایل عمده ییکه امیر عبدالرحمن چندین جیولوجیست را استخدام کرد، از جهت آن بود که میخواست زغال سنگ قابل استفاده که بصورت آسان انتقال داده شود، پیدا شود، از جهتی که واقعاً جنگلاتی که در اطراف کابل وجود داشت، پیش از ایجاد فابریکه های نظامی که در باغ عالم گنج، قبلاً راجع به این صحبت کردیم احداث شد، ضرورت بسیار زیاد داشت و در آن وقت امکان تولید برق از خود دریای کابل در اطراف آن &nbsp;نبود، از خاطری که دریا کابل مقدار آبش در آن ساحه کم است، بنابرین واقعاً دلیل جدی بود و عبدالرحمن خان، حبیب الله خان و خاصتاً سردار نصرالله خان برادر حبیب الله خان که مسؤل این فابریکه ها بود، سخت در پی آن بودند که یک راه تولید انرژی دوامدار بوجود بیاید تا این فابریکه ها فعالیت خود را دوام داده بتوانند و توسعه داشته باشند.&nbsp;<br>جنبش: فکر کوم چې امان الله خان د برېښنا په تولید کې دومره مخته نه ولاړ، نور یې نښې د کارونو پاتې دي، اما پغمان کې یې یو څه خوځښتونه لیدل کې اما دا چې یوه بشپړه فابریکه د تولید د برق وي، په هغه وخت کې جوړه نه شوه.<br>دوکتور غني: په یقیني توگه زه د دې ځواب نشم ورکولای، ځکه چې زموږ داخلي اسناد د امان الله خان په دورې باندې دا نه ښيي چې برېښنا په باره کې یې څه اقدامات کړي وي، مگر د ده مذاکرات له ترکانو سره باید بیا وڅېړل شي، خاصتاً جمال پاشا سره. د ده یو اوښي ورباندې لیکني کړي دي او موږ په دې باندې وتوانېدو چې دا خپاره کړو. دا چې کومې طرحې وې، لکه د ریل پټلۍ غوندې چې د خلکو هېرې شوې وې، یا دا چې مطلق نه وو یا په مرحلې ددې کې وو چې دی ورباندې فکر وکړي، نوره څېړنه غواړي. مگر په اساسي توگه ستاسې تبصره پر ځای دی چې موږ آثار یې نه وینو.&nbsp;<br>جنبش: د کلکاني، حبیب الله کلکاني تر بغاوت وروسته البته خو لنډه موده وه، نهه میاشتې وې بیا نادر خان هم دومره پاچاهي ونه کړه، فکر کوئ نادرخان د برېښنا د تولید کار شروع کړ؟ که د هغه نه وروسته اعلیحضرت ظاهر شاه دا کار وکړ؟<br>دوکتور غني: په واقعي توگه که وگورئ، نادر خان اساس د یوې همغږۍ له خصوصي سکتور د افغانستان سره کېښود چې د افغانستان د خصوصي اقتصاد او دولتي اقتصاد شراکت یې ایجاد کړ او دا عبدالمجید خان زابلي سره د ده قرارداد و چې ملي بانک ته یې اجازه ورکړله، او ملي بانک و چې وخوځېده، نو اساس د هغه په دوران کې کېښودل شو. حرکت د سردار محمد هاشم خان د صدارت په دوران کې راغی، او بیا لوی خېز د سردار داود خان د صدارت په دوران کې راغی.<br>جنبش: خوب به بخش های مشخص این پروژه ها بعداً میایم، ولی بیاید یک بار مسایل کلی را مورد بحث قرار بدهیم، در همسایه&zwnj;گی ما در روسیه بالشویک ها یک سیاست کلی یی که داشتند، این را الکتریفیکاڅیا می گفتند به روسی، یعنی برقی سازی تمام اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی به اصطلاح آنها، تاثیر این سیاست که تمام روسیه برقی شود، بر ما چی بود؟ مثبت بود؟ یا مثلاً عواقب ناگواری داشته برای ما؟<br>دوکتور غنی: نخیر، عواقب ناگواری نداشت. فراموش نکنید که آقای زابلی نماینده تجارتی امیر امان الله خان در مسکو بود و اولین کمکی را که اتحاد شوروی به افغانستان انجام داد، در زمان شخص لنین بود، و پول آن را این در دوران سیاستی بود که سیاست نو اقتصادی لنین نامش را گذاشته بود، که دوباره به سکتور خصوصی اجازه داده بود. طرح ترکیب سیاست سکتور خصوصی و سکتور دولتی را آقای زابلی از شوروی از این وقت و از المان، از المان قرن نوزده و شروع قرن بیست تعقیب کرد. بنابر این از نگاه تاثیر نقشه راه انکشافی در افغانستان، تاثیرش مستقیم بود. دوم یک قسمت زیاد صادرات افغانستان را آقای زابلی هم به اتحاد شوروی انجام داد. مخصوصاً بین سالهای ۱۹۳۲ و جنگ دوم جهانی، چون در این دوران بود که اساس تولید پنبه در افغانستان، و بعد از آن صنعتی شدن پنبه که فابریکه های نساجی و این ها را در شمال افغانستان، آقای زابلی به اساس همین طرحه گذاشت و در بدل این صادرات ، ماشین آلات و مواد دیگر ضروری مثل قند واری، یا بوره یا این ها را از اتحاد شوروی بصورت بارتر به وجود آورد. از این جهت در این وقت مناسبات نزدیک است و اساس گذاشته می شود. اما طرح تاسیسات برقی سرتاسری در شوروی، معلومدار به یک خیزش نه آمد، این سالها گرفت و کشوری که از این زیادترین نتیجه در قسمت اول در &nbsp;آسیایی مرکزی گرفت، ازبکستان بود. چون شما به یاد تان است که هدف استالین این بود که اگر مسکو سقوط کند، پایتخت دوم اتحاد شوروی تاشکند خواهد بود، و در آن دوران جنگ دوم ازبکستان فعلی واقعاً انکشاف صنعتی زیاد کرد، که بعد از این که جنگ جهانی دوم خاتمه پذیرفت، این دوباره ایستاده شد. تاجکستان کنونی و ترکمنستان کنونی و قزاقستان کنونی بدبختانه مورد توجه خاص نبودند، و مخصوصاً قزاقستان تاثیرات منفی نهایت زیاد را از امتحان سلاح هستوی و انفجار های هستوی و اینها دید، که اینها بعد از استقلال نموی خاص کردند. اما میراث عمده ییکه در این جا مانده اینست که تا وقتی که اتحاد شوروی به انحلال رسید، مقداری تولید انرژی قابل ملاحظه به سطح بسیار بالا در قزاقستان، بعد از آن در ازبکستان، بعد از آن در ترکمنستان و بعداً تاجکستان و قرغیزستان رسید، و پروژه بسیار بزرگی که اینها در نظر داشتند، راجع به آمو بود،که بند های فعلی را -راغون را که تاجکستان تعقیب کرده، یک ظرفیت بزرگ است، اما بررسی عمومی دریای آمو که از طرف انجینر های اتحاد شوروی صورت گرفته بود، ده ها هزار میگاوات ظرفیت تولید را در نظر گرفته بودند. اگر این پروژه عملی میشد یک پروژه مشترک بین افغانستان و جمهوریت های آسیایی اتحاد شوروی میبود.<br>جنبش: وقتی که شما می خواهید به این پیمانه انرژی زیادی برقی را تولید بکنید، به بند های متعدد و مخصوصاً در آسیای میانه ضرورت دارید که این باعث از این خواهد شد که، آبی را که در دریا آمو حصه ماست آن را بگیرد، پس این مسئله دور دادن آب ما به طرف جمهوری های &nbsp;آسیا میانه به برق ارتباط ندارد، شاید هم به پنبه و توسعه زراعتی که آب زیاد ضرورت داشت به این رابطه داشته باشد؟<br>دوکتور غنی: دو مسئله باید به صورت واضح جناب جنبش صاحب از هم تفکیک شود. بندها میتواند تنها بند تولید برق باشد، یا بند های باشد که هم برق را هم آب را مدیریت میکند، چیزیکه بعد از سالهای ۱۹۸۰ از طرف فرانسوی ها کشف شد اینست که امروز برای تولید برق ضرورت به بند های بسیار بزرگ ندارید. ماشین های ایجاد شده که در بستر دریا گذاشته میشود، و این را خود آب را حرکت می دهد و در مابین آب، عوض اینکه بند های بسیار بزرگ باشد. مسئله آب شروع میشود از پروژه بسیار بزرگی که اتحاد شوروی سابق که در ترکمنستان ایجاد کرد تا قرون وسطی، یک شاخه دریا آمو از ترکمنستان تیر میشد و این دفعتاً غیب شد، قرن ها... این کانال بسیار بزرگ را اتحاد شوروی جدا کرد، تا حدی که من معلومات دارم، بدون مشوره با دولت افغانستان. و بعد از آن مسئله بزرگ دیگری که آمد در سال ۱۹۸۸ شوروی سابق یک معاهده تقسیم آب آمو را بین جمهوریت های آسیایی ترتیب داد، و برای افغانستان ذره سهم نه دادند، که این خلاف تمام اصول و قوانین است. چون ما حد&zwnj;اقل ۴۰ فیصد آب آمو را ما تولید میکنیم. و بعد از آن بعد از استقلال باز هم اینها استقلال های جمهوریت های &nbsp;آسیایی بعداً باز هم یک معاهده را انجام دادن و در این بخش به افغانستان سهم ندادند. از نگاه قانون بین المللی که من تحقیقات واضح در این بخش انجام دادیم، بالا آب از نگاه قانون بین المللی حق دارد که حقوق خود را محافظه کند. از همین جهت بود که طرح قوش تپه را من تهیه کردم، نقشه کردم بعد از این تنها برای افتتاحش مانده بود. تمام ابعاد آن را عملی کردم تا ما بتوانیم به یک نتیجه واضح برسیم. چون بدون اقدامات عملی حقوق ما را کسی مدنظر نمی گرفت، این معلومدار در وقتی بود که افغانستان فاقد یک حکومت قبول شده و متوجه بود، حقوق ما ضایع شده بود و از این جهت مسئله آب آمو ضرورت مذاکرات جدی سرتاسری و همه جانبه را دارد. و نکته بعدیش را هم معلومدار مد نظر بگیرید، که اتحاد شوروی ازبکستان را مبدل به تولید یک قلم کرد، که آن پنبه بود. و در این تولید پنبه اینها پروژه کلانی که داشتند، که زمین های بایع را که میخواستند، نه محیط زیست را مد نظر گرفتند، نه تولید متداوم یا تولید اصولی را و از این جهت دریا ارال خشک شد، نتیجه کار های این هاست. اتحاد شوروی سابق بدبختانه در بخش محیط زیست چی در &nbsp;آسیا مرکزی بود و چی در سایبریا، فجایع را انجام دادن، چون درک اینها این بود که محیط از طریق انسان به هر طریقی مدیریت شود، محیط از خود جواب داده نمی تواند. بعد از استقلال ازبکستان تنوع آورد، و از این جهت شکل آن تغییر کرده، ضرورت ترکمنستان را هم به آب، که آب مرغاب است، دولت ایران یک بند دوستی را با ترکمنستان ایجاد کرد. اما یکی از معاونین دریا مرغاب که دو کیلو متر بعد از این بند با دریا اصلی هریرود یکجا می شود، این را در این بند نه آوردند و تمام فشار سر افغانستان آمد. حوزه های آبی باید بصورت کل مورد پلان گذاری شود و اگر یک طرف معاونین را بند میکند و بند های یکطرفه میسازد، از نگاه اصول متوازن باید غرامت بدهد. چون سیستم را از بین میبرد و در این بخش ضرورت واضح است که هر دریای ما که دریا است که سرحد مشترک است، باید بصورت اساسی بی طرفانه تحقیقات شود، حدود واضح است، و این را در قسمت هلمند هم می بینید که بدون دلیل ومنطق انتقاد های بی جا صورت میگیرد. در صورت خشکسالی افغانستان چطور میتواند آبی را فراهم کند که نداشته باشد، و در صورتیکه آب موجود باشد، معاهده بسیار واضح است که افغانستان حق هر نوع استفاده از آبی را که اضافه از حدودی است که معاهده برای ایران در نظر گرفته بود، خارج از آن افغانستان حق ساختن هرنوع بند را دارد. اما آن طرف هم گود زره و اینها را که ببنید معاونینی که گود را تقویه میکردند بصورت اساسی سرش بند ها ساخته شد که امروز از نگاه تخنیکی مورد سوال است.&nbsp;<br>جنبش: د شلمې پېړۍ نیمایي ته چې را ورسېږو یا دا دویمه نیمایي کې افغانستان که ټول نه و لوی ښارونو یې کافي برق درلود، که ټول ښارونه هم نه وو ، کابل دومره برق درلود چې ورځ او شپه کې مثلاً زه چې محصل ومه د داود خان په وخت کې موږ پرچویانې، زما نه یادېږي چې هغه وخت کې دې وې، که څه هم کلیو، کلیوالو خلکو، وگړو تر آخره پورې برېښنا ونه لیده وې نه پېژانده، ولې په دغه وخت کې ټول پام په ښارونو ټول پاتې شو؟ کلي عملاً له پامه وغورځول شول.&nbsp;<br>دوکتور غني : لومړی باید په نظر کې ونیسو چې د شلمې پېړۍ په لومړۍ نیمایي کې، عبدالمجید خان زابلي اساسات د برق، د برېښنا د تولید په شمال د افغانستان کې، په جنوب د افغانستان کې په هلمند کې، قندهار کې او کابل کې کېښودل، او دویمه مرحلې کې بیا دا د دولت لخوا تر سره ورسېدل. او هلته هم موږ دری شخصیتونو نه باید نوم واخلو، غلام محمد فرهاد چې هم لومړی انتخابي شاروال د کابل و، مگر اصلي تخصص یې برق برېښنا کې و او بیا د لوی برېښنا د شرکت مشر شو. انجینر حمید حمید او انجینر جمعه محمد محمدي چې د داود خان د جمهوري په دوران کې د اوبو او برېښنا وزیر و؛ دا درې شخصیتونه او نور شخصیتونه چې دوی سره و او تخنیکي برخه یو تخنیکي ظرفیت او پوهه افغانستان کې په منځ راغله چې اساس یې هغه ځوانان وو چې امان الله خان المان ته لېږلي وو او ځينې یې امریکې ته او دوی بېرته راغلل او په انجینري کې یې ستر کارونه وکړل. دویمه برخه کې همدا وه خاصتاً چې کابل کې دا سلسه د بندونو سروبي، نغلو، ماهیپر او پس له هغه نه درونټه دا ټول هم پلان شول او هم عملي شول.کابل کې دومر برق و چې هغه خلکو ته یې چې په مزي تړلي وو، برق ورکوي ۲۴ ساعته، پرچوي&zwnj;گانې نه وې. اما کلیو ته او اکثریت د نویو ښارگوټو ته چې په ودې کې وو برېښنا نه رسېده، دلیل یې مالي و. د هر نوی سټېشن جوړول گران و، نو د هغه له نظر نه په حدود د ۲۰۰ میگاواټه له هغه نه چې مصرف کېده، ډېر تر تولیدېده. اما دلیل چې د کلي او د ښار توپير راغی دا و چې یوازې تولید ته باید ونه گورئ، توزیع ته باید وگورئ او توزیع بې له شبکې نه، او توزیعات د سلسلې بغیر دا نه کېږي او دا گران دي، او بلې خوا نه حفظ و مراقبت یې و.&nbsp;<br>جنبش: وقتیکه برق آمد، همزمان بخش های از صنایع هم در افغانستان &nbsp;آهسته &nbsp;آهسته رشد کرد، کدام بخشی از صنایع مستقیماً بالاثر تعمیم انرژی برق رشد کافی داشته و عام شده در افغانستان؟&nbsp;<br>دوکتور غنی: از نگاه بخش صنعتی، نساجی بود. اگر طرح آقای زابلی و بعد از آن طرح ملک خان عبدالرحیمزی که وزیر مالیه شد، و اساس طرح دولتی اقتصاد دولتی را پیش میبرد تا که اتهام کودتا سرش گذاشته شد، به بندی خانه رفت برای سالهای زیاد، فشار سر نساجی بود تا از واردات برایم و به طرف تولید برویم. قسمت دومش فابریکه قند بود، تولید بوره بود که یک فابریکه را که از لبلبو است در شمال افغانستان می بینید و فابریکه دوم که از نی&zwnj;شکر بود، در جلال&zwnj;آباد بود. بخش سوم سر تولید میوه&zwnj;جات بود که در قندهار خاصتاً شرکت پشتون که یکی از شرکت های بود که موازی به بانکی ملی ساخته شده بود و موسی خان یکی از تاجر های بسیار بزرگ قندهار در رس از این قرار داشت و اتفاقاً نور محمد ترکی که بعداً شهرت کشید و رئیس حزب خلق و مسئول کودتا شد، این نماینده شرکت پشتون بود در بمبئي، ابعاد دیگر آن که شروع شد، اما به نتیجه نه رسید، فابریکه چاینک سازی شاکر بود و نظریات دیگری آقای زابلی به تفصیل داشت، که در نسخه خطی آن را که من خواندیم وجود دارد. اما قسمت عمده صنعتی شدن تعقیب نشد و پشمینه سازی قندهار هم اگر ببینید یک از فابریکه بزرگ بود که در این بخش ایجاد شد و مخصوصاً نساجي هلمند، نقاطی دیگری که روی کار بود پروژه بسیار بزرگ مسلخ هرات بود، تکمیل از پروژه موجب آن &nbsp;می شد که افغانستان یک صادر کننده عمده گوشت کوسفند به عربستان سعودی و خلیج شود، که متاسفانه آن پروژه به نتیجه نه رسید. ابعاد دیگری که روی کار بود تا یک اندازه پیشرفت، فابریکه های سمنت بود، سمنت غوری، سمنت جبل السراج همه این نتیجه آن بخش است. اما معلومدار اینها به تکنالوژی خاص از آن وقت بودند، نوع تولیدش تغییر کرده. در قسمت خود تولید برق اگر بیایم، سه نوع اساساتی که انرژی از چی به وجود آمد؟ آب را بعد از آن مسئله دیزل و پترول را و خاصتاً مسئله گاز را باید زیر نظر بگیرم، یکی از مهمترین اقداماتی که در دوران صدارت داود خان انجام گرفت و توسعه کرد فابریکه کود و برق مزارشریف بود. در حدود ۱۰۰ میگاوات زیادتر این تولید برق داشت و در قسمت کود کیمیاوی یک تغییر بنیادی را ایجاد کرد، و یکی از فابریکه های که بخش سکتور خصوصی که به نتیجه رسیده و در تولید برق و توزیع برق شمال تاثیر زیاد داشته، گاز است که فعلاً در مزارشریف فعال است.<br>جنبش: ډېره مننه استاد د دغو فابریکو نومونه زما هم ډېرې خاطرې راپه زړه کړې او ځوانانو ته مخصوصاً ډېرې جالبې وي چې هیواد په دغه پړاو کې په ځينو اقلامو کې تقریباً په کور پوره و او خارج ته یې هم صادرولې مثلاً زما په یاد دي چې زموږ په سیمه کې خپلې نساجي، خپل ټوکوران د کالیو لپاره د کور د نور اړتیاو لپاره همدا خپل ټوکوران استفاده کېدل او ډېر خلکو خوښول، دغه ډول بوره او سمنت تقریباً په کور دننه تولیدېدل او خلکو استفاده ترې کوله.<br>دوکتور غني: هو بالکل، او که په یاد مو وي دولتي کوپراتیفونو کې به دا اقلام د دولت مامورینو ته او اردو او پولیسو ته ورکول کېدل او د هغه لپاره د ټولو د استفادې وړ وو.<br>جنبش: موږ دا خپرونه په دوو برخو وېشو چې هغه بندونو او دې و باندې جلا وغږېږو، نو را به شو یوازې د برېښنا د استفادې پړاونو ته، شلمه پېړۍ باندې وغږېدو، یویشتمه پېړۍ د شلمې پر خلاف باندې ډېره تورتم شروع شوه ځکه افغانستان په دېر بد حالت کې و. شلمه پېړۍ د جبل السراج د برېښنا په ځلېدو سره و ځلېده، کابل یې وځلاوه. اما یویشتمه تورتم وه او هغه ولولې یې نه درلودې، د ناهیلیو یوه څپه پر هیواد باندې خوره وه. بیا وروسته نړیوالې ټولنې مداخله وکړله او بدلونونه راغلل او ځينې پروژې را پېل شوې را شروع شوې د برېښنا، په خپله ونډه راته که وغږېږئ، په دغه پړاو کې ستاسې ونډه د برېښنا په ډېرولو، تولید او راوستلو کې څه وه؟<br>دوکتور غني : زما برخه په دوو دورو باندې وېشل کېږي، چې لومړۍ یې د مالیې د وزارت د مسؤلیت په دوران کې و، چې د هغه وخت کې په ۲۰۰۴ کې ما یوه طرحه نړۍ ته وړاندې کړله چې برلین کې یو کانفرانس وشو چې ۸٫۲ میلیون ډالرو ژمنه موږ په واضح توگه واخیستله او زما نظر دا و چې لسو کالو کې موږ ته باید ۲۶ میلیارد ډالره د نړۍ لخوا مرسته وشي چې موږ په خپلو پښو ودرېږو، او دا ډېر په ربړ وشول، ځکه چې المانیان چې میلمه&zwnj;پال وو غوښتل یې چې یو میلیارد ډالر ژمنه وشي او ویې ویل چې ډېر دی، مگر موږ په نتیجې ورسېدو او ډېر دقیق دې برخې کې واضح په برېښنا باندې او په ټوله زیربنا باندې پلانونه برابر شوي وو او ترتیبات یې په نظر کې نیول شوي وو، ځکه له ښې مرغې نه ما نړیوال بانک کې په برېښنا برخې کې او بندونو کې زیربنا برخې کې هم لومړي پنځه کالو کې چې &nbsp;آسیا باندې مصروف ومه، هم شرقي &nbsp;آسیا باندې او هم جنوبي &nbsp;آسیا کې ما تجربه او یو لید پیدا کړی و. نو هغه لومړۍ برخه وه، چې هغه طرحه وړاندې شوه او امکانات تر لاسه شول. مگر پس له دې نه چې ما ونه منل چې کابینې کې اوسم، نو د هغه مسؤلیت نورو ته لاړ او له بدې مرغې نه تقسیم شو. یو لاس چې قوي لاس و چې د مالیې وزارت امور یې په لاس کې نیولي وو او خارجیان یې ټول مجبور کړي وو چې هرو &nbsp;دوو اونیو کې باید د افغانستان دولت ته راپور ورکړي او تعقیب له نظر نه موږ وېشلي وو په ۱۴ برخو کې او هرې برخې کې حدود وو، دا اصول یو خوا ته پرېښودل شول او پس له هغه نه ستونزه د انسجام راغله چې په دوامداره توگه وه. نو همدا یې اوله برخه وه، هغې برخې کې ما غوښتل چې د کابل سیند باندې په واضح توگه که نړۍ مرسته نه کوي، خپله مو اساسات کېدو او په خپلو پيسو چې ځينې امکانات مخکې بوځو چې هغه ونه شول. دویم وارې د ولسمشرۍ دوران و، په دې برخې کې لومړۍ خبره دا ده او دا اوس د امریکایي اسناد نه خاصتاً د نظارت مؤسسه چې سیگار نومېږي، په واضح توگه شوې او د دوی د گزارش نوم دی( څنگه په قوت باندې او په ټول قدرت باندې یو غلط شی انجام کړئ). د زیربنا برخې کې د امریکا مرسته مطلق ناکامه وه، ځکه برېښنا کې لویې طرحې مطرح شولې پلان باندې چې شمال او جنوب، شرق او غرب څنگه سره وتړل شي، اما اساسات یې تعقیب نه شول ځکه دوی پيسې قراردادیانو ته ورکړلې او قراردادیانو ۸۰ فیصده ددې پيسې د قراردادیانو په جیبونو کې لاړلې، ۲۰ فیصده به یې مصرف شوي وي او له بلې خوا نه فساد بې حد ډېر و، نو زه چې ولسمشر شوم افغانستان په نهو د برېښنا په جزیرو ویشل شوی و. که یوه ملي شبکه ونه لرئ، د برېښنا په برخه کې زښته ډېره سخته ده چې ولس ته قناعت ورکړئ، چې ټولو ته په یوې سترگې کتل کېږي. آخره پورې موږ په دې بریالي شوي وو چې دا دوه جزیرو ته ښکته کړو او یوازې پکتیکا پاتې و چې شبکې باندې وتړل شي. که په یاد مو وي بادغیس ته، خوست ته دا ټول ځایو ته ما وکړی شوو چې د برېښنا مزي ورسوم، نو دا یې یوه برخه ده چې شبکه د برق په اساسي توگه څنگه ترتیب شي. دویم یې د سلما د بند تکمیلول وو، دا ۴۰ کاله پاتې وه او د هرات د خلکو لویه غوښتنه او د افغانستان د خلکو غوښتنه دا وه چې دا بند باید وگوري، مشکلات بې حد ډېر وو. اما دا هم که ستاسې په یاد وي وختې چې سلما بند پرانیستل شو او د هندوستان محترم صدراعظم راغی هرات کې پرانیستلو لپاره یې ټول افغانستان کې جشن و. ستونزه دلته بیا دا وه چې ټول بندونه چې خلکو ویل چې ورته پلانونه موجود دي او دې ته چمتو دي چې مخکې لاړ شوو، له بدې مرغې نه قطعاً اساس یې نه درلوده. د مثال په توگه هر ځای یې ویلي و چې ۵۰ متره باید دیوال جگ وي، هر دیوال یو متر، بعضې اوقات زرها نفره بې ځایه کوي او ترتیبات نه وو نیول شوي. د مثال په توگه د دهلې بند ته چې پيسې په دوامداره توگه موجود وې، د ټولنیزو مشکلاتو له نظر نه چې خلک بې ځایه کېدل، شاه&zwnj;ولي کوټ و دې کې، دا دتر سره نه شول. پس له هغه نه هم گورئ هم چې نیمروز کې د کمال خان بند تکمیل شو. دغه د ټولو بندونو نقشې موږ له سره وکتلې او په دې باندې چمتو شوي و چې ۲۶ اساسي بندونه او پس له هغه نه په حدود د ۴۰ نور بندونه چې واړه او منځني برخې کې و، دا تکمیل کړو او بله برخه یې هم دا وه چې د ټولو &nbsp;سیندونو امکانات مو له سر نه ولیدل. لوی&zwnj;ترین اقدام په آخرو میاشتو کې و چې استرلیايي میلیاردر سره چې ډاکټر فارسټ نومېږي، موږ هغه سره نتیجې ته ورسیدو چې د افغانستان د اوبو ظرفیت د برېښنا لپاره چې په حدود د یوویشت زره میگاواټه و، د شنې برېښنا او شین صنعت لپاره په واضح مذاکراتو کې و او آخري مراحلو کې و چې دلته به څو میلیارده ډالره په دې باندې پانگه اچول کېده او امکانات برابر کېدل. بله برخه د اقداماتو د موږ دا وه چې وارداتي برق ته موږ څنگه انسجام ورکړو؟ یعنې تولید یو اساس و او تولید برخې کې اوبو باندې هم په واضح توگه ترکیز درلود. دویمه برخه دا و چې وارداتي برېښنا او دې کې ترکمنستان سره، ازبکستان سره، تاجکستان سره واضح مذاکرات مو تغییر وکړ او هغه لویه پروژه چې د برق د انتقال وه له مرکزي &nbsp;آسیا نه پاکستان ته، دې باندې مو بېرته نظر واچوه او اوله برخه یې چې په افغانستان باندې وه، کار لاندې وه. دا ما پرانیستله په نغلو کې او ټول ابعاد یې برابر دي مگر معلومدار بېرته مشروعیت او همغږي غواړي، او له بلې خوا نه د تاپي لویه پروژه وه چې ۲۰۲۱ کال کې به افغانستان نه به پېلېدله او ۲۰۲۲ کې به هرات ته رسېدله. دا کم له کمه ۵۰۰ تر ۱۰۰۰ میگاواټه برق به یوازې د هرات په سټېشن کې و، چې هلمند ته رسېدو بیا هم سټېشن و، قندهار ته هم او له هغه نه به پس پاکستان ته او له هغه نه پس هندوستان ته تله. او بله یې دا وه چې زموږ خپل گاز دی، مخکې مې تاسې ته وویل چې خصوصي سکتور دوه لویې پروژې په شمال د افغانستان کې پانگې اچونې لپاره برابرې کړې چې یو یې نتیجې ته رسېدلې ده او اوس له ۱۰۰ میگاواټه برق نه ډېرتر برق ولس ته تولیدوي، ځکه هر څومره چې شمال کې موږ خپل تولید ته راشوو په هماغه اندازه وارداتي برق به کابل و مرکزي برخې ته او شرقي و جنوبي ولایاتو ته ورسېږي. بله برخه دا وه چې تحقیقات مو په اساسي توگه پېل کړل، چې پکتیکا کې گاز شته که نه؟ له ښې مرغې نه یوه زلزله چې وشوله دا یې ثابته کړه چې پکتیکا کې گاز شته. د پکتیکا گاز اهمیت یې بې حده ډېر دی ځکه چې له قندهار نه نیولې تر کابل و ان&zwnj;شاءالله تعالی په اندازه باندې لویه پکتیا او لوی ننگرهار ته به دا زمینه د برېښنا د تولید پیدا کړئ. کونړ سیند باندې هم کم له کمه دوه بندونه نظر کې دي چې باید ابعاد یې تکمیل شي او هلته تر حدود د ۳۰۰۰ میگاواټه ده. کابل &nbsp;سیند باندې زما طرحه دا وه چې ۷ تر ۱۰ بنده پورې دې په یوه شبکه د بندونه باید پلان او آماده کړو، دلته یوه خبره ډېره لازمي ده جناب جنبش صاحب چې وختې چې د اوبو په تولید باندې غږېږئ، لوی&zwnj;ترینه ستونزه توربینو کې ده، ځکه توربین په فرمایش نشئ جوړولی او که شبکه ونیسئ، د دې امکان برابروي چې قیمت یې یو واري تاسې درخواست وکړئ او قرارداد وکړئ یوې فابریکې سره او دې برخې کې جنرال الکتریک د امریکې سره موږ غوښتل وغږېږو چې کوتکي او دوامدار ماشینونه وي. یا المان سره چې په یو واري باندې [راشي] او که هغه رقم لاړ شئ، قیمت د توربینو په نیم رسېږي. بله برخه یې د لمر برېښنا ده او د باد برېښنا ده او ددې لپاره ما صدراعظمې مرکلې نه درخواست وکړ چې زمینس استخدام کړي د المان دولت لخوا چې زموږ د برېښنا شرکت او د انرژۍ وزارت سره او ایرانیانو سره په گډه کار وکړو چې تولید د برق راشي. لمریزه برېښنا کې له ښې مرغې نه تخمین په حدود د ۲۰ زره میگاواټو کې ده او ترکیز له نظر نه هم په ولایاتو کې او یا زونونو په حیث باندې داسې وېشل شوی چې رسېږئ. بدخشان کې هم یوه پروژه وه چې ۵ میگاواټو زښت ډېر وخت یې نیولو چې تکمیلي خوا ته او حتی نورستان کې هم د نیم میگاواټه برق برابر شو او د هغه په څنگ کې په سلهاو وړې پروژې وې چې د کلیو د پراختیا د وزارت په چوکاټ کې شولې چې ولس خپله له لمریزې برېښنا نه او له اوبو نه یې کوچني بندونه او دا جوړول چې برېښنا ته ورسېږو. نو یو حرکت و چې باید بیا له سره تازه شي او د انجینري په معاصرو اقداماتو باندې او د چاپېریال په نظر نیولو کې، خلص د کلام دا دی چې افغانستان د دې ظرفیت لري، چې منطقې د انرژي په بازار کې یو ستر رول ولري، یو لوبغاړی وي، نه دا چې یو وارداتي مملکت وي. او د وارداتو له نظر نه هم، زما طرحه دا وه چې موږ باید یو ترانزیتي هیواد د انرژي او خاصتاً د برېښنا د انتقال باندې بدل شوو، ځکه چې پاکستان ډېر سخت ضرورت لري او له داخلي نظر نه هغه لوی بندونه د برق ډېره وده نه ده کړې، ځکه برق د اساسي قانون د پاکستان پر اساس باندې، د ولایتونو مسؤلیت دی، او ډېره برخه د انرژي خیبر پښتونخوا کې پرته ده. همدغه رقم ډېره برخه د گاز چې بلوچستان کې پروت دی. په دې اساس باندې زه د انرژي یو لوی مارکیټ گورم چې هغې کې هم د ترانزیتي هیواد په حیث باندې او هم د تولید کوونکي هیواد باندې موږ خپل رول ادا کولای شوو. اما له ټولو نه مهمتره دا ده چې بېرته صنعتي کېدو خوا ته او خاصتاً، شین صنعت باندې گرځو ځکه چې دا لوی اپارتمنتونه او دا چې جوړ شوي دي، تاسې ولیده چې د کابل هوا یې داسې تیاره کړې وه چې په شپږ بجو کې خلکو یو شی نه لیده او دلیل یې دا و، پوهېږئ څه یې کول؟ د موټر ټایرونه یې استعمالول د ... لپاره، حمامونو کې هم همدغه کار روان و. د ۲۰۴۷ ستر هدف لپاره دا کېدای شي چې افغانستان واقعاً په خپلو پښو ودرېږي او دا ضرورت د دې لري چې هم نړیوال خصوصي سکتور سره، هم منطقې سره او هم بین المللي او منطقوي بنسټونو سره واضح د راشې درشې امکانات ولري او دا باورمندي منځته راوړي چې لویې پروژې ترسره رسولای شي. هر لوی بند کم له کمه ۷ کاله غواړي. نو دلته چې تداوم نه وي او هر څوک چې ځي یوازې په دې چورت کې وي چې ۶ میاشتې فکر وکړي د دې پر ځای چې ۶۰ کاله فکر وکړي. ضرورت د &nbsp;دې دی چې یو ملک لکه مالیزیا غوندې چې په دوامداره توگه په زیربنا باندې یا چین غوندې اخته دي او تداوم لري په دې کې، بې له تداوم نه او بې له دې نه چې بشري پانگې باندې پانگه واچول شي او بشري پانگه په دې حد ورسېږي نه چې یوازې یو شی تولیدوئ، بلکې په ارزان&zwnj;ترین قیمت باندې یې او په بهترین کیفیت باندې باید تولید کړئ، دا اهداف دي.<br>جنبش: ځيني دې اړخونو باندې بله خپرونه کې په تفصیل سره غږېږو، پوښتنې لرم، در دوران بیست سال جمهوریت البته در آغاز ضرورت بود چون شبکه ها هم از بین رفته بود که انرژی برق را از کشور های همسایه وارد شود، ولی در اوآخر مردم می پرسیدند مصرف که بر وارداتی انرژی صورت میگیرد،میتوانست بر تولید داخلی صورت بگیرد و افغانستان برای مدت طولانی تر خودکفا شود. چرا این کار صورت نه گرفت؟ تا آخر افغانستان همچنان انرژی وارد می&zwnj;کرد از کشور های همسایه.&nbsp;<br>دوکتورغنی: دو نکته قابل ذکر است: نکته اول اینست که تقاضا به انرژی به اندازه زیاد بود که امکان آن نه بود که باید تولید داخلی این فراهم شود. نکته دوم، قبلاً برای تان ذکر کردم، تولید انرژی کم از کم هر پروژه بزرگش در حدود ۵ تا ۷ سال میگیرد. مردم از ما معجزه میخواستند، و در عین حال موانع اساسی را خاصتاً نقش منفی پارلمان را، نقش جنگ&zwnj;سالارها را و نقش فسادی را که میراث گرفته بودیم در نظر نمی گیرند. در ممالک دیگر اگر یک پروژه بسیار بزرگ انتقال ۵۰۰ ولته از یک ولایت از یک قریه تیر شود مردم احتجاج میکنند که این ها صحت ما را در خطر می اندازد و در افغانستان بنام جنبش روشنایی رفتند به یک جنبش تاریکی. ماجراجوی های که در این بخش وجود داشت، باید در نظر بگیرید که از یک طرف در شرایط سخت جنگ و حملات دوامدار سر زیربنا، وقتیکه من رئیس جمهور شدم سه ماه زیادتر در خزانه برای معاش امکانات وجود نه داشت. وقتی که وابسته باشید به کشور های بیرونی، پس باید ابعاد از این را مدنظر بگیرید، که تاثیراتش چی است؟ و قناعت دادن، پول پیدا کردن و باز وقتیکه شرکت ملی را ایجاد کردیم و سرعت حرکت را بوجود آوردیم، زیادترین مخالفت از کجا شده از عضای پارلمان، و مطلق راه از این در بودیجه گرفتند. مردم ما حق بجا دارند، اما قسمیکه برای تان پیشتر گفتم، طرح های من این بود که برق وارداتی را ما توانیستیم قیمت برق وارداتی را بصورت اساسی پایین بیاوریم، در مذاکرات خود، اما اگر میخواستیم صنعت را انکشاف بدهیم، کدام بخش از صنعت ماست که ضرورت به برقی قابل اطمینان نداشت؟ نکته دیگر اینست اگر افغانستان به یک کشور ترانزیتی برق، از &nbsp;آسیایی مرکزی با آسیایی جنوبی مبدل شود، حداقل ۸۰ تا ۹۰ فیصد مصرفی را که برای واردات میدهد، تنها از پولی که از جهت ترانزیت میگیرد، تهیه کرده میتواند. و از این جهت روز به روز در یک موقیعت قرار میگرد که این قیمت را پاین بیاورد، قراردادهایکه صورت گرفته بود متاسفانه با قیمت بسیار بلند صورت گرفته بود، ما توانستیم این را پاین بیاوریم، و وقتیکه یک میراث قبلی را داشته باشیم و آن میراث مشکل باشد و ۹ جزیره باشد، و یک بند تکمیل شده نباشد و تمام طرح ها سر هوا باشد و قرارداد ها به شرکت های ممالک همجوار بصورت اهدا شده که قطعاً مابین اش شفافیت وجود نه دارد، پاک کردن آن پاک کردن به مراتب مشکل است تا اینکه از ساحه سبز شروع میکنید و از ابتدا شروع میکنید.<br>جنبش: ما مخکې وویل چې برېښنا کې هم ډېر خبرې دي بله خپرونه به هم پرې ولرو، اوس که د برېښنا د راتگ دغه که څه باندې سلو کالو ته وگورو، تاسې ځينو شخصیتونو ته، ځینو دورو ته، ځینو چارواکو ته اشارې وکړې چې کارونه یې کړي وو، که داسې عمومي که ورته وگورو کوم درسونه له دغه څه باندې سل کلن برېښنایي پړاو نه اخیستلی شوو په مثبته برخه کې؟ کوم شیان مثلاً داسې وو چې که هغه نه وی شوی افغانستان به اوس بل ډول وی چې هغه یو درس شي دې راتلونکو نسلونو ته؟<br>دوکتورغني: لومړۍ خبره دا ده چې وختې چې خصوصي سکتور وایو، په افغانستان کې، اوسني افغانستان کې د جمهوریت په دوران په افغانستان کې په هغه رقم خصوصي سکتور موجود نه و، دا تاجران وو. هغه برخه چې صنعتي پانگه یې اچولې ده یا په کرنې کې پانگه اچولې ده، دا پانگه&zwnj;وال باید ورته ووایو. زابلي صاحب یو ملي پانگه&zwnj;وال و، د دې طرحې په اقتصاد باندې استوارې وې، او که دا تعقیب شوې وی افغانستان به لکه جنوبي کوریا غوندې و. ۳۰ کاله مخکې له دې نه چې جنوبي کوریا یا پاکستان د ایوب خان په دوران کې دا طرحې عملي کړي، زابلي صاحب او نادر خان دې نتیجې ته رسېدلي وو. خصوصي سکتور او دولت که په یو خط کې نه وي، وده ډېره سخته ده، دا یې لومړۍ خبره ده. دویم باندنۍ مرستې چې راځي که دولت کې ظرفیت د مدیریت ددې نه وي، دا نتیجه نه ورکوي، د مثال په توگه زموږ گاز تولید شو، شمال د افغانستان کې به تاسې پخپلو سترگو لیدلي وي چې صادرات کېدل. موږ به تاجکستان -اوسني تاجکستان ته گاز ورکاوه. اما کیلي یې د روسانو په لاس کې وه. او پس له هغه نه چې امریکایان راغلل، په خپلو مرستو سره دا مرستې مطلق شفافې نه وې، رڼې نه وې، ۸۰ فیصده یې بېرته امریکې ته تللې. نو دغلته ضرورت ده دې دی چې باید ظرفیت ولرو. درېیم زیربنا پروژې په پروژو نه کېږي، زیربنا که برېښنا وي، که سړکونه وي، که د ریل پټلۍ وي پروگرامونه غواړي، په منظمه توگه. بله برخه یې دا ده چې باید تخنیکي له نظر نه وگورئ چې د خلکو تقاضا او امکانات باید یو مدیریت ته راشي، حالت دې ته رسېدلی و چې هر ولایت د افغانستان ته چې تلئ درته یې وړاندیز کاوه چې ۳۰ یا ۴۰ میلیارده ډالره په دې ولایت باندې مصرف کړئ، په لحاظ د خدای له کومه کېږي؟ بله برخه یې چې له ټولو نه اساسي ده، دا ده: عواید د دولت باید تولید لخوا نه راشي، که خپل عواید ولرئ په هماغه اندازه باندې استقلال د عمل لرئ. بله برخه ده دې دی چې بې له منطقوي همغږۍ نه افغانستان له انزوا نه نشي وتلی. هغه دوره چې یوازې په یو ملک کې مو وده راوستله، دا امکان نه لري. بله برخه یې دا ده چې د افغانستان معادن باید د یویشتمې پېړۍ په چوکاټ کې مدیریت شي، او دا ټول امکانات شته، خاصتاً لنډمهال، منځ&zwnj;مهال او اوږدمهال باید سره وتړل شي چې هم خلکو ته وضاحت راشي او هم معیارونه واضح وي. یوې ورځ کې خو ټول کارونه نشئ کولای، ترتیب د دې څه دی؟ او دلته باید عامه پوهه واضح وي چې څومره موده نیسي چې د یوې طرحې نه عمل ته لاړ شئ؟ دې برخې کې لومړی یوه مفکوره ده، بیا دا تحقیقات دي، بیا دا بدل کېږي په یو عمومي مهندسي طرحې غوندې، بیا په تفصیلي انجینري طرحې باندې، بیا په عمل باندې او دا ټول مدیریت غواړي. او آخري برخه په دې کې ده دا بې د دولتي شرکتو او د وړو او منځنيو خصوصي شرکتو نه بېل نشئ کولای. دا چې راشئ او ووایئ دا ټول خصوصي سکتور ته وسپاره، ومو لیدل چې څه وشول؟ کوم چارواکی و چې څو شرکتونه یې نه درلودل؟ په پټه یا په ښکاره او غړي د پارلمان او نور، یا د ولایتي شوراگانو. زموږ بدبختي دا ده چې هغه اوقاتو کې چې مطلق امنیت او نظم مو درلوده، اقتصادي امکانات مو نه درلودل، یا د ځانځاني اقداماتو او خصوصي سلیقو له لاسه ده. زابلي صاحب مو چې له افغانستان نه وویست قسمت یې تر اوسه ورکو، داود خان مو چې ړنگ کړ، تر اوسه یې قیمت ورکو، دغلته ضرورت د تداوم د یو نظام دی چې یو نظام په اساسي توگه راشي، چې ولسي مشروعیت هم ولري، اما په عین حال کې مشروعیت دا نه دی چې په یو واري راشي. خلک او ولس باید پکې شامل شي او ولس سره گډون په کار دی. زه سخت د دې پلوی یم چې په انکشاف برخې کې مو کال کې یو وارې یوه لویه جرگه ونیول شي چې د امکاناتو له نظر نه ټول ولس په واضح او روښانه توگه وگوري چې زموږ امکانات څه دي؟ ولې یې کار کوو؟ ښه خبره دا ده چې د افغانستان بېرته پاتې ولایتونه ډېر بډایه دي ځکه چې معادن او دا پکې دي او د اوبو او دا امکانات. نو ملي وحدت ته واقعاً افغانستان جوړ شوی، اما ملي وحدت باید په نظر کې ډېر ټينگ ونیسئ چې موږ ورنه درستې تجربې راوړو.<br>جنبش: ډېره مننه دوکتور محمد اشرف غني چې د برېښنا د راتگ په عمومیاتو راسره دې خپرونې کې وغږېدئ، د همدې برخې بل مهم اړخ د برېښنا تولید دی، انتقال یې دی او بیا یې وېشل دي چې تاسې وویل یوه ملي شبکه په افغانستان کې له بده مرغه تر پایه جوړه نشوه، که څه هم له ۹ جزیرو نه ۲ ته تاسې وویل چې راټيټه شوه. ان&zwnj;شا&zwnj;ءالله بله گڼه کې به همدغه اړخونه سره وڅېړو، تر هغو تاسې او اورېدونکي په لوی خدای سپارم، تر بیا.<br>دوکتور غني: ډېره مننه، له تاسې نه او ټولو اورېدونکو نه او وطنوالو نه، زما تاوده سلامونه او احترامات ومنئ. زنده باد افغانستان، یشه سین افغانستان، تل دې وي افغانستان.<br>#</p>
<p>&nbsp;</p>
<p>&nbsp;</p>
<p>&nbsp;</p>
<p>&nbsp;</p>
<p>&nbsp;</p>
<p>&nbsp;</p>