داکتر اشرف غنی

د ښاري تمدن تاریخ  «دویمه برخه»  جنبش: یوې بلې پودکاستي خپرونې ته مو په سلام او درناویو هرکلی کوم. زه داود جنبش یم او دا «د ژوند لارې» پرلپسې خپرونې دي له ولسمشر محمد اشرف غني سره. امروز بحث تمدن شهری افغانستان را که در برنامه گذشته با پایان یونان و باختر پایان یافته بود از سر می گیریم. با سلام به مهمان برنامه دوکتور محمد اشرف غنی.  دکتور غنی: بسم الله الرحمن الرحیم، از جناب شما تشکر و از تمام هموطن&zwnj;ها ما. احترامات من به همه شان در هر جای که استند، تقدیم میکنم.  جنبش: تېره خپرونه کې په زردُشتي او یوناني باختري پړاونو کې په ښاري تمدنو میراث باندې تم شوو، تر هغو پورې چې اسلامي تمدن ته را رسېږو، موږ یوه ډېره لرغونې بودايي درلوده، که همدغه ځای نه یې دا ځل را پيل کړو.  دکتور غني: ډېره مننه، هو، بودایي دور مو واقعاً لرغونې ده، ډېره لویه ساحه –شمال د افغانستان د یو خوا نه، شرقي او جنوبي برخه له بلې خوا نه او مرکزي برخه له تاریخي خیبرپښتونخواه تر اباسینه پورې دا سره تړي. ټولې عمده د خیبر پښتونخواه برخې ته چې وگورئ، له اشنغره نیولې تر سوات و دیر و باجوړ په دې پورې تړلي، او میرزکه د پکتیا تر سجاوند د لوگر او عینک د لوگر، تر غزني تپه سردار او بالآخره قندهار او دې... او له بلې خوا نه پروان و کاپيسا و سمنگان چې تخت رستم یې ډېره لویه نمونه ده او ژوندۍ نمونه ده، او بالآخره هغه تاریخي بامیان چې بېساري نمونه د بودایي تمدن په ټولې نړۍ کې وه، دا ټول سره ټولېږي. نو ابعاد د دې د ښاري برخې نه، د هنري برخې نه او د مذهبي برخې نه چې د متونو تفسیر دی، او له بلې خوا نه  د بودايي تمدن خپرېدل دي، د افغانستان له لارې نه چین ته او له هغه ځای نه کوریا او جاپان ته، او له بلې خوا نه د هند لارې نه سریلانکا او دې ته. اما عمده ترینه خبره یې څه ده؟ افغانستان یو لویترینو مراکزو د بودایي مذهب د زده&zwnj;کړې د تعبیر او د موجودیت و او ژوندی مثال یې دا دی چې له چین نه زائرین په ډېره خوارۍ [راتلل]، کلونه به یې نیول چې راشي او له ښې مرغې نه دوی خپل آثار پریښي دي چې موږ ته ډېر په زړه پورې دي.  جنبش: یکی از درخشان ترین تمدن های که میتوانیم به این دوره نسبت بدهیم، تمدن گندهارا ست.  دکتور غنی: مطلق! و تمدن گندهارا ارتباط واضح سلسله یونانی باختری را با دوره بودایی ما و تا شخصیت شهنشاه بزرگ این کنشکا بوجود می آورد، که بخش مهیانا یا تعبیر بزرگ بودایی را در یک کنفرانس در کشمیر عیار میکند. و در عین حال راه ابریشم را جهتش را تغییر میدهد، که راساً از راه اندس و سندهـ برسد به اقیانوس. بنابرین ابعاد مختلف این واقعاً دلچسپ است، و کاوش اساسی کار دارد و اختصاص کار دارد. همیشه باید در این بخش از مرحوم کهزاد و سهم عظیمی که در ایجاد درک حوزه تمدنی افغانستان در تاریخ باستان ما به وجود آورده، با خیر یاد کنیم و به روحش دعا کنیم.  جنبش: کله چې زه دغه دورې باندې فکر کوم، کابل موزیم کې هغه بې سره یوه کوشاني مجسمه د کوشاني دورې نه، زما ذهن کې به همیشه وه چې سر یې مات شوی و فکر کومه دغه موزیم په دروازه کې ایښې وه، دا یو سمبول و. موږ د دغې دورې نه ډېر ډېر په زړه پورې آثار لرو، ډېر خوندور آثار لرو چې شاید بېنظیره وي، آیا  داسې یو تفکیک کولای شوو چې ووایو، چې مثلاً دغه کوشاني دوره ده او دا په مجموع کې غیرکوشاني دوره ده، بېلولای یې شوو؟  دکتور غني: اوس د عصري علم له نظره دا کولای شئ، په دې معنی چې یو تخنیک راغلی چې ورته «څوارلسم کاربن» وايي او په دې اساس باندې تیږې، مجسمې دا... تفکیک کېدلای شي چې کومې دورې نه دي. او بامیان لویې مجسمې د مثال په توگه اوس څوارلسم کاربن د تخنیک په اساس باندې شپږمې پېړۍ د میلاد پورې تړل کېږي، په حال کې چې پخوا کې نور فکرونه وو. اما په عین حال کې د دې په څنگ کې متون هم لرئ. د مثال په توگه د چینایي زائر، وختې چې بامیان ته راځي بامیان خپل پاچا درلوده او زرها زائره د بامیان په شاوخوا کې اوسېدل او هغه خاص سموچونه یې درلودل چې دې کې اوسېدل. او بلخ کې ځينې احتمالات دا دي چې شاید تر لس زرو پورې زائرین موجود وي د نوبهار په شاوخوا کې. او د نوبهار یو تعریف موږ لرو، درې ډېر لوی سالونونه وو چې منځ کې یې سلها یا زرها نفره ځایېدل، دائروي و نوبهار. نور معبدونه د بودایي چې جوړ شوي دي ټول یو مهندسي فلسفې کې دي او د دې تعبیر باندې اوس ډېر کار روان دی او ضرورت د دې دی چې د افغانستان عظیمه گنجینه چې موجوده ده، د لوی بودايي تمدن د څېړنې په اساس باندې، ورباندې بیا غور وشي او پوه شوو چې کوم آثار کومې دورې پورې [اړه لري]. هډه د مثال په توگه یوازې دا نه ده چې ورنه مجسمې وتلې دي، هډه لوی د تعبیر مرکز و، یعنې دلته لوی عالمان پراته وو. بودايي مذهب کې یو متن نه دی، دا متون په مرور د زمان کې ایجاد شوي دي او له دې نظر نه، د دوی د تعبیر علم، یا هغه شی چې تاسې ورته ادبي تنقید وایئ، په دې کې زښت ډېر پرمختگ شوی و. او له بلې خوا نه دا باید ارتباط له بخارا سره هم وگورو. د بخارا نوم وېهارا و، اوس چې بخارا شریف ورته وایوو، ځکه د امام بخاري او امام ترمذي او دې له برکته ده، مگر بخارا پخوا له هغې نه هم یو ډېر لوی علمي مرکز و او دا تر ترفان چې لاره ده چیني ترکستان کې او نورو ځایونو کې، دا ټول آثار اوس لیدلی شئ؛ نو واقعاً یو عظیم مبحث دی. ما هغه لومړني آثار چې په دې مورد کې لیکل شوي دي، ورباندې یو غور کړی، اما هغه عمق چې ضرور دی، تخنیکی دی [هغه نه دی شوی]، او هیله&zwnj;من یم چې ځوانان د افغانستان ځینې په دې برخه کې اختصاص ترلاسه کړي.  جنبش: شما در برنامه گذشته یک اشاره کوتاه به کلمه بگرام داشتید که در این دوره تمدنی ما ارزش پيدا کرد و شاید به معنی شهر مثل که مدینه در عربی است به کار رفته باشد. حداقل ما در افغانستان دو بگرام را –بگرام پروان و بگرامی کابل را، می شناسیم و من شنیده بودم که در خیبرپښتونخواه هم جاهای به نام بگرام وجود دارد یا حداقل در اشعار شعراء. بگرام چرا ارزش داشت؟ و در تاریخ تمدن شهری ما چه مقامی دارد؟  دکتور غنی: یکی از مشهورترین تاریخ نویس های قرن بیست «تواین بی» تکرار میکند، «تمام راه ها به بغداد می رفت، اما نیمی راه های جهان به بگرام و بلخ می رفت»، از این جهت اهمیت این را دیده می توانید. تمام ساحه که فعلاً به نام دند شمالی یاد میشود با کاپیسا، تا دوره چنگیز یک مرکزیت خاص در این دوره دارد. یکی از عمده ترین جنگ های جلال&zwnj; الدین خوارزمشاه  با عساکر چنگیز در پروان صورت گرفت، و بعد از آن بود که جلال الدین به طرف اباسین میرود و تیر میشود با آسب خود و بعد از آن آثارش را ما نداریم. یکی از گنجینه های عمده تمدن بودایی ما، ساحه دره های شمالی افغانستان و در کاپیسا است. ساحه کابل، دریای کابل، که شهر کابل یکی از مراکز بوده، و یک بخش تمدن بودایی ما در حوزه «خورد کابل» یعنی موسهی و این ساحه تمرکز داشت، که تا دور دریای لوگر به سجاوند و عینک و اینها... ارتباط می گرفت. و بخش دیگری این خود اهمیت عینک است، چون این معدن مس از طرف افرادی که مربوط به معبد بودایی بودند زیر کار گرفته میشد، و این یکی از نادرترین نمونه های یک معدن بزرگ است که به این سویه زیر استخراج گرفته شده بود. اگر به صورت اساسی به این دوره ببینید، و من نقل قول از یکی باستان شناس های فرانسوی میکنم، که این باستان شناس می گوید، تقریباً هیچ معدن ساحه بزرگ معدنی افغانستان نیست، که در عین حال مرکز آثار تمدنی ما نباشد. و من از دولت فرانسه درخواست کرده بودم تا همرای ما همکاری کند که یک نقشه آثار باستانی ما جور شود از این جهت من همرای این مکالمه داشتم. از طرف دیگر، ارتباط واضح این دوره ما با تجارت بین القارییست، یعنې ملل را گفته نمی توانید اما تجارت وسیعی که در داخل قاره آسیا و اروپا صورت می گیرد، این دوره یکی از دوره های بسیار بزرگ این است.  و در عین حال ساحه علمی این، مثل که هده را یاد کردم، سجاوند به عین طریق بوده میتواند، بامیان یک مرکز عظیم دنیایی بود، بلخ به این صورت. بنابرین اگر از نگاه انتشار مذهب بودایی و رجعت به منابع اساسی و استاد شاگردی می ببینید، افغانستان یکی از مهمترین این مراکز بود از همین جهت هنوز هم جاپانی ها –طور مثال امپراتور سابق جاپان و امپراتور فعلی جاپان به یک نظر  بسیار خاص و یک احترام خاص به افغانستان از خاطر این نظر می گیرد. و ما را ارتباط میدهد با حوزه های دیگر تمدنی ما از گذشته و چون ما مملکتی استیم که ۹۹٫۹٪ مسلمان استیم کدام خطری برای هویت ما از این نیست، تنها عمق تمدنی ما را و نوع ارتباطات ما را برای آینده ما نشان میدهد.  جنبش: تر دې دمه چې کوم تمدني مرکزونه موږ یادوو، را روان یوو لکه سجاوند، عینک، هډه، ټکسیلا، باجوړ، سوات، کونړ، خیبر او د پښتونخوا نورې برخې... حتی بامیان دلته مرکزي افغانستان کې؛ دې ته په کتو، آیا  دا به په ځای وي چې سړی وایي چې په دې دوره کې، کوشاني بودایي دوره کې، نسبت تېرو دورو ته زردُشتي و یونان و باختري دورې ته ډېر پام په ختیځو سیمو شوی دی؟  دکتور غنی: دا خبره درسته ده، اما یو څه شی دا دی چې موږ په پخوانۍ دورې باندې کافي کیندنې نه دي کړي، د مثال په توگه واقعاً په کابل باندې نه پوهېږو، اما دا مه هېروئ چې «پنجوايي» چې «وایي» وه او تعبیر یې واضح شوی یو عمده بودايي مرکز و او د اشوکا کتیبې له قندهار نه پيدا شوې دي چې په عین حال کې په یوناني ژبه لیکل شوې وې، دا هم باید نظر کې ونیسئ. ما تراوسه پورې څه آثار چې موجودیت د بودايي مذهب د هرات په حوزې باندې یا د هریرود د سیند په حوزې باندې پيدا کړم، زه کافي معلومات نه لرم، ضرورت د دې چې هغې برخې کې ډېرتره توجه وشي، اما واقعاً ختیځې برخې کې دا دوره ډېره د رڼا دوره ده. او دا مه هېروئ چې د باچا خان –د خان عبدالغفار خان الهام له همدې دورې نه راغی چې د سرخ&zwnj; پوشو حرکت یې جوړ کړ، ځکه د هغه اصلي فلسفه دا وه چې دا ساحه په عمومه او پښتانه په خاصه توگه په دې کې –دا چې کلمه د پښتون استعمالوئ باید احتیاط باندې وشي، اما ضرور ده چې دا ارتباط د ساحې دې ځایونو کې چې اوس اکثریت پښتنو ژبي  دي، د بودايي تمدن د میراث دوره وه؛ او ځکه د خشونت رد کول یې بېرته د بودايي تمدن په ارتباط ایجاد کړل او تاسې ولیدل چې په څومره بریالیتوب باندې ده د عدم خشونت حرکت ایجاد کړ.  جنبش: تاسې مخکې د پنجوايي یادونه وکړه، اورېدونکو ته به حتماً پوښتنه پیدا کېږي، لنډ به پرې وغږېږو، د مُندیگک ځای –چې  په قندهار کې یوه غونډۍ ده، په دې ټوله دوره کې څه دی؟ کوم ځای پورې اړه لري؟ او زموږ په لرغوني تاریخ کې یې ارزښت څه دی؟ دکتور غنی: ارزښت یې زښت ډېر زیات دی، اما له دې دورې نه شاید په مراتبو پورې مخکې وي. ما یو کتاب ډېر مخکې لوستی و، اوس راسره نشته، کابل کې دی، چې یوه مېرمن وه چې د فرانسویانو د هئیت د سکرترې په حیث باندې د مُندیگک په کیندنو کې شامله وه او دا یې لیکلي وو، هغه له بودایي دورې نه ډېره پخوا ده. اما پس له دې نه په اوسني دوران کې ما مُندیگک باندې بیا تحقیقات نه دي کړي، اما ماڼۍ چې له کشفیاتو نه ووتله، یوه عظیمه ماڼۍ وه. او دا ښيي چې د ارغنداب او د ارغستان ساحه حداقل ۲۰ زره کاله خلک په کې اوسېدلي دي او هغه برخه کې وضاحت شته، يعنې تاریخ د انسان په افغانستان کې چې لویس دوپري [وايي] –امریکايي لرغونپوهه وه تقریباً ۴۰ کاله یې افغانستان کې تېر کړل، حداقل ۵۰ زرو کالو ته رسېږي.  جنبش: تمدن بودایي ما بالآخره بعد از حمله اعراب که در سلسله گسترش دین مقدس اسلام طرف شرق آمده بودند، به پایان رسید. هر چند اسلام بخش های از فرهنگ غنی بودایی ما را ممنوع کرد، از جمله نقاشی و رسامی و بخش&zwnj;های از معماری را، اما خودش یک دوره شکوفان تمدن جدید را به وجود آورد که با خلافت اسلامی رابطه میگرفت، یک کمی بر مشخصات این دوره صحبت کنید. دکتور غنی: انتشار دین مقدس اسلام در افغانستان فوری نبود، یک پروسه دوامدار بود که از غرب و شمال شروع میشود و به تدریج چند قرن میگیرد که تمام افغانستان را در بر بگیرد، که آخریش معلومدار در نورستان بود و برادر ها و خواهر های نورستانی ما به دین اسلام مشرف شدند. این پروسه طولانیست و یکی از محققین افغان که دوکتورای خود را تکمیل میکرد، چند سال پیش در غور کار میکرد، و در غور در دورانی که سلطان مسعود والی غور بود از طرف پدر، تمام غور هنوز اسلام نه آورده بود. و این را هم فراموش نکنید که معبد سجاوند را عمرو اللیث از بین برد. بنابرین یک قسمت عمده این انتشار دین مبین اسلام از طرف خانواده های سلطنتی محلی افغانستان صورت گرفت، طاهریان، صفاریان، سامانیان و غزنویان هم یک تمدن عظیم نو ایجاد میشود، اما نکته دیگری را فراموش نکنید که ولایت خراسان که خاصتاً در دوره اول خلافت عباسی ایجاد میشود یکی از ثروتمندترین و مهمترین ولایت های خلافت عباسی است. و نکته دوم، دو بار خلافت بغداد را سپاه خراسان تعیین کرده است، بار اولش همرای ابو مسلم خراسانی است و بار دومش همرای طاهر فوشنجی. بعد از طاهر خانواده های سلطنتی یکه در افغانستان حکومت کردند، مستقل بودند. نامی را که به خود گرفتند سلطان بود، یعنی خلیفه را قبول کردند به حیث خلیفه اسلام، اما کلمه سلطان را خاصتاً به این بوجود آمد که بخش دولتداری و حکومتداری از خلافت جدا شد. از این جهت کسانیکه خود را سلطان می گویند،  باید درک کنند که این کلمه، کلمه مثبت نبود در اول و مورد انتقاد بسیار زیاد بود. و قصه بسیار مشهور است که سلطان محمود اراده داشت که بغداد را بگیرد و یک نماینده برایش آمد قران شریف را که باز کردند، بخشی بود که حمله مشهور سر مکه معظمه که در آن ابابیل فیل ها را از بین برده برایش آمد و از این سلطان گریه کرد و از این برگشت.  جنبش: ایت أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحَابِ الْفِيلِ ﴿۱﴾. دکتور غنی: مطلق، بنابرین ضرورت واضح است که این دوره را باید ابعاد مختلفش را ببینیم.  جنبش: و هر چند یکی از شهکارهای دوره اسلامی شهر مزار شریف است که جای بلخ قدیمی را گرفت، اما این به دوره تیموری های افغانستان، تیموری های هرات ارتباط می گیرد، که در این مورد اگر وقت ماند بعداً صحبت میکنیم، ولی در دوره ییکه افغانستان هنوز تحت خلافت اسلامی عباسی بود، آیا  شهرهای داریم که در آن زمان ساخته شده باشد؟ به معماری آن زمان و هنوز هم باقی مانده باشد؟ دکتور غنی: چند نقطه مهم است واقعاً: اول، مسجد شش کبند بلخ یکی از شهکارهای بزرگ دوره عباسی است که بینظیر است در ایران نظیر ندارد. مدارس دیگری که در آنجا وجود داشت، خانقا&zwnj;های که وجود داشت... بلخ در این دوره عظمت خود را دوباره ثابت میکند، و هم از نگاه مراکز علمی، از نگاه کاروانسرای ها، از نگاه تجارت و ابعاد دیگر این، نهایت پیشرفت زیاد دارد. بگرام باز احیای مجدد را می بیند. از نگاه ارتباط هرات، مرو، بلخ و نیشاپور این چهار شهریست که در این حوزه ارتباطات بسیار محکم را می بیند. بعد از این معلومدار ارتباط قندهار و ملتان در پنجاب و سندهـ و ایجاد سلطنت های اسلامی غزنوی ها، غوری ها، بعد از آن لودین ها در هندوستان در لاهور و دهلی، ارتباطات عظیم منطقوی ما را ثابت میکند. یکی از مثالهای مهندسی این بسیار دلچسپ است، که منار جام است. منار جام نمونه بسیار بزرگ منارهای دهلی به شمول قطب منار شد و شهر فیروزکوه یکی از نمونه های این دوره است. در کاوش های ابتدایی یکه صورت گرفت –و خوشبختانه یکی از برادرهای غوری ما بود، که یک قسمت اسناد مهم را از شهر تخریب شده فیروز کوه به دست آورد، که به موزیم ارگ هدیه کرد، که من از پیش شان ممنون استم. و تحقیقات و کاوش های که سر این صورت می گیرد از نگاه علمی، راه را باز کرده به صورت وسیع. در دره های بامیان و غور قلعه بزرگی که چهل ستون دارد و کاروانسراهای که وجود دارد، عمده ترین شهری که در این مرحله به تمام منطقه یک نمونه بود، معلومدار شهر غزنی بود. غزنی دوران سلطان محمود و سلطان مسعود تا سلطان ابراهیم تا بهرام شاه، به نام عروس شهر ها مشهور شد. و بالاحصارهای که در این دوران به وجود آمده –سابقه را باید ببینیم، کاوش ها باید صورت بگیرد، اما بالاحصار غزنی، بالاحصار زابل، بالاحصار گردیز، بالاحصار پشاور و بالاحصار کابل نهایت، پیشرفت زیاد دارد. این که بالاحصار قندز چه وقت به وجود آمد و چه وقت از بین رفت کاوش های دیگر به کار است. اما در این دوره ما باز هم نه تنها احیا را می بینیم بلکه واقعاً رنسانس اروپا به مقایسه این عصر درخشان تمدن دوره عباسی ما کوچک به نظر میخورد. شخصیت های مثل ابن سینا و ابو ریحان مکالمه دارند، مجادله های فلسفی دارند، در علوم پیشرفتی دارند که قطعاً قابل باور نیست. کدام علم نیست که در این دوره مرکزیت قرار نگرفته باشد. و نکته دیگرش این است که شبکه های شهری ما، همه به بغداد ارتباط میگیرد، با دمشق ارتباط میگیرد و یک حرکت عظیم فکری ما از نگاه زبان در دو جهت ایجاد میشود: یکی زبان دری  است که به یک بلوغ نهایت زیاد می آید، شهنامه فردوسی نتیجه یک سلسله شهنامه ها است که زیادترین در بلخ و هرات به وجود آمده، یک قسمت دیگر این معلومدار در سلطنت سامانی است، اما از طرف دیگر آثاریست که، مردمی که از افغانستان فعلی به بغداد رفتند و به سطح تمام جهان اسلام از امام ابو حنیفه گرفته تا ابو زید بلخی، تنها نام بلخی یا هروی را اگر در این دوره در بغداد ببینید، یک تاثیر عظیم دارد. و دو خانواده برمکی و طاهری سالها مطرح استند و در عربی آثاری را ایجاد کردند که دوامدار است و موجب افتخار تمام جهان اسلام است. متاسفانه در قرن نوزده و بیست ما تا حدی زیاد این آثار بیگانه بودیم و بی خبر شده بودیم، حالی تحقیقاتی که در این رخ داده و کاوش های که صورت می گیرد، و آشنایی با متون اساسی این دوران نشان میدهد که واقعاً این دوره یک دوره تمدنی خواهد بود. و هم تجارت بین المللی در این دوره دوباره اوج گرفت و نتایج بسیار درخشان داشت.  جنبش: په داسې حال کې چې زموږ د هغه وخت گاونډیان فارس تقریباً د زرو کالو لپاره تر هغو پورې چې صفویان راتلل، د عربو تر مستقیمې، یعنې تر ډېره مستقیمې واکمنۍ لاندې پاتې شوو، په افغانستان کې تاسې اشاره درلوده چې طاهریانو، صفاریانو، سامانیانو بیا وروسته غزنویانو، غوریانو د عربو حلقه وغورځوله، خپل بومي دولتونه یې جوړ کړل، خو آیا  د دغو بومي دولتونو راتگ زموږ رابطه له دمشق او بغداد سره –چې دې ټکي ته هم تاسې اشاره درلوده، زیانمنه کړه؟ او په عین حال کې لویه پوښتنه مې دا ده چې د دغه بومي حکومتونو په وخت کې زموږ بین الشهري، د ښارونو ترمنځ روابط او د ښار او کلي ترمنځ روابط څنگه وو؟ کوم څرک یې شته؟  دکتورغني: له ښې مرغې نه، له یو خوا نه تاریخ د سیستان لرو چې زه له ټولو ځوانانو نه خاصتاً او ټولو وطنوالو نه غوښتنه کوم چې تاریخ د سیستان ته په دقت وگوري، ځکه زموږ سیستان تمدن ډېر عمیق اوج کې دی. يعقوب لیث صفاری د سیستان نه دی د فراه، خپل خاص اهمیت لري، نورې برخې د دې. او د هلمند سیند د تمدن له حیث نه په اوج کې و تر څو چې د چنگیز خان حمله کېږي او پس له هغه نه د امیر تیمور حمله کېږي، د هرات تمدن، قندهار تمدن، دا ټولې برخې یو بل سره تړلې دي. او بلې برخې نه، تاریخ د بیهقي دی، تاریخ د بیهقي یو بېساري تاریخ دی، ځکه هغه رقم سبک د تاریخ لیکلو یوازې په یویشتمه پېړۍ کې بېرته ژوندی شوی غرب کې، نو هلته که وگورئ، لومړی د دري د ژبې لویترین مرکز د تقویې په دې ضمن کې په غزني کې دی. او په هغه دوره کې لا ایران کې پهلوي رواج لري او دا ټولو ایراني محققینو منلې ده او دري له بلخ و هرات و سیستان و دې نه بغداد ته لاړه، ځکه چې برمکیانو او طاهریانو سره یوه خاصه برخه وه. او ځکه افغانستان ته په واضح توگه ویلای شئ چې د دري ژبې زانگو ده، لکه چې د پښتو ژبې زانگو ده او د ازبکي ژبې زانگو ده. ځکه امیر علي شیر نوایي په هرات کې و چې د ازبکي ژبې لویترین شخصیت دی او هرات کې دفن دی. دویم یې د کليو او ښارونو منځ کې ارتباطات ټينگ دي، اما په عین حال کې یوه مجادله ده، ځکه تر غزنویانو پورې پخواني سلطنتونه یا پخوانۍ کورنۍ په دې ونه توانېدل چې ټوله اوسنۍ ساحه د افغانستان جمع ساحه د خیبر پښتونخواه او دا، په یو چوکاټ کې راولي. د کلي او ښار ارتباط د غزني په شاوخوا کې د مثال په توگه په واضح لیدلی شئ. وختې چې یو ښار مرکز د امپراتورۍ کېږي، وده د اطرافو زښته ډېره ده. او بلې خوا نه، برخلاف د غرب نه چې په دې دورې کې یې فیوډالي روابط درلودل، ځمکه په افغانستان کې پلورل کېدله او اخیستل کېدله. گورئ چې بیهقي کې بار بار راځي چې داسې دورې وې چې وختې چې حکومتداري په اوج کې ده او د غزني دربار په خپل عظمت کې دی چې د څو جریبو قیمت په ډېر عظیم قیمت دی او پس له هغه نه، وختې چې نزول خوا ته ځي، هغه قیمت ډېر ښکته کېږي، نو دا په واضح توگه لیدلی شئ. او یوه امپراتوري لکه غزني غوندې سلطان دربار، لوی تولید ته یې ضرورت درلود. او له بلې خوا نه، د غزنوي تمدن برخه په هلمند کې گورئ چې بیا هم تېره خپرونه کې تاسې یاده کړله چې لشکري بازار لویترین مرکز و، او یو ټکی چې بار بار راځي دې دورې کې او خاصتاً د غزنوي دربار کې لوی باغونه دي. سلطان محمود په بلخ کې په لویو باغونو کې ښکته کېږي، په هرات کې د سلطان مسعود لوی باغونه دي، خپله قصر فیروزه او باغونه یې او بالآخره هغه باغ چې د سلطان محمود مقبره اوس په کې ده. او له بلې خوا نه، دا ساحه د لوگر او دې کې چې ښکار ځایونه وو. دغې برخې کې له بدې مرغې نه تحقیقات کمتر شوي دي، ټول تمرکز په دې باندې و چې څو شاعران دي دې دربار کې، اما په دې باندې یې نه دي ویلي چې څنگه یو شخصیت لکه ابو ریحان بیروني غوندې او څنگ کې یې نور مهندسین، علما او متخصصین هم دې دوره کې پراته وو.  جنبش: تاسې یوه لنډه یادونه د بالاحصارونو وکړله، غواړم مخکې له دې نه چې نورو بحثونو ته تېر شوو، دې باندې هم یو دوه درې ټکي ووایو چې اروپايي ښارونو کې هم، مخصوصاً دلته په برتانیا کې چې زه کوم ځای ته ځم، هلته چې غونډۍ ده په سر یې یوه کلا ده، Citadel  یا هر شی چې ورته وایئ دې ښارونو کې ده. په روسیه کې هم ځینو ډېرو ښارونو کې د مسکو په گډون کرملینونه شته دی چې دوی یې کریمل بولي چې تقریباً همدغسې یو ماهیت لري. د افغانستان په ښارونو کې د بالاحصار د درلودو او جوړولو فلسفه له کومه راځي؟ دا بومي ده که د دغه ځایونو نه اقتباس شوې ده؟  دکتور غنی: نه نه دا بومي ده، ځکه هر عمده تمدن مو حصارونه جوړ کړي دي او یو وارې چې دې ته رسېږئ چې ښارونه باید دیوال ولري او دیوال څنگ کې خندقونه وو، دا مه هېروئ چې د خندق غزوه په دې نامه یاد شوله چې سلمان فارسي (رض) حضرت محمد (ص) ته مشوره ورکړه چې د مکې هجوم په خندق باندې دفع کېدلای شي، نو دلته یوه سلسله ده، یوه واضح طریقه د ښارونو د جوړولو ده او دا په دې باندې فرق کوي چې څو دیواله لري، اما په عموم توگه یا څلور دروازې وې چې بیا بدلېدلې په اووه تر اتو، او دا سلسله تر احمد شاه بابا پورې او تیمور شاه باندې دوام لري. د مثال په توگه، احمد شاه بابا چې د قندهار اساس کېښود دیوالونه یې جوړ کړل، اما خندق یې جوړ نه کړ ځکه چې وایي چې زرغونې انا ورته وویلي وو –دا فکلور دی زموږ، چې زموږ خندق اصفهان دی، نه قندهار، که دلته را ورسېدل کار له کاره به تېر وي، اما دیوالونه یې درلودل. اختیارالدین کلا په هرات کې ډېره نامتو ده او ما د دې افتخار درلود چې د کرزي صاحب په ابتدا د حکومت کې، لومړی قرارداد مې چې له آغا خان [بنسټ]  سره برابر کړ دا و چې دا بېرته ژوندۍ شي. که هر بالاحصار ته وگورئ، بالاحصار یو تکمیل ښار دی. د مثال په توگه، د کابل بالاحصار خپل مستقل بازار درلود، خپل مستقل قاضي یې درلود او څو زره کورو په کې ژوند کاوه. د غزني بالاحصار کې همدا اوس هم زموږ او ستاسې خویندو او ورونه او سلها کورنۍ ژوند کوي. نو ترتیب دا و چې بالاحصار باید د دې امکانات ولري چې د باندنیو حملاتو په مقابل کې ودرېږي او دې کې باید کافي هم اوبه اوسي، هم خوراکه مواد اوسي او هم د دفاع وسایل اوسي، ځکه ښار که سقوط کاوه، بالاحصار به ساتل کېده. او دا هم وه چې سلسله د حصارونو وه. د مثال په توگه،  د کابل بالاحصار دوره برخې درلودې، بالاحصار بالا او بالاحصار پایین یې ورته ویل. یو هدف زما دا و چې دا بالاحصارونه هم ترمیم کړم او هم په راتلونکي کې د فرهنگي موزیمونو او د فرهنگي میراث د ساتنې لپاره به ډېر ټولو ته په زړه پورې اوسي.  له بلې خوا نه د کلاگانو خبره مو وکړله، کلاگانې په ټول د لویو لارو په امتداد کې کلاگانې ایجادې شوې وې او دې کلاگانو هم دفاعي اهمیت یې درلوده او هم فرهنگي. د مثال په توگه، د خوشحال خان مرکز په سرای اکوړه کې یو لوی فرهنگي مرکز و، ځکه ټولې قافلې چې راتلې، ټول عظیم شخصیتونه چې د مذهبي له نظر نه، له علمي نظر نه یا سیاسي له نظر نه یا تجارتي نظر نه راتلل، د ده مېلمانه وو. د هرې کلا په شاوخوا کې به –ځکه کاروانونه او قافلې او دا چې راتلل، امکانات برابرېدل. او په دغه دلیل ده چې د افغانستان خلک په قرنونو باندې په پیسو باندې پوهېږي او د پيسو د انتقال سلسله چې چیکونه وو، یا سلسله د حوالې وه، څو زره کاله سابقه لري.  جنبش: و پس از این دوران رونق و شکوفایی شهری و تمدن شهری باز ناگهان یک دوره فتور و سقوط خراسان و شهرهای خراسان فرا می رسد. در این مورد یک کمی صحبت کنید.  دکتور غنی: بدبختانه حمله چنگیز خان خونین بود، شهر غلغله هنوز هم در غلغله است. هرات، مورخ عمده هرات (سیفی) مینویسد که تنها –حالا اگر حافظه ام بجا باشد، ۴۰ خانواده مانده بود و حیوان باقی نمانده بود، اولین بار انسان ها خود را در قُلبه بسته کردند، پنبه کشتند و به نیشاپور فرستادند و در بدل از آن توانستند چند گاو قبله یی بیاورند. هرات از سر آباد شد. تمام شهرهای عمده پرون، بگرام، بلخ و نقاط دیگر به خاک بدل شدند، اما پهلوی این، از یک طرف بعد از حمله چنگیز خان نقاط دیگر مثل چین و ساحات دیگر اوج گرفت دوباره، چون یک نظام خاص تجارتی ایجاد شد، اما متاسفانه این به افغانستان نرسید. حمله دوم معلومدار از امیر تیمور است که دهلی را قتل عام کرد و اینکه واقعاً آیا  بندهای سیستان را این تخریب کرد یا اینکه نمک زار و اینها به وجود آمد [تحقیقات میخواهد]، اما تمدن سیستان ما بعد از حمله امیر تیمور یک صدمه  عظیم را دید که تا پروژه وادی هلمند احیای مجدد نشد. اما مهمترین بخش احیای مجدد هراتِ تیموریست.  جنبش: زما پوښتنه هم اوس همدې باندې ده چې که د چنگېز او تیمور ورانیو په هیواد کې یوه وقفه راوسته، یو زیان یې وارد کړ، او له دې یې برعکس بیا داسې رغونې وکړې او داسې میراثونه یې پرېښودل چې د ویاړ وړ دي.  دکتور غني: زموږ تیموري دوره د هرات خاصتاً توجه غواړي، ځکه نږدې یوې پېړۍ ته د شاهرخ تصمیم نه چې خپله پلازمینه هرات کړي امپراتورۍ ته، نه سمرقند. او بیا تر سلطان حسین بایقرا پورې؛ واقعاً هرات کې یو حرکت راځي چې هرات په دې بدلېږي چې آسیا جوهر شي. په خپل اوج کې په پنځلمسې پېړۍ کې هرات هم له فلورانس نه لوی و، هم له پاریس نه. او سلسله د دې چې چین سره روابط جوړ شول، له ښې مرغې نه، د چین د یوه سفیر خاطرات اوس خپاره شوي دي او ژباړل شوي دي. تمدني له نظر نه تاریخ کې او خاصتاً نقاشۍ کې له بهزاد سره، او بل هغه ستره مېرمنه گوهرشاد آثار دي چې له بدې مرغې نه موږ ته کم پاتې دي، اما د مشهد لویترین وقف او آثار د گوهرشاد له برکته دي چې په خپله زمانه کې شاید په ټوله نړۍ کې یا بډایه ترینه مېرمنه وه یا یوه له بډایه ترینو مېرمنو نه وه، او تر ۷۳ کلن کې له بده مرغه په آخر کې ووژل شوله. او دویمه دوره یې د سلطان حسین بایقرا ده چې مصلا یې تکمیل کړله، نو هرات د دې دورې، اصفهان د صفوي دورې نه مخکې و. له بدې مرغې نه ۱۸۸۵ز کې انگریزانو مشوره ورکړله امیر عبدالرحمن خان ته –او  امیر عبدالرحمن خان له بدې مرغې نه دا مشوره ومنله، چې روسان نږدې دي، ۴۰ کیلومتره کشک سرحد ته رسېدلي وو او غواړي چې حمله وکړي، نو ده ومنله چې دا ټوله مصلا هواره شي. دا یو شهکار و چې لاړ، اما هغه انگریز چې مسوول د دې و، لیکلي یې دي چې ټولې کاشي گانې او دا ټول شول، عبدالرحمن خان اجازه ور نه کړه چې دوی [یې یوسي]، دا چې دې کاشي گانو سره څه وشول، پس له هغه نه معلوم نه دي. او هنر د کاشي چې په هرات کې استعمال شوې او لا یې هم په جامع جومات کې گورئ، بې&zwnj;ساري وو، که دا دوره پاتې شوې وای هرات به لکه اصفهان یا سن پیتسبرگ په روسیې کې یا سن پیتر په روم کې واقعاً رقابت کولای شو. بلخ کې له بدې مرغې نه بیا دا آبادي ونه شوله. اوس یو مستقیم ارتباط د سمرقند او د هرات دی او وختې چې ریگستان د سمرقند ته وگورئ، د تیموري مهندسۍ په عظمت باندې او دا چې هرات کې څه وشو او څنگه مصلا، د هرات ښار او خانقاه&zwnj;گانې [بدلې شوې] په واضح توگه لیدلی شئ. له بلې خوا نه د امیر علي شیر نوایي شخصیت دی چې نن زموږ د گاونډي ورور هیواد ازبکستان په هیواد کې لویترین فکري شخصیت دی. او له دې نظر نه موږ په واضح توگه ویلی شوو چې هرات د ازبکي د ژبې زانگو وه. او بله برخه یې بابر دی، ځکه د تیموري دورې آثار د کابل په بالاحصار کې دي او بیا ډیلي کې. بابر باغونه جوړ کړل، يوه نمونه یې استالف دی. استالف د بابر د مهندسۍ له نظر نه –او خاطرات د تزک بابري کې دا په واضح توگه راغلي دي، خپل خاص اهمیت لري. بلې خوا نه چارباغ د ننگرهار و چې د باغ وفا په نامه یادېده، چارباغ د کابل و. د کابل لوی باغونه بابر یې اساس کېښود. اما له بلې خوا نه یې وژل وو، خاصتاً کوچیانو باندې بار بار، مالدارانو باندې ده حملې وکړلې او پس ته پښېمانه و. مگر کابل هم په دغه دوره د بابر کې یوه اوج ته رسېږي او دا مه هېروئ چې بابر په کابل باندې مئین و.  جنبش: کوتاه در مورد تاریخچه قندهار –قبلاً یاداوری شد که شاید اساسش را سکندر مقدونی گذاشته باشد و تا زمانیکه احمد شاه بابا درانی شهر قندهار احمدشاهی را میساز، در این بین تاریخ این از چه فراز و نشیب های می گزرد؟  دکتور غنی: فراز و نشیب هایش زیاد است، و اینکه آیا  سکندر اساس این را مانده، مورد سوال است، از خاطریکه تمدن قندهار مثلیکه قصر مُندیگک نشان میدهد یک تمدن بسیار وسیع بود. بنام اراکوزیا در کتیبه داریوش این یاد شده و بست و باقی هلمند و اینها، یعنی ساحه سیستان یک ساحه بسیار وسیع بود. فکلور یک چیز است، تحقیقات و کاوش های باستان شناسی به شیوه اصلی و با تعبیر قرن بیست و یک چیز و نکته دیگر است که امید است انجام شود.  اگر در قرون آخر بیایم، مهم &zwnj;ترین معمار های عصر صفوی و مغل علی مردان خان است. علی مردان خان هم والی قندهار بود از طرف صفوی ها و بعد از آن والی لاهور، والی کشمیر و والی کابل از طرف مغل ها بود و در مهندسی و شهر سازی و خاصتاً دو شالیمار را، شالیمار کشمیر را و شالیمار لاهور را هر دویش را این ساخت و باغ علي مردان خان که پسان به یک کارته شهری بدل شد، نتیجه این بود.  جنبش: در کابل منظور تان است، منطقه ییکه فعلاً در ساحه نزدیک به جاده میوند است.  دکتور غنی: هو معلومدار، در قندهار ما آثاری را هنوز پيدا نکردیم که علی مردان خان از نگاه مهندسی تاثیرش سر قندهار چه بود، اما در کابل چارچته کابل میراث این بود که بدبختانه انگلیس ها دو بار این را سوختاندند، از عجایب شهرسازی بود چون برخلاف بازارهای بسته استانبول و تبریز و اینها این بازار باز بود و [طرح] احیاء از ین را من تکمیل کرده بودم که در چمن حضوری، یک بخش چمن حضوری دوباره احیا شود که مردم بیجا نشوند. این شخصیت مهم است، وقتیکه میرسیم به قرن هجده، فراموش نکنید که میرویس خان نیکه شخصیت بزرگ ما کلانتر قندهار بود و پسر این شاه حسین، حسین آباد را اساس گذاشت و قصر نارنج یکی از قصرهای بزرگ این بود. قندهار در ۱۷۳۷ و ۳۸ برای یک سال از طرف نادر افشار تحت محاصره آمد، از خاطریکه بالاحصار قندهار و شهر قندهار آن وقت مدافعت میکرد. نادر یک شهر موازی را ایجاد کرد که بعد اینجا توانست تا بالآخره با بی بی زینب خواهر شاه حسین به مذاکره برسد و بعد از این تمام قبایل غلځیی و خاصتاً هوتک ها تعبید شدند در ایران و شهر نو را نادرآباد گذاشت. احمد شاه بابا بعد از فتح دهلی اساس یک شهر نو را گذاشت که به نام اشرف البلاد احمد شاهی یاد میشد و این شهر را الفنتستن مورخ مشهور انگلیسی –که به دربار شاه شجاع آمده بود در پشاور، به وضاحت تشریح میدهد. شهر خیابان بزرگ، در وسط شهر در چهارسو یکجا میشود که فعلاً دور خرقه مبارک و مقبره احمد شاه بابا است، و تمام کوچه ها یا سرک های فرعی از این چهار سرک بزرگ جدا میشد. هر کدام اینها به محله ها تنظیم شده بود. اگر حافظه ام بجا باشد حدااقل ۷۲ محله را الفنتستن یادآوری میکند که نامهای مختلف داشتند –کوچه اڅکزی ها، کوچه پوپل زی ها وغیره وغیره... . و سیستم آبیاری را به صورت بسیار اساسی احمد شاه بابا اساسش را گذاشت و در عین حال دیوارهای قندهار. و در این مرحله ما یک انکشاف عظیم باغداری، محلات قندهار را و ایجاد باغ های وسیع را از طرف سردارهای بزرگ قندهار می بینیم. و مرحله دوم درانی را در احیای کابل در دوران تیمور شاه و زمان شاه می بینیم.  جنبش: اوس چې د کابل یادونه وشوه او د تیمور شاه، نو غواړم لنډ دلته په دې تم شو چې د کابل لوړې ژورې څه دي د تاریخ؟ البته کابورا نوم راغلی، نه پوهېږم چې دقیقاً په کومې سیمې او کومې دورې پورې اړه لري، کابل شاهان هم مشهور دي، رتبیل شاه، زنبیل شاه او زنبورک شاه چې د عربو بریدگرو په مقابل کې یې د ښار محافظه کړې د خپل سلطنت، دیوالونه یې په شیردروازه باندې خټین آثار یې اوس هم پاتې دي، دا هم مشهور دي، خو فکر کوم د بابر له زمانې نه وروسته کابل بیا مخصوصاً په سیاسي لحاظ او په نورو لحاظونو هغه وخت ارزښت وموند چې تیمور شاه پلازمېنه له قندهار نه فکر کوم په ۱۷۷۳ز کې کابل ته ولېږدوله.  دکتور غنی: زموږ بودايي دوره د کابل ډېره عظیمه دوره ده. د چمن حضوري نه –لاندې یې چې جوړول، آثار ووتل. د کابل په کالیزې کې یا د کابل سالنامې کې دا آثار لیکل شوي دي. شاوخوا کې مسان د شیردروازې د غره لاندې څلور کوټې پیدا کړې. بابر په ډېر واضح توگه وایي چې ولې کابل اهمیت لري، ځکه د هندوستان او د مرکزي آسیا تجارت او له بلې خوا نه اوس هغه ساحه چې اوس منځنی ختیځ ورته وایي، اما غربي آسیا ده دا ټول کابل کې یو ځای کېږي. او بابر لیکي چې تاجران په ۲۰۰٪ [گټې] باندې قانع نه دي او که کابل ته راشئ ضرورت د دې نه دی چې بیا هندوستان ته ورسېږئ. له بلې خوا نه ښاېست د کابل دی. د کابل ښاېست له صایب تبریزي نه نیولې، داسې شاعر نه دی تېر شوی دې دوران کې چې د کابل تعریف یې نه وي کړی او مخکې له هغه معلومدار د فردوسي توصیف د کابل دی، ځکه د رستم مور د کابل د پاچا لور ده او زال سره واده کوي او مرگ د رستم هم په کابل کې دی او کابلستان او زابلستان دا مستقل ځایونه دي. تیمور شاه چې راغی خان جهان خان، ځکه خان جهان و، دا یې لقب و. ده سردار ته وظیفه ورکړله چې د کابل د بالاحصار او د کابل د دیوالونو ترتیب ونیسي. دهمزنگ هغه ځای و چې دیوالونه د کابل په کې یوځای کېدل او دا یې دروازه وه. یعنې ټول کابل په اساسي توگه په لومړۍ برخه کې په جنوب د کابل د سیند کې پروت و. او په دې دوره کې یوه عظیمه پانگه په کابل کې واچول شوه. او د تیمور شاه او زمان شاه او شاه شجاع او شاه محمود و شاه شجاع په دوران کې یو بډای کابل دی او یو ساعت تیره کابل دی. بډایي یې که غواړئ ور باندې پوه شئ د الفنتستن تعریف د شاه شجاع د کالیو په بالاحصار د پېښور کې وگورئ. دا نه یوازې چې کوه نور یې په بازو کې و، د ده ټول وجود له زیوراتو نه ډک و. سرداران او خوانین د دراني سلطنت په دې دوران کې دومره بډایه وو چې د وزیر شاه ولي خان جایداد هم بغداد کې و هم بمبئي کې. او د کابل ارتباط باید شکارپور سره هم پوه شئ. پیسې د دراني سردارانو ټولې د شکارپوري تجارانو په لاس کې وې او پس ته همدغه شکارپوریان وو چې امرتسر ته لاړل. لوی جایدادونه چې په کابل کې واخیستل شول دې خوا ته وو. له بلې خوا نه د چنداول موجودیت دی. د بالاحصار یوه برخه ده، چنداول د یوه مستقل ښار په حیث باندې چې دیوالونه لري او خپل حکومت لري د قزلباشو لپاره چې ... جنبش: فکر کوم دا نادر افشار جوړ کړ. دکتور غني: اول کې هغوی راغلل نادر افشار سره، مگر دوی لکه سلطنتي گارد د احمد شاه بابا او بیا خاصتاً د تیمور شاه او زمان شاه او تر شاه شجاع پورې، د شاه شجاع لوی مشاور، نظامي مشاور په نامه د حسین خان نومېده چې د الفنتستن استقبال یې وکړ. دوی ته د قزلباشو دغه مستقله برخه ورکول شوه او خپله حکومتداري یې درلوده. او څو جنگه چې وشول د میرویس او د قزلباشو سردارانو په منځ کې، هماغه دلیل شو چې شاه محمود په اول وار کې سقوط وکړ. نو دلته یو مستقل ښار دی، بله خوا یې لوی باغونه دي. تیمور شاه له اوسنۍ مقبرې نه یې چې ده تر اوسنۍ دلکشا باغ د ارگ د ریاست جمهوري تر پایمناره پورې؛ دا ساحه پل محمود خان او دې کې، دا ټول باغونه وو. شمال د کابل د سیند تر امیر شیرعلي خان چې غوښتل یې یو نوی قصر په بي بي مهرو کې جوړ کړي او شېرپور یې ایجاد کړ، دا ټوله ساحه په جنوب کې وه. او بالاحصار لسها قصرونه او سلها کورونه یې منځ کې وو. انگریزانو دا تخریب کړله چې یوه لاره جوړه کړي خپلو توپونو لپاره او انتقام واخلي. کابل دوه وارې انگریزانو لوټ کړ. یو پس له لومړۍ جگړې نه دی چې بازارونه یې وسېځل او دویم کې هم ډېر لوی شخصیتونه یې اعدام کړل. لارډ رابرتس چې پس ته فیلډ مارشال د انگرېزانو شو او چارچته یې له منځه یوړله.  جنبش: در یک صد سال و یا یک و نیم صد سال آخر دوه پادشاه افغانستان توجه خاصی برای عصری سازی کابل داشتند. شیرعلی خان را شما یادآوری کردید که همین اصطلاح شهرنو را هم فکر کنم در بین سالهای ۱۷۸۳ و ۸۰ در همان وقت ایجاد شد، که شهر نو را در این منطقه ییکه حالی ما شهرنو می گویم ایجاد کند؛ و بعد از آن در قرن بیست باوجود اینکه سلطنت امان الله خان بسیار کوتاه بود در حدود ۱۰ سال، ولی تاثیری که بر چهره شهر و پایتخت گذاشت بینظیر بود، فکر میکنید آیا  عادلانه خواهد بود که بگویم که امان الله خان یک فصل جداگانه در تاریخ شهر کابل در قسمت معماری و شهرسازی است؟  دکتور غنی: مطلق، اول وفول شهرهای ما بعد از ۱۸۲۶ یعنی از سقوط امپراتوری درانی واقعاً افسوسناک است. نفوس تمام شهرهای عمده ما پایین آمد، هرات به حاشیه رفت، قندهار به یک وضعیت بسیار افسوس&zwnj;ناک بدل شد، شمال افغانستان بعد از آن مخصوصاً خشکسالی ۱۸۷۲م و بارها شهرهای مختلف افغانستان هم وبا را دیدند و هم قحطی را دیدند. و جنگهای داخلی ییکه در این صورت گرفت بین برادرهای بارکزی و بعد از آن بین پسرهای امیر دوست محمد خان صدمه زیاد داشت، که مهمترین این معلومدار از دست دادن پشاور و خیبرپښتونخواه بود، چون پشاور پایتخت زمستانی سلاطین درانی بود و تاثیرات این را به صورت اساسی دیده می توانید. امیر شیرعلی خان واقعاً بانی شیوه نو حکومتداری بود، به شمول ایجاد کابینه و صدراعظم، و حکومت را از خانواده جدا کرد، شیوه جدید گذاشت و فصل نو را برای کابل ایجاد کرد. شهر نو پسان اصطلاح آمد. اول نام این شیرپور بود که متاسفانه در دوره قرن بیست و یک به اصطلاح شیرچور بدل شد، اساس را گذاشته بود و انتقال میداد. بالاحصار بسیار تحت تراکم آمده بود مخصوصاً در کابل هر کوچه به یک محله نظامی بدل شده بود و این را به نام کوچه بندی یاد میکردند. وقتیکه جنگ بین اینها و اختلاف ها بین اینها می آمد، اینها دروازه های خود را بسته میکردند. و مخصوصاً وقتیکه برف کابل می آمد به شدت –این را من شخصاً شاهد استم در دوران جوانی ام، در شهر کهنه رفته نمی توانستم. امیر شیرعلی خان تصمیم این را گرفت که به طرف شمال برود، چاه ها را در کوه بی بی مهرو کنده بود و ترتیب انتقالات را هم، که متاسفانه حمله دوم انگلیس آمد. اعلیحضرت امان الله خان واقعاً بانی شهرسازی جدید در افغانستان است و این تنها به کابل انحصار داده نمیشود. نقطه اول طرح دارالامان است و نوع حرکت را ببینید! در چهار سال دارالامان از طرح به یک قصر کامل مبدل میشود، و این باور اول است که معماری اساسی اروپايی به افغانستان می آید، نقشه اول را یک مهندس فرانسوی جور میکند، بعد از آن ارتن با یک گروپ المانی ها استخدام میشود. و فراموش نکنید که نقشه ویانا تنها ۲۰ سال پیش از این است، نقشه عمده شهرهای اروپایی در قرن نزده بدل میشود، و این یک حرکت عظیم است. و نوع دیگرش شیوه ساختمان این است، شرکتهای ساختمانی ایجاد شد، شرکت های تدارکاتی ایجاد شد و خانه ها تمامش با ۵ نقشه منظم بود که در نظامنامه دارالامان گنجانیده شده بود. دومش پغمان بود، طرح پغمان این قصرهای را که ما احیا کردیم در پغمان، کُلش در زمان امان الله خان به وجود آمد و پغمان مرکز لویه جرگه ها شد. قسمت دیگر این طرح لغمان بود، عین ترتیبی را که امان الله خان برای پغمان در نظر داشت، نظامنامه دیگر این سر لغمان بود، و ترتیبی که در جلال&zwnj;آباد مدنظر بود. اگر امان الله خان دوام می کرد، دیدگاه این نه تنها کابل بلکی تمام شهرهای عمده افغانستان را در بر می گرفت، چون هئیت های مختلف را فرستاده بود برای بررسی های مختلف و اساس یک طرح اساسی شهری را [ساخته بود] که مردم نفس کشیده بتواند، در فضا آزاد باشند، یک فضای کنترول پلان شده گی باشد، معلومدار تعقیب نشد. و یکی از میراث های عمده این دوره که تاثیر زیاد داشت، ۶۰۰ نفر فارغ التحصیل های صنف شش را المانی ها تربیه کردند از نگاه تخنیکی، و فارغ التحصیل های این کورس بود که معماری کابل را به صورت اساسی تغییر دادند، و بعضی اینها به ولایات مختلف رفتند و همچنین ترتیبات را گرفتند. به آن اساس لقبی که به امان الله خان داده شده می تواند، بنیان گذار شهرسازی عصری افغانستان و از آن جهت است که این یک بخش دیگر فصل ناتمامی است که ان&zwnj;شاءالله تعالی باید تکمیل شود.  جنبش: هماغسې چې د شیرعلي خان زړه په بالاحصار کې تنگ شوی و چې غوښتل یې شیرپور جوړ کړي او خپل مرکز هلته ولېږدوي، د امان الله خان هم زړه فکر کومه د اوسني ارگ شاوخوا کې تنگ و او غوښتل یې چې دارالامان د یوه بنسټ په توگه جوړ کړي. تر کومه چې ماته په یاد دي تاسې هم ځینې وزارتونه هغې خوا دارالامان خوا ته ولېږدول، آیا  طرحه دا وه چې اصلي ښار همالته شي، که موقتي مو غوښتل پایتخت هغه وي، خو نوی کابل جوړ کړئ؟  دکتور غنی: زما طرحه دا وه چې حکومتي ماڼۍ دارالامان ته انتقال شي او د دې پلانونه برابر شوي دي او د درالامان سرک په یوه اساسي کورېډور باندې بدل شي، ځکه ما غوښتل چې مرکز د ښار په فرهنگي او تجارتي ښار باندې بدل شي. دا مه هېروئ چې امان الله خان لومړی د رېل پټلۍ یې ایجاد کړله چې پل ارتن نه تر دارالامان پورې خلک لاړ شي، ځکه هلته یې فابریکه جوړه کړله. ما د نورو کورېډورونو پلانونه برابر کړي دي چې راتلونکي کې به ورباندې وغږېږو. ځکه هغه ځمکه فضل د خدای، چې امان الله خان د دولتی ساختمانونو لپاره بېله کړې وه، لا هم دولتي جایداد دی او په دې اساس باندې کولای شوو چې د ده روح ښاد کړو او د ده ارزو ته عملي جنبه ورکړو.  جنبش: ښه دا ژمنه به وکړو، په دې باندې به –زما هم ډېر خوښېږي چې مفصل وغږېږو، ځکه چې یو ښاېسته ښار یوه ښاېسته پلازمېنه یا پایتخت هیواد ته په کار دی، اولین شی چې خلک یې گوري د هغه هیواد مرکزونه دي چې هلته ښکته کېږي گوري او هماغه اخیسته همدا وي، نو ډېره مننه ولسمشر محمد اشرف غني... ولسمشر غني: مننه له تاسو نه.  جنبش: ستړي مه کړئ خو بحث ډېر په زړه پورې دی، اما اورېدونکو سره ژمنه وکړم چې لا پای ته نه دی رسېدلی ځکه زموږ د هیواد ۲۰۴۷ز کال کې ۳۰۰مې کلیزې ته ور روان یوو، په دې به وغږېږو چې څنگه یوه هیواد ته، څنگه یوې پلازمینې یا پایتخت ته اړتیا لرو، له ولسمشر نه به په دې باره کې په راتلونکو خپرونو کې واورو. کور مو ودان، ژوندي اوسئ، تر بلې خپرونې مو په خدای سپارم.  دکتور غنی: خدای مو په خیر ساته، یشه سن افغانستان، زنده باد افغانستان، تل دې وي افغانستان.  #

قسمت ۲۵: تمدن شهری (بخش دوم)

Transcript

جستجو

Transcript