۲۴مه ګڼه: ښاري تمدن (لومړۍ برخه)

<p>څلرویشتم پودکاست&nbsp;<br>د ښاري تمدن تاریخ (لومړۍ برخه)<br>جنبش: ستړي مه شئ، دا د ژوند لارې پودکاستونو نوبتي خپرونه ده چې نن یې موضوع د افغانستان په تاریخي جغرافیه کې د ښاري تمدن تګلوری دی. لرغوني شواهد د دغه تمدن پیل له میلاد نه دمخه بولي، خو لومړني ښارونه څنګه جوړېدل او دا بهیر تر هغو چې موږ ته را ورسېده، له کومو پړاونو تېر شوی دی. میزبان شما باز هم به روال برنامه&zwnj;های ګذشته من داود جنبش استم، همه تان خوش کلیپ سیس.&nbsp;<br>د ژوند لارې دې لړۍ نوښتګر او ویناوال د پخوا په څېر، ولسمشر محمد اشرف غني دی، نو استاده د تل په څېر د اورېدونکو له خوا او د ځان له خوا درناوي او هرکلی.&nbsp;<br>دکتور غنی: بسم الله الرحمن الرحیم، ډېره مننه تاسو نه او ټولو اورېدونکو نه، تاوده سلامونه مې او احترامات مې ټولو خوېندو او ورونو ته، ټولو افغانانو ته، هر چېرې چې دي.&nbsp;<br>جنبش: ډېره مننه استاد، دا بحث هم پراخ دی وبه ګورو چې کوم ځای ته یې رسولی شوو، نو په دې پيل کې غواړم د تاریخ له پيله یې را پیل کړو، ښار ته ولې اړتیا رامنځته کېږي په مجموع کې او زموږ دې تمدني حوزه کې یې ودانول په کومو معیارونو اول کې را پيل شوي وو؟&nbsp;<br>دکتور غني: ښارونه تر ډېره حده پورې له یو خوا نه تجارت سره تړلي دي او له بلې خوا نه له کرنې او مالدارۍ سره. تجارت سره ځکه چې پخوا یو انځور و چې کوچیان یا کوچیاني دولتونه ممکن نه وو، مگر اوس په واضح توګه معلومه شوې چې د آسیا او اروپا په زړه کې چې ډېرتره برخه یې مرکزي آسیا یا مرکزي اروپا-آسیا بلل کېږي، شاید په حدود د زرو کالو یا ډېرتر کوچیانۍ امپراتوري&zwnj;ګانې وې او دوی ډېر پراخ تجارت منځ ته راوړ. او دې سره دویمه مرحله کې د کرنې موجودیت دی، تر لس زره کاله یا دا راځي، ځکه بې له کرنې نه د ښارونو موجودیت امکان نه لري، اما څنګ کې دا مه هېروئ چې تر نولسمې پېړۍ پورې او ځینو ځایونو کې تر شلمې پېړۍ پورې مواصلات عمدتاً د اوښ یا د نورو حیواناتو له خوا لکه خرو او اسونو او دې له خوا کېدل. د اساساتو له نظر نه لومړۍ خبره اوبه دي، ټول عمده ښارونه مو په سیندونو باندې تړلي دي، ځکه هم د څښاک اوبه، هم ښارو ته اوبه ورکول، هم د کرنې او هم د مالدارۍ دې لپاره دا ډېره ضروري ده. دویم، که وګورئ مخصوصاً د برونز د عصر نه پس معادن دي. یوه ډېره برخه زموږ تاریخي ښارونه معادنو سره ډېر واضح ارتباط لري. اما هغه شی چې اکثره خلکو هېر کړی دی، ورشوګانې دي، ځکه وختې چې خاصتاً وګورئ چې سواره عساکر پیدا شول چې په اسونو باندې ګرځېدل، دا ټوله یوه ډېره پراخه مالداري ساحه غواړي. بله برخه یې ساختماني مواد دي، ځکه دا ښارونه ټول بدل شول په هغو ښارونو باندې چې ستر دیوالونه یې درلودل او بیا قصرونه، معابد او دا یې درلودل، نو په سلسله که دا وګورئ، دا لکه یو طوق غوندې دی چې د ښارونو ارتباط یو بل سره برابرېږي او یو ښار سره په یوازې توګه نه شئ لیدی، ځینې ستر ښارونه دي چې جوړېږي، اما دا بې له دې نه چې په یو بل باندې وتړل شي، د دې درک نه شئ کولای.&nbsp;<br>جنبش: بلې ما داسې ګونګه غوندې وویله چې څو زره کاله له میلاد نه مخکې دغه ښاري تمدن پیلېږي، دقیق یې ویلی شوو چې مثلاً څو زره کاله وړاندې به وي؟&nbsp;<br>دکتور غنی: له بدې مرغې نه بلخ کې چې باید کیندنې وشي یا باقي شمال د افغانستان کې یا سیستان کې، تراوسه پورې هغه کیندنې نه دي شوي چې په دقت باندې دا ځای تعیین کړو؛ مګر په عمومي ۴۰۰۰ کالو ته لیدلی شوو چې د ۴۰۰۰ کالو په شاوخوا کې، ۳۰۰۰ او ۴۰۰۰ کالو په شاوخوا کې زموږ ښاري مدنیت منځ ته راغلی.&nbsp;<br>جنبش: نو په دې حساب کله چې موږ وایوو چې پنځه زره کلن تاریخ، د ښاري تمدن نه یې پیلوو، انسانان خو به حتماً له پخوا نه وو، په دې به وروسته بحث کې ځای ځای تم شوو. در اینجا میخواهم بپرسم که شما به صورت کل شرایط عمومی را مطرح کردید که روی چی اساس شهرها را می خواستند ایجاد بکنند از روی کدام معیارها، ایا شرایط حداقلی هم وجود داشت که اګر تکمیل نمیشد از ایجاد و بنا کردن شهر صرف نظر میشود؟&nbsp;<br>دکتور غنی: بلی، نقطه اول آبیاری است، موجودیت آب یک معیار را تعیین میکند. در پهلوی از این آب ضرورت به انجینری داشت، چون مدیریت آب در افغانستان سابقه بسیار قدیم دارد، و خوشبختانه آثاری وجود دارد که نشان بدهد که سلسله آبیاری و تنظیم آب هزارها سال سابقه دارد. نقطه دوم از این موجودیت غذا است و غذا را باید با شرایط ترانسپورت ببینیم. از این جهت به صورت عموم ساحه یک دائره ابتدایی ۲۰ کیلومتری، دائره دویمی ۴۰ تا ۶۰ کیلومتری، در صورتیکه کوه&zwnj;های بزرګ مطرح نباشد. سوم پروتین است که مواد عمده است و در این بخش موجودیت مراتع ها و چراګاهای ما نهایت عمده است، از این جهت اکثریت شهرهای ما چمن&zwnj;های بزرګ دور و پیش خود داشتند. و نقطه چهارم از این راه&zwnj;های تجارتی است، وقتیکه تجارت بین&zwnj;القاره&zwnj;یی وجود داشت و در اوج خود بود، شهرهای ما بزرګ میشود، و وقتیکه تجارت ضعیف میشود یا قطع میشود شهرهای ما کوچک میشوند. و از طرف دیګر اهمیت حکومتداری است، چون این شهرها از هم فاصله داشتند، امپراتوری های بزرګ به وجود میاید اما در عین حال سلطنت های کوچک وجود داشته میباشد و نوع ارتباط از اینها. ایا نوع روابط حسنه است و صلح آمیز است یا جنګ آمیز است؟ ابعاد مختلف از این تاریخ در حال روشن شدن است، در قسمت زبان&zwnj;ها اطلاعات ما ضعیف است هنوز هم، چون بدبختانه طرز تاریخ نویسی را در آخر قرن نوزده و قرن بیست به قسمی ساختند در بعضی جای&zwnj;ها که عباراتی را استفاده می کردند که با شرایط چند هزار سال پیش مرتبط نیست، اما ضرورت واضح است که ما ببینیم که در یک حوزه بزرګ تمدنی حضور داشتیم که تمدن های مختلف با هم در اختلاط او ارتباط بودند. و شهرهای ما مثل زیوریست که در یک ګلوبند بسیار عظیم با هم ارتباط دارند و نوع از این ارتباطات را باید در هر مرحله تاریخی به صورت مشخص بفهمیم.&nbsp;<br>جنبش: ان&zwnj;شاءالله همین را کار میکنیم، در همینجا کوتاه میخواهم بفهمم که ایا همین مشخصاتی را که شما برای ساختن شهر ذکر کردید، تا پایان به همین شکل ماند یا تغییرات حتماً در آن پیش آمده، وقتیکه بشر پیشرفت کرده؟&nbsp;<br>دکتور غنی: تغییرات زیات آمده، اما فراموش نکنید که اوج ثروت منطقه ییکه ما در آن حضور داریم در قلب آسیا، پیش از حمله چنګیز خان بود و تنها حمله چنګیز خان نبود، در حین عال وبا ییکه آمد به نامه وبای سیاه یاد میشود، ساحه برګ تمدن اسلامي را بسیار سخت متاثر ساخت، از این جهت قرن چهارده و پانزده را ګرفت که دوباره به پای ایستاد شویم، اما بعداً از ان تغییر راه&zwnj;های تجارتی ما را با فتور یک دوره فتور بزرګ مواجه کرد، بنابرین نقطه عظیم تغییر پس در قرن بیست می آید که راه&zwnj;های مواصلاتی و وسایط رفت و آمد تغییر میکند، تشکیل مارکیت ملی بدون وسایل عمده ترانسپورتي غیرممکن بود و آن مارکیت تنها در ختم دهه ۱۹۵۰ و وسط دهه ۱۹۶۰ در حال تحکیم بود که بعد از ان مشکلات جدی ما را دوباره با مشکل برابر کرد. از این خاطر در شروع قرن بیست و یک هر شهر افغانستان در حقیقت قمر یک کشور همسایه شده بود، عوض از اینکه با شهرهای دیګر افغانستان ارتباط داشته باشد. از این خاطر تاریخ ما همیشه در نوسان بوده، پیشرفت سریع داشتیم در بعض موارد، اما بدبختانه فتور هم دوامدار تکراری بوده.&nbsp;<br>جنبش: بیا هم که دا د تاریخ برخه کې یوه پوښتنه بله وکړم، بیا به تېر شوو نورو موضوعاتو ته، تاسې وویل چې د ښارجوړونې لپاره ځینې معیارونه وو، اوبه وې مثلاً سیندونه، د استحکام امکانات یې وو، لارې وې، سوداګریز... که دا شیان مهم وو، مثلاً په داسې ځایونو لکه غور کې چې موږ یوه بشپړه امپراتوري په کې درلوده، د ښارونو د جوړولو منطق په څه ولاړ و، غرنۍ سیمه کې؟&nbsp;<br>دکتور &nbsp;غني: غور مه هېروئ، غور یو عمده تجارتي لار باندې و، ځکه هرات د دوو لویو لارو مرکز و: یو د ورېښمو لاره چې له چین و مرکزي آسیا نه راتله، بله هغه لاره چې تر بغداد و اناتولیا او دې پورې رسېدله، دا لاره له بامیانو او غور نه تېرېدله، یوه لاره بادغیس وه، بله لاره بامیان و غور وو. او دې ساحې کې که وګورئ، یوازې غور نه دی، بامیان هم یو لوی دولت و، مخصوصاً بودایي دوران کې چې ورباندې له چینایي زایرینو نه آثار لرو او د هغه په څنګ کې د دې دواړه لارو په امتداد کې هم د بادغیس په هم د بامیان و غور له خوا عمده کلاګانې دي، عمده قصرونه وو، او ځینې ځایونه دي د مثال په توګه یو ځای دی کروخ د هرات کې &laquo;ارمه لیک&raquo; نومېږي او &laquo;ارمه لیک&raquo; په یو غره باندې دی، ووړ غر دی او کوتل دی، او منځ کې یې چېنې وې چې لوی آثار په کې پراته وو او د انګلستان هئیت څو میاشتې هلته پروت و. دا مه هېروئ چې په اوسط توګه یوه قافله یا کاروانونه، شل کیلومترو نه په ورځ کې ډېرتر نه تلل. یعنې پس له شل کیلومترو نه باید تاسو شپه کړې وای، او که په &zwnj;ډېر چټکۍ تلل په چاپار یې چې ورته ویل چې مغلانو ایجاد کړ او بیا نورو امپراتوریانو دوام ورکړ، شاید ۶۰ کیلومترو ته دا رسېدلي وای. ښارونه او واړه ښارونه او کلاګانې او دا... په دې حساب وګورئ چې دوامدار د تجارتي له نظر نه په ارتباط کې وو. وختې چې د موټر سرک راځي او موټر راځي، هغه راشه درشه چې د قافلې نظر نه وه هغه له منځه ځي. نو له دې نظر نه غور په دې لارو باندې پروت و او ارتباط یې درلوده.&nbsp;<br>جنبش: یعنې غور هم په تجارتي لاره باندې و، نو هغه معیار یې پوره کړی، مننه. اګر من کتابهای جغرافیه مکتب خود را درست به خاطر داشته باشم و شهرهای ما از شهر شان که بلخ را بلخ بامی یاد کردند و اعراب در جغرافیه ما آمده بود که بلخ را ام البلاد مادر شهرها میګفتند، به این معنی که مادر باید اول باشد و بعد از آن دیګر شهرها به وجود بیاید، آیا بلخ واقعاً در حوزه تمدني ما افغانها اولین شهر بود یا مادر شهرهای جهان بوده یا خیر؟&nbsp;<br>دکتور غنی: از نګاه تاریخ اسلامی تفسیر طبری که یکی از اولین کتابهای است که در دری در دولت سامانی ترجمه شد، بلخ را ام&zwnj;البلاد یاد میکند و منبع اش را ابو زید بلخی میګوید. ابو زید بلخی یکی از بزرګترین علمای بغداد بود و در این آواخر توجه خاص به آثارش شده که نه تنها داکتر طب بود بلکی داکتر روحیات بود و یک کتاب سر تداویی روحی هم نوشته کرده، این از آنجا آمده. قسمت دوم که به نام ام البلاد یاد شد از نګاه ثروت از این و بزرګی از این بود. این تنها به این معنی نبود که مادر است بلکی به صورت مقایسوی این را بسیار بزرګ یافتند و قابل تعجب بود. از نګاه مقایسه از این با مصر با چین با هند، تمدن عرب&zwnj;ها موهنجودارو و خاصتاً عراق است. ما به کاوش های فنی ضرورت داریم که انءشاالله تعالی روزی پیدا خواهد شد که این به صورت اساسی روشن شود. اما با دانش فعلی ییکه داریم تنها ګفته میتوانیم که واقعاً یکی از شهرهای بزرګ آسیایی مرکزی و آسیا &ndash; اروپا بوده که در ادوار مختلف یادآوری شده خاصتاً فردوسی در زمان ...... و سلسله از این واضح است، که این مرکز بزرګ امپراتوری بود و امپراتوری های دیګری بعداً ذکر کرده میتوانم، در این حضور داشته، ما با دقت شروع تاریخی از این بدون کاوش&zwnj;های دقیق معلوم کردن حدس است.&nbsp;<br>جنبش: شهر را مثلاً در یک نقطه اساس میګذاشتند، یو ښار به یې جوړ کړ یو حدود به یې ورته وټاکل، که له یو چا مثلاً هر څوک چې یې موسس و &nbsp;بیا دا څنګه پراخېده؟&nbsp;<br>دکتور غني: دا ټول ښارونه تر هغه حده پورې چې معلومات راځي په نقشې باندې جوړ شوي دي. یو مثال درکړم چې معلومه شي د دې سابقه، وختې چې خلیفه منصور د عباسي د بغداد اساس یې کېښوده نقشه یې خالد برمکی ورته جوړه کړه، په ځمکې یې نقشه جوړه کړله، تېل یې واچول چې دا وسوځي او بیا یې په خطکشي و دې کې ورته معلومه کړه چې خلیفه پوه شي چې دا نقشه څه ده؟ نو دې ټولو ښارونو نقشې درلودې، دېوالونه په ډېر منظم توګه جوړ شوي وو او بیا منځ د ښارو کې حدود واضح وو، خاصتاً اسلامي دوره کې څلور ضلعې یې درلودې چې څلور عمده سرکونه به وو، چې مرکز کې سره یو ټولېدل او هغه ته یې چهارسو ویلې، دا نقشه موږ باربار ګورو، اما دا د نفوس په تعداد باندې ارتباط لري. وختې چې ښارونه په ابتدا کې پيلېږي، پراخ دي، یعنې نفوس کم دی، ساحه پراخه ده. دویم په یاد ولرئ چې د افغانستان ټولو ښارونو باغونه یې درلودل، هم سلطنتي باغونه یې درلودل یا دولتی باغونه او هم د لویو منصبدارانو، د لویو تاجرانو او مالدارانو لوی باغونه یې درلودل. او دغه ساحه بیا پراخېږي له ښار نه د باندې، یعنې ټولو دورو کې چې وګورئ، د باغو یادونه ده او د باغ کلمه &zwnj;ډېره پراخه ده او د باغ جوړونې ترتیب خاصتاً په آخر کې له بابر سره یې ګورو چې د افغانستان یو سلسله عمده باغونه یې جوړ کړل، مګر په عین حال کې احمدشاه بابا، تېمور شاه، سلمان شاه او نورو جوړ کړي دي. وختې چې نفوس ډېرېږي دا وځي له ښاره د ښار په څنګ کې، له بلې خوا نه د ښارونو یوه سلسله ایجادېږي. که شمال د افغانستان ته وګورئ دا ښارونه په زنځيري توګه یو بل سره ارتباط لري او عمده عامل د دې د پیسو دی، وختې چې پیسې راځي او تجارت توسعه مومي ورسره هم ښارونه ډېرېږي او هم د ښارونو وسعت. حدود په دې باندې رسېږي چې خلکو ته څنګه ډوډۍ ورکړي. یو ښار چې پنځوس یا سل زره نفرو ته رسېږي په ډېرو تاریخي مراحلو کې او ډېر لوی ښار وي، او هغه مرحلې ته څومره رسېدلي دي باید دقیق هم تاریخي ابعادو ته وګورو او جغرافیایي او د نفوس ساتنې لپاره.&nbsp;<br>جنبش: موږ په پوهنتون کې یو استاد درلود، هندی و (شري واستاوا) نومېده، د لرغونپوهنې درس یې را کاوه، تقریباً که څه هم موږ ژورنالیزم لوسته، خو په هر سمستر کې موږ د لرغونپوهنې یو مضمون درلوده، دغه یوه خبره که مې دقیقه اوس را په زړه شي دا وه چې افغانستان د تمدنونو یو کلکسیون دی، د هرې دورې یوه بېلګه په کې لیدلی شوو، غوښتل مې دلته همدې بحث کې تم شوو چې موږ تر هغو چې دغه معاصر پړاو ته راځو حتماً له بېلابېلو دورو نه تېر شوي یو چې اورېدونکو ته توضیح کړو کومې دورې وې؟ او څه تاثیر یې پریښی دی په ښارونو باندې؟&nbsp;<br>دوکتور غني: بالکل، ستاسو استاد سمه خبره وايي، د همدې لپاره وه &nbsp;چې ما د آسیا د څلولارې کلمه ژوندۍ کړله، ځکه چې افغانستان یو محدود تمدن باندې د تاریخ په پړاو کې نه دی تړل شوی، همیشه موږ د راشې درشې، د خلکو د ولسونو د ارتباطونو، د تجارت د مختلفو ادیانو، مذاهبو، د مختلفو ولسونو، ژبو او دې مرکز وو. نو له هغه نظر نه لومړۍ برخه شاید اوستايي دوره وي، چې د اوستا کتاب منځ ته راغی او سرودونه او دا راغلل، دې باندې مختلف بحثونه دي چې دا بدخشان کې و یا نورو ځایو کې، مګر هغه شی چې اوس معلوم شوی کوچیاني امپراتورۍګانې دي، چې مخکې له دې نه چې زردشتي دین راغی او زردشتي تمدن منځ ته راغی، کوم کوچیاني تمدنونه وو او دې برخه کې څومره زموږ ښاري تمدن خاصتاً بلخ کې او پس له هغه نه سیستان کې، هرات کې او نورو ځایو کې او د کابل د سیند په حوزې کې، د هلمند به سیند په حوزې کې دا... اساساتاً باید د افغانستان هر پنځه د سیندونو حوزو ته وګورئ او په دې اساس باندې یو خاص نقشې باید جوړې شي، چې کومه د سیند حوزه په کومه تمدني مرحله کې مرکز و یا یو د سلسلې د دې ځایو نه و، نو اوله دوره زردشتي ده چې دې باندې هم مختلف روایتونه دي، چې ایا زردشت په بلخ کې ووژل شو د حملې په اساس باندې له ... سره یوځای؛ اما هغه شی چې معلوم دی او ورباندې موافقت دی چې زردشتي دین یو واحد خدای باندې عقیده درلوده او لمونځونه یې کول او لمونځونه یې هم پنځه وخته په ورځې کې کول او د دې دین حدود واضح نه دي، اما آثار یې واضح دي او په دوو دورو کې: په اولې دورې کې چې کیامی دوره ده &nbsp;او بلخ باندې مرکزیت لري دویم پس د سکندر له حملې نه دا ځي د ساساني امپراتورۍ رسمي مذهب ګرځي.&nbsp;<br>زموږ دویمه دوره یوناني دومره مو ده او په یوناني دورې کې خاصتاً د آی خانم ښار په تخار کې یو عظیم مرکز دی او له بلې خوا نه سکندر یو ښار په قندهار کې هم جوړ کړی و، هرات کې هم د ده آثار شته او خاصتاً بګرام او کاپيسا کې او شاید د کابل د کلا اساس وي، اما هغه شی چې واضح دی څو سوه کالو لپاره موږ یو یوناني باختري تمدن درلود، پس له هغه نه د کوشانو تمدن، یفتلي تمدن هم دی دا ټول په بودايي دورې پورې تړل کېږي اوله مرحه کې او کنشکا خاصتاً له یو خوا نه او اشوکا له بلې خوا نه او د کنشکا مرکز بغلان و پروان و کاپیسا و، اشوکا معلومدار له هند نه راغی او تر قندهاره پورې ورسېده، د مختلفو ادیانو په شمول د یهودانو چې بامیان و غور کې یې ځینې کتابونه پیدا شوي دی چې مطلق نادر دي او ورباندې په امریکې کې کار شوی، مسیحي مذهب یې هم په هرات کې او نورو ځایونو کې موجودیت یې درلود، اما په اساسي توګه پس له هغه نه د اسلام مبین ته چې زموږ د اسلامي تمدن دوره پیلوي او په هغې کې بیا نورو مختلفو طبقه بندي ګانو باندې راځو.&nbsp;<br>جنبش: به این حساب همین چهار کتګوری تقیسم کنیم، که بحث ما آسانتر شود: تمدن زردشتي، تمدن یونان و باختري تمدن؛ تمدن بودایي و بعد از ان تمدن اسلامي. چرا زردشتیان ما &ndash;شما اشاره های داشتید که بر بلخ مرکزیت داشتند، چرا بلخ را به عنوان مرکز خود تعیین کردند؟&nbsp;<br>دکتور غنی: قسمیکه پیشتر خدمت تان عرض کردم، وضاحت نداریم راجع به این که به صورت دقیق زردشت چی وقت زندګی کرد، هزار سال تا دوهزار سال مابین تخمین فرق وجود دارد، اما چیزیکه وضاحت دارد، بلخ قبل از حمله سکندر عظمت اش، نوع ارتباط اش، و مرکزیت اش در ارتباط با راه ابریشم واضح است و قابل شک نیست. در اینجا متاسفانه تبعیض های از نګاه تاریخ نویس ها وجود داشته، همچنین از نګاه بعض باستان شناس ها، که مدنیت را از آسیای مرکزي جدا کردند، زیادتر این را به یک مفهوم ایران &ndash;که ایران د فردوسی مفهوم فارس را ندارد، فارس جدا است اما ان بحثی که است که من نمی خواهم داخل از ان شوم چون نهایت پر از اضطراب است. نقطه کلیدی نوع ارتباط ها است، عوض از اینکه سر جدایي صحبت کنیم باید سر نوع ارتباطات صحبت شود. چرا این تمدن به وفور رفت، دو عامل عمده [دارد]: از یک طرف حمله سکندر بود که از نګاه نظامي امپراتوري هخامنشی را ختم کرد و اساس امپراتوری یونانی باختری در اینجا بوجود میاید، اما دوم دین بودايی است، که به سرعت انکشاف پیدا کرد و خاصتاً در این بخش تمدن ګندهارا که ساحه عمده خیبر پښتونخوا و حوزه دریای کابل و این میرسد تا قندهار کې فرامینی که از اشوکا به سنګ حک شده وجود دارد، و به احتمال قوي یکی از مراکز بزرګ در قندهار در پنجوايی بود، نه در شهر فعلی قندهار و بعد از این اوج از این را در قرن شش میلادی ما در بامیان می بینیم و مجسمه های بزرګ بامیان، اما درعین حال معبد سجاوند است عینک است در لوګر، غزنی است، پکتیکا، پکتیا، تمام از این ساحه ها و خاصتاً پروان و کاپیسا و اینها که بغلان و کاپیسا دو مرکز بزرګ از این میشود. دوره دوم چون هنوز تثبیت واضح وجود ندارد که در دوره ساسانی ها کدام ولایت ها دین زردشتی را دوباره قبول کرده بودند یا نکرده بودند. چون وقتیکه به دوره اسلامی میرسیم بعد از سقوط دوره ساسانی طور مثال به صورت واضح میدانیم که خاندان برمکی در این وقت از مذهب بودایی به اسلام مشرف شده، نه از مذهب زردشتی، این ابعادی است که باید در آینده روشن شود. و یکی از خصوصیات مذهب بودایی این بود که هر تعمیر مذهبی را که اینها می ساختند این به نام استوپه یاد میشود، در عین حال یک مرکز تجارتی بود، چون استوپه&zwnj;ها تجارها را قرض میدادند. مذهب بودایی در چین تا کوریا تا تایلند تا سریلانکا و بالآخره تا اندونیزیا به وسیله تاجرها انکشاف داده شد، نه به زور شمشیر و اینها. بناً ابعاد فکری و ابعاد تجارتی با هم می آیند و یک سلسله خاص ایجاد میشود که یک مشابهت با سلسله مذهب عیسوی در ایجاد کاهن ها و سلسله های خاص شبکه های خاص مذهبی در مذهب عیسوی در اروپا، و بعدا طرق صوفیه ما در دین مبین اسلام است که مشابهت های ساختاری دارد، نه این که یکی زیر تاثیر دیګری بوده باشد و از نګاه مشابهت های فکری در اینجا مشابهت های مقایسوی وجود دارد که کمک می کند ما درک کنیم چرا مذهب بودایی به سرعت انکشاف کرد.&nbsp;<br>جنبش: بلخ د زردشتیانو د مرکز په توګه موږه پېژنو معمولاً، د عربو نه د ام&zwnj;البلاد نوم ورته پاتې دی، دا یوازینی ښار باید شمال کې نه وي، نور ښارونه مو درلودل مشهور دي؟&nbsp;<br>دکتور غني: هو بالکل، شمال ته حتی عربانو د زر ښارو لقب ورکړ او دا ښارونه پراخ وو او که وګورئ دا بېرته په سیندونو باندې ارتباط لري. تخار، بغلان، قندز، سمنګان له یو خوا نه او له بلې خوا نه جوزجان، فاریاب، سر پل دا ټول اوبه لري، نور شرایط مې چې وویلې دا ټول آماده دي تر بدخشانه پور تر فیض آباده پورې. دا ځینې معلومات هم شته چینایي زایرین چې د بودايي مذهب د زده&zwnj;کړې لپاره راتلل د واخان له لارې نه راغلل، اما عمده لاره کلفت وه. ترمذ یو عمده ځای و چې اوس حیرتان ورباندې تړلی، اما د آمو سیند نه باید تېر شوي وای، شمال یوه وسیع سلسله ده، او اتلسمې او نولسمې پېړۍ کې هم که وګورئ شمال کې متحرک بازارونه وو. دا ځینې ځایونه چې نومونه یې د مثال په توګه چهارشنبه یا دوشنبه یا دا دي، دا د بازار ورځې وې، او دا داسې عیار شوي وو چې ځای به ثابت و مګر تجاران به له یو ښار نه بل ښار ته تلل. او د شمالي سرحد د تعیین په دوران کې انګریزانو له یو کال نه زیاتر تېر کړل چې دا سرحد وټاکي، هرې برخې نه چې دوی تېرېږي د لویو ښارونو آثار دي او په عین ترتیب باندې که سیستان ته وګورو د سیستان تمدن یو ډېر اوچت تمدن و. ډېره جالبه ده، وختې چې عربان راغلل، د هلمند د سیند په طول کې سلها قصرونه او دا وو او دې د غزنوي دوران کې هم دوام وکړ. نو مختلفو حدودو ته باید وګورئ ځکه سیستان پس د امیر تیمور له دوران نه حاشیې ته لاړ او یوازې خلک قندهار او هرات ته ګوري، اما سیستان کې هم فراه، هم نیمروز خاص وو او رستم په ټولې شهنامې کې په نامه د رستم د زابلي یادیږي. زابل یو نوم و، نیمروز یې بل نوم او دا وسیع ولایتونه وو او تاریخ د سیستان په ډېر واضح توګه د دې تشریحات ورکوي. د هغه نظر نه زما نتیجه ګیری بیرته چې معاصرې برخې ته لاړ شوو، د زر ښارو ایجادول په افغانستان کې، که موږ بېرته خپل تمدني حیثیت د آسیا د زړه په حیث لاس ته راوړو، نه یوازې امکان پذیره ده، ډېر په آسانه توګه او په ډېره منظمه توګه ان&zwnj;شا&zwnj;ء&zwnj;الله به په سر رسېدلی شي. &nbsp;<br>جنبش: تشکر سوال من در مورد حوزه تمدنی سیستان بود، به طور مختصر پاسخ یافت ولی بر ګردم دوباره به شمال افغانستان به مسئله هزار شهر، که ګفتید اعراب یادآوری کرده بود و شاید همین قدر شهرها در آن منطقه وجود داشته و اګر میخواهیم عظمت تاریخي خود را احیاء کنیم، افغانستان میتواند دوباره دارای هزار شهر شود. در آن زمانهای قدیم رابطه بین شهرها چګونه برقرار میشد، مثلاً چی چیزی اینها را با هم پیوند میداد؟&nbsp;<br>دکتور غنی: سوال بسیار مهم است، یک نوع ارتباط ازدواج ها بوده. ازدواج های بین شهری در ساحه تمدنی ما تاریخ بسیار وسیع دارد. نوع دوم از این ارتباطات تجاری بود، تجارهای ما همیشه در حرکت بودند، مخصوصاً در ایجاد بانکداری و ارتباط پولی هر شهر مراکز خاص خود را داشت و سرای های بسیار بزرګ در تمام از این شهرها وجود داشت. قسمت سوم مناسبات دینی است، هر مذهب عمده را که ببینید، متون مورد بحث بود، يا به صورت شفاهی قسمت زیاد از این پس در اوستا و اینها بدل شده یا به صورت انتقاد متون که دوره بودایی خاصتاً در این مشخص است، در دوره یونان باختری ما، در آی خانم به طور مثال یک اکادمی واضح مثل اکادمی یونان واری وجود داشت که ارسطو و افلاطون وغیره در این تدریس میشد، و کتیبه های که وجود دارد، هم به زبان یونانی است هم به زبان خروشتی، و همچنین در قندهار کتیبه اشوکا حتی به زبان یونانی بود. زبان یکی از نقاط دیګری است که در این مطرح میشود و در قسمت زبان نهایت دقیق باشیم که انسان زبان را یاد می ګیردو در عین حال زبان را فراموش میکند، زبان را باید به قوم و هویت قومی بسته نکنید. یک نوع ارتباطی است، هویت همیشه در تغییر بوده و نوع ارتباطات از این. قسمت دیګر ارتباطات از اینها سیاسي است، به این معنی که ایا امپراتوری بوده؟ به مفهوم شهنشاه یعنی شاه شاهان و مفهوم از این به صورت واضح این است که شاه&zwnj;&zwnj;های کوچک را قبول میکند. ایا این از یک خاندان می آید یا این که هر کدام از این جداست و نوع استقلال نسبی دارند. بُعد دیګر از این نظامی است. ایا شهرهای کوچک در تحت سلطه نظامی شهر بزرګ یا پایتخت است یا پایتخت های متعدد وجود دارد. یک نقطه را از نګاه پایتخت های متعدد ببینید، &nbsp;هر امپراتوری ییکه، هر دولتی که تشکیل میشد و تعداد عسکر زیاد میشد خاصتاً در شرایط زمستان سوال در این بود &ndash;یا تابستان، که غذای کافی برای از اینها وجود دارد یا نی؟ و آسانترین راه این بود که عساکر را انتقال کنید به جای ییکه غذا است، نه این که غذا را نتقال بدهید به جایی ییکه عسکر است. بنابرین اکثر از این امپراتوری ها پایتخت های متعدد داشتند، مثلی که کنشکا از یک طرف در بغلان میبود از طرف دیګر در بګرام و کاپیسا. و از نګاه فرهنګی این است که دوباره به نقطه ارتباط بیایم که اوضاع تمدنی است. طور مثال از بلخ ارتباطات عظیم تجارتی با چین وجود داشت. لعل بدخشان مخصوصاً معلومدار لاجورد بدخشان ۵۰۰۰ سال پیش در کتیبه ها و در سرودهای بابل شهرهای بزرګ دیګری بین النهرین و مصر رسیده. قلعه عبدالله یا برج عبدلله در پروان در بګرام فعلی، حفریاتی که در این انجام شد یک اطاق کشف شد که در آن یک خزینه بود و می فهمید که ارتباطاتش تا کجا بود؟ تا کوریا. سوال دیګری که در این موجود است که عساکر از کجا بود؟ به چی رقم ترتیب میشدند؟ بنابرین یک سلسله نیست، طُرق ارتباطی وسیع است و نظر به این تعلق دارد که جمع میشدند و وسیله ارتباطات عمیق تر میشدند یا بعضی دفعه ها بحران می آمد و یکی از نقاط کلیدی بحران معلومدار سر از این است که جانشینی همیشه بحران ایجاد کرده. و بدبختانه فردوسی را هم که ببینید، بارها نه تنها سر رقابت بین برادر ها صحبت کرده، روابط پدر و پسر ... یک چیز دوامدار است که مشکلات را ایجاد کرده.&nbsp;<br>جنبش: دغه روابط چې تاسې یاد کړل چی ان تر کوریا او چین دې خوا او بیا دې خوا تر بین النهرینه پورې چې لویه تمدنی سیمه ده، دا روابط حتماً یعنی د ټینګېدو یوه مهمه وسیله یې باید د ورېښمو لار وي. د ورېښمو لارې باندې که لږ وغږېږو، ولې دغه نوم ورته وټاکل شو؟ دې کې خو مثلاً یاقوت به تلل، زر به تلل، نور به تلل، ولې ورته د ورېښمو لار وویل شوه؟&nbsp;<br>دکتور غني: د ورېښمو لارې نوم یو الماني تاریخپوه کېښوده، خلکو دې ته ورېښم نه ویلې، لار یې ویلې.&nbsp;<br>جنبش: یعنې دا لرغونې نوم نه دی، وروسته ایښودل شوی.&nbsp;<br>دکتور غنی: دا لرغونی نوم نه دی، دا په نولسمې پېړۍ کې راغی او ځکه چې واقعاً له یو خوا د ورېښمو تجارت یو لوی تجارت و، اما له بلې خوا نور ابعاد یې تر شعاع لاندې راوړل. لاجورد لاره هم ورته ایښودلی شوو، د رنګ لاره ورته ویلی شوو، رنګونو ته که وګوری اوس سړي ته ډېر ساده ښکاري، اما تر نولسمې پېړۍ پورې چې کیمیا علم دې ته ورسېد چې رنګ په مصنوعي توګه ایجاد کړي، طبیعي رنګونه یو لوی تجارت و. د مثال په توګه، آبی رنګ نیلي دا ټول له هنده راته. یا ولې جګري رنګ ډېر کمیابه و؟ ځکه لوی مرکز د دې لبنان و او د روم امپراتورانو او دې ته چې وګورئ چې دا ټول دا اغوندي. هره برخه د دې یو عظیم تجارت و، ما دې باندې کار کړی و، لیکنې مې دي، بدبختانه د کتاب مسوده مې کابل کې ده. ورېښم په دې راغی، یو استاد دی انډیانا پوهنتون کې بیټویټ نومېږي کرستوفر بیټویټ، دغه سړي په دې تېرې لسیزې کې یو کتاب لیکلی په نامه د ورېښمو د لارې امپراتوري&zwnj;ګانې او د دې خاصیت عجیب دی ځکه چې پنځه یا لسو ژبو باندې په ډېر واضح توګه حاکمیت لري او اصلي متون په چینایي کې، په عربي کې په ترکي کې، په نورو ژبو کې لوستی شي. لرغون&zwnj;پېژندنه واقعاً ډېر په سخت بدلون کې ده او مثبته توګه بدلون کې ده، اکثر تبعیضات چې مخکې وو، په لرې کېدو کې دي. دا دا ښيي چې کوچیاني امپراتورۍ مخصوصاً د ساکا په دوره کې &ndash;چې &nbsp;زموږ سهاک کلمه شاید د دې میراث وي، سلها کاله وجود درلود. او دوی په حرکت کې وو، خاص پایتختونه یې نه درلودل، اما &zwnj;ډېره مرکزي منطقه د اروپا آسیا کې وو، او دوی د ورېښمو لاره ایجاد کړله، او ورېښم چین کې تولیدېدل، اما چین څه ته ضرورت درلود؟ چین اسونو ته ضرورت درلود او په اس باندې چې راشئ دغه یو ډېر عظیم تجارت و د آقچه د مثال په توګه افغانستان کې، زرها کاله د اسونو د تجارت مرکز و. هند کې هم اسونه ډېر کمیابه وو، یوازې انګریزان په نولسمه پېړۍ کې په دې بریالي شول چې اسونه هلته وروزي. د برونز په دورې کې چې قبرونه یې پاتې دي لکه د مثال په توګه د شبرغان طلا تپې قبرونه، ګورئ چې دا خلک څومره زیوارتو سره دفن کېدل، هغه بله برخه یې چې له منځه تللې، د دوی کالي د ورېښمو وو. او دا بیا ورسېدل تر روم او دې پورې د روم امپراتورۍ کې واردات د ورېښمو یوه ډېره عمده برخه وه چې پس له هغه نه بیا د ورېښمو تولید مدیترانې کې، لبنان او دې کې وینئ. اما بله خوا یې دا ده چې د ورېښمو لاره یو وار نه ده منځ ته راغلې، د تاریځ په طول کې هم ډېره پراخه شوې ده او هم کمه شوې. کنشکا د مثال په توګه د دې لپاره چې ځان له اوسني ایران نه خلاص کړي، لاره یې د سندهـ له لارې نه خلاصه کړله سمندر ته. زموږ تاریخ کې موږ دې امپراتوریانو ته یوازې د نظامي په برخه کتلي دي، اما نه د تجارتي په برخې کې. نو د ورېښمو لار یوه له لارو نه ده او یو بل لیکوال دی چې فرنکوپن نومېږي، هغه هم په یوه بله طریقه راغلی چې د ورېښم لارې، نه لاره یعنې یوه لاره نه وه، متعددې لارې دي او که په دې ترتیب راشئ یو ډېرې واضح نقشې بېرته جوړېدلی شي چې دې لارو کې څه په حرکت کې وو او دغه زما الهام و د دې لپاره چې کورېډورونه جوړ کړم، ځکه دې لارو ته باید وګورئ، یوه لاره نه ده، ډېرې لارې افغانستان کې ختمېدې. او یو مثال و زموږ اسلامي دورې کې چې ټول لارې بغداد ته ځي، نیمې لارې د دنیا بلخ و بګرام ته ځي.&nbsp;<br>جنبش: استاده مننه، هیله ده په دا اوس وخت کې که نیمې نه وي، یوه لویه برخه د سوداګریزو لارو په وطن بیا را ماتې شي چې خلک د دې پرځای چې په جګړو او ژنو فکر وکړي، د ځان په هوسا کولو د وطن په رغولو او ودانولو باندې فکر وکړي. بېرته تاریخ ته، د زردشتي تمدن دوره د سکندر برید سره پای ته رسېږي، که یو ځل نه وي ورو ورو پای ته ورسېده، دا بهیر څنګه را پیل شو، څنګه وشو دا کار؟&nbsp;<br>دکتور غنی: شمال د افغانستان کې ځای یې ایراني تمدن ونیوه چې بالآخره بدلېږي په ایراني باختري تمدن کې. او اوله دوره کې د سکندر له مرګ نه پس فعلنی افغانستان او خاصتاً شمال د افغانستان سوریې سره ارتباط پیدا کوي. او دا مه هېروئ چې څو سوو کالو کې پس له سکندر نه اوسني ایران ساحې کې ملوک الطوایفي راغله، اما اوسني افغانستان کې بالعکس یوناني دولت راغی څو سوو کالو لپاره او یو لوی تمدن راغی او یونانیان بودایی مذهب یې ومانه. دغې دورې کې دا چې موږ خاصتاً ای خانم ته باید وګورو، ای خانم له هغو ښارو نه دی چې &ndash;وختې مې چې تاسې ته عرض وکړ چې تخار کې یوه لویه تپه کې و او دا مرحوم اعلیحضرت چې ښکار ته تّه، کشف کړ چې معبد و د اکاډمۍ او د دې آثار یې ولیدل دا لوی ستونونه وو او بیا پس ته په قندز و بغلان و دې کې هم را ووتل. دغه ښار د ۶۰۰۰ خلکو ستدیوم یې درلود، اکاډمي یې بې&zwnj;حده لویه وه. انجینرۍ له نظر نه ټول د اوبو تنظیم د ښار منځ کې و او دا په زړه پورې ده ځکه چې دا یوازینی ښار دی تراوسه چې زه پوهېږم &ndash;ځکه عینک باندې کار روان دی نه پوهېږم نتیجې ته رسېدلی که نه، چې موږ یې ۳ بعده په مصنوعي توګه لیدلی شوو، لکه چې یو موزیم ته لاړ شوو بېرته ورته کتنه کولای شوو.&nbsp;<br>جنبش: اوس یې څومره برخې پاتې دي د دغه ښار؟&nbsp;<br>دکتور غني: آثار پاتې دي، کیندنې یې فرانسویانو په اول کې وکړلې له بدې مرغې دوام یې ونه کړ او له بلې خوا نه بګرام کې یو انګریز و چې د اردو د انګرېز نه تښتېدلی و او ډېر کاله یې دوست محمد خان سره تېر کړل او پس له لومړي جنګ نه بېرته لاړ، مسان نومېږي. مسان لسها زره سکې له بګرام نه ټولې کړې چې اوس د برټیش موزیم یا موزیم د انګلستان سلطې لاندې دي او همدارنګه ځينې برخه زموږ طلاوې چې تجارانو پس ته د طلا تپې په ارتباط باندې ویستل هندوستان ته هلته ونیول شول او بیا هم انګلستان ته وړل شوي دي. طلا تپه یوه برخه د دې ده چې آثار یې له ښې مرغې په نمایش باندې ایښودل شوي ټولې نړۍ کې او بې&zwnj;ساري مجموعه ده. اما له بدې مرغې نه اکثره برخه د طلا تپې پس د داود خان له نسکورېدو نه چور شوه. او عظیم بیداد چې موږ باندې شوی په دا څلوېښت کالو کې زموږ د لرغونو اثارو پټول دي، له بودایي دورې نه نیولې او نورو دورو کې...&nbsp;<br>جنبش: شورویانو یوړل چې واضح یې وکړو؟<br>دکتور غني: نولسمې پېړۍ نه پس دا شروع شوله، ځکه چې لومړۍ برخه کې زموږ چارواکو کومه علاقه نه درلودله. د مثال په توګه، د خیبر درې نه تر کابله، غزني، قندهاره پورې او دې خوا ته بر بامیانو او بیا سمنګانو او بلخ دې کې زموږ د بودایي دورې آثار &ndash;شیوکيو یا دې ټولو کې وګورئ، په عظیمه توګه [وړل شوي]. کابل کې ۴۰ بودایي ستوپې موجودې وې، په قدر یې نه پوهېدو، ځینو خلکو یوړل، پس له هغه نه امان الله خان فرانسویانو سره قرارداد ورکړ او یوازې دوی ته یې اجازه ورکړه، نو په منظمه توګه راغلل. اما د داود خان د حکومت له سقوط نه دا چور شروع شو او دوام یې درلود او لا هم له بدې مرغې نه دوام لري او په دې قدر باندې خلک نه پوهېږي. له ښې مرغې نه اوس بین&zwnj;المللي اصول راغلي دي چې بېرته یو ملت د خپلو تاریخي لرغونو آثارو د بیا غوښتلو تقاضا کولای شي او یو برخه د دې موږ د خصوصي موزیمونو د امریکې نه بېرته په لاس کې کړل، اما اوس بیا هم د دوی ادعا دا ده چې افغانستان کې امنیتي شرایط نشته او خپلو لرغونو آثارو باندې علاقه نه لري له هغه نظر نه قاچاقبرانو ته بېرته زمینه برابره شوې.&nbsp;<br>جنبش: سکندر از خود چی را به جا ګذاشته در مسئله تمدن شهری وقتیکه به هند می رفت در جریان راه ایا آثار شهری از آنها داریم؟&nbsp;<br>دکتور غنی: تاریخ سکندر چند صد سال بعد از مرګ اش نوشته شده از طرف اریا، یک نویسنده رومی است. ادعا این است که مثلی که سکندریه را ګذاشت در مصر، سکندریه های مختلف را ایجاد کرد. هرات وجود داشت قبل از این که سکندر بیاید. حاکم هرات هم مقابله کرد بارها، بنابرین که سکندر اساس هرات را ګذاشته باشد اګر شهر موازی با هرات ایجاد کرده باشد قابل غور است، اما غیر از آن [خود هرات را ایجاد نکرده است]. نام قندهار را یک قسمت زیاد مورخین به سکندر مبدل می کند، یک سکندریه در قندهار وجود داشت و از این جهت احتمال زیاد که پنجوایی یک مرکز عمده شهر تمدنی بوده باشد یا شهر فعلی قندهار. در قسمت بګرام اساس به مراتب واضح تر معلوم میشود، اما خاصتاً بګرام از ارګ کنشکا است و همچنین کاپیسا. و اینجا فراموش نکنید راه را که در دوره یونان باختری ما تعقیب میکردیم در هند، از راه تګاب و نجراب بود، نه از راه کابل. کلمه بګرام یک تعبیر این است که شهر بود و بګرام های مختلف وجود داشته. و باید دیده شود، از ساحه صلاحیت من بالاتر است، در زبان&zwnj;شناسی من سالها است که تحقیق نکردیم. اما در شمال افغانستان قسمیکه پیشتر خدمت تان عرض کردم، چیزی عمده ییکه ماند ای خانم بود، در قندز هم ستون ها و اینها وجود داشت، اما تحقیقات وسیع ییکه باید صورت بګیرد ته به حالی صورت نګرفته. و همچنین بالاحصار بلخ به هزارها سال میرود و چون تا به دقت تمام هر مرحله دیده نشود تمام آثار را دیده نمی توانیم. اما چیزیکه واضح است سکندر از راه پنجشیر رفت و قبل از این که سکندر از این راه بیاید وضاحت وجود دارد که یک قسمت یونانی ها در دره پنجشیر وجود داشتند، از کوتل خاواک تیر شد و در اندراب هم آثاری بود که تا سالهای پیش وجود داشت که چند تعمیر برای حفظ راه ساخته بود. اما سکندر عادت اش بود که اساس شهرها را میګذاشت، اما دوام از این که کدام شهر را در دوران حیات خود در افغانستان و آسیای مرکزی به صورت تکمیلی دیده باشد، به مراتب کمتر است، چون در هیچ جای اینقدر به صورت دوامدر این بود و باش نداشت، اما حرکت اش از راه کنر به باجور و اینها تثبیت شده، چون از راه کنر و باجور به طرف اباسین و اتک و در حال حرکت به پنجاب بود که بالآخره عسکرهایش طغیان کردند و پس رفتند. و راه برګشت اش از راه بلوچستان بود که صدمات بسیار زیاد [دید] و نزدیک خودش تمام عساکر اش تلف شده بود.&nbsp;<br>جنبش: سره له دې چې کېدای شي هماغسې چې تاسې وویل سکندر دغسې یو څه چې موږ په دقت سره وویل شوو، ښاري برخه کې نه دی پریښی، اما له ده نه وروسته دا کوم تمدن چې یونانیانو ادامه ورکړه او په افغانستان کې یې واکمني وکړله او تر موږ را ورسېده، یو جلا مکتب دی. هم د زیوراتو او د سینګار شیانو په برخه کې، هم د معمارۍ په برخه کې، دا دوره لنډه له تېرې دورې سره او راتلونکې دورې سره چې بودایي تمدن دی څنګه مقایسه کولای شوو، له هنري او معماري پلوه؟&nbsp;<br>دکتور غنی: ډېره خاصه دوره ده او بل دا ده چې دا له بودایي دورې نه بیلولی نه شئ، ځکه یونان باختري پاچایانو بودایي مذهب ومانه. منندر یو پاچا و چې کابل کې یې یو مرکز و او بل مرکز یې اوسنۍ راولپنډۍ او دې کې و. منندر نن په سریلانکا کې لوی ترین شخصیت دی، ځکه ده سره مکالمې شوې دي چې د یو عادل پاچا ځوابونو باندې یې انعکاس ورکړی. له بلې خوا نه دلته مه هېروئ چې زموږ د بودایي دورې تمدن د مجسمو په جوړولو کې یوې عظیمې برخې ته ورسېده. دلته دا هم باید واضح کړم چې دا بُتان نه وو، بودایي مذهب کې دا د بُتانو پرستش نه دی، دا دوی یوه مفکوره د روښنایۍ لري چې یو بودا دوی فکر کوي چې په اسمان کې دی او بل هغه فزیکي بودا دی او له بلې خوا نه د دوی عقاید په دې کې دي چې هر مذهبي متخصص د دوی باید ددې کوشش وکړي چې په بودا باندې [بدل شي]، بودایي مرحلې کې ورسېږي، یعنې بودا تنها یو فرد نه دی یوه مرحله ده. او دغه مجسمې چې جوړې شولې چې عظیم ترینه نمونه یې معلومدار بامیان ده او له بلې خوا نه په سوات کې. سوات کې یو سلسله آثار وګورئ چې بې&zwnj;ساري دي چې کونړ، باجوړ و سوات و دې سره ارتباط لري، دغه دوره واقعاً یوه بې ساري دوره ده. او له بلې خوا نه وختې چې دې ته ګورئ خاصتاً د لندن په موزیم کې دا ډېر په آسانه توګه درته ښکاره کېږي ځکه چې دوی د ټولې نړۍ آثار یې راوړي. د بودا څهره بدلېږي، آثار یې یوناني کېږي او ډېرتر بدلېږي، نو دا یوه بې&zwnj;ساري دوره ده او په عین حال کې له ښاري تمدن له ایجادولو نه یوازې بګرام و دا نه دي، ټیکسلا ته هم باید وګورو. اولین بودایي معبد شاید ټیکسلا کې جوړ شوي وي چې له هغه نه بېرته هندوستان خوا ته لاړ او د ټیکسلا تمدن د ګندهارا تمدن، دا هغه تمدن دی چې دا لویه ساحه د کابل د سیند د حوزې له یو خوا نه، او له بلې خوا نه شمال د افغانستان او دا برابروي. او دلته دا مه هېروئ چې دغه تمدن و چې زمینه د علومو د انکشاف یې راوړه، د مثال په توګه د الجبر و دا. او اوسني ننګرهار کې یو لوی فلسفي مکتب و چې همدا پروفیسور بکویټ په واضح توګه تشریح کړې چې بېرته دا یونان ته څنګه ورسېده او څه نوع ارتباطات وو. دې برخې کې له بدې مرغې نه اروپایانو یونان په نولسمې او شلمې پېړۍ کې بدل کړ د اروپا په مهد باندې. د دې په ځای چې وګوري چې یوه لویه تمدني حوزه وه او دوی اول یې په حاشیې کې وو، بیا یې په متن کې راغلل بیا یې بیا په حاشیې کې لاړل، نو د هغه په لیکنې باندې له بدې مرغې نه د نړیوال تمدن په حیث باندې تنها په یویشتمې پېړۍ کې ده چې واقعاً موږ له اروپایي تعصبونو نه وتلي یوو او اوس کولای شوو چې دې ته بېرته وګورو. دا دوره ډېره مهمه ده د فکري له نظر نه، وختې چې ارسطو په تخار کې درس ورکول کېده، نو فکر وکړئ چې بلخ کې دا څومره مهم و، بیا په ټیکسلا کې، په بګرام کې او نورو ځایو کې. کنشکا لوی ترین کنفرانس د بودایي مذهب په باره کې په کشمیر کې ونیوه، نو د دې دورې تاثیر په مختلفو برخو کې دی، ځکه چې دا زموږ کوشاني دوره ده. او زموږ بله برخه د ارتباطاتو تر منګولیا او چین پورې ګورئ، ځکه بار بار دا موجونه راغلي دي. ترکي موج آخري موج د دې و، د فردوسي د تاثیر لاندې دا همیشه لیدل شوي دي د ایران او توران، اما ضرور ده چې یو نوی نظر په دې باندې وشي او د دې دورې اهمیت زموږ بیا اسلامي دورې ته او بل اوسنۍ دورې &nbsp;ته د یو تمدني څلورلارې په حیث باندې په واضح توګه وګورو.&nbsp;<br>جنبش: ډېره مننه استاده، وخت ته په کتو به فکر کومه چې د ګندهارا په ډېر پیاوړي او ډېر شتمن فرهنګ او تمدن او دغه راز ټیکسلا، باجوړ، خیبر، هډه، مندیګک او دې باندې که وخت پاتې شو، دې باندې هم لږ لږ تم شوو په راتلونکو خپرونه کې، له بده مرغه اوس به وخت نه وي. نو راتلونکې خپرونه به له بودایي تمدن نه را پيل کړو همداسې به یې پسې وغځوو، اسلامي برخې ته، دا خپرونه به چې د افغانستان د تمدني تاریخ او د ښارونو د تمدن تاریخ و په دې ځای به یې دا لومړۍ برخه پای ته ورسوو، د خپل ګران مېلمه ولسمشر محمد اشرف غني نه او تاسې نه، له ټولو نه مننه کوم، تر بلې خپرونې مو په خدای سپارم.&nbsp;<br>دکتور غني: خدای مو ساته، تل دې وي افغانستان، یشه سین افغانستان، زنده باد افغانستان.&nbsp;</p>
<p>&nbsp;</p>