۱۳مه ګڼه: ځنګلونه (دویمه برخه)

<p>ځنگلونه<br>دویمه برخه<br>جنبش: شام شنونده برنامههای مسلسل در مورد ارزشهای مادی و معنوی افغانستان با رئیس جمهور محمد ارشف<br>غنی هستید.<br>با سالم همه تان را به این برنامه نوبتی با من داود جنبش خیر مقدم می گویم.<br>نننۍ خپرونه کې بیا هم د ځنگلونو او ورشوگانو بحث غځوو او ایله یو څو نور اړخونه یې راسپړلی شوو، ځکه چې د<br>ټولو ښېگڼو سپړنه یې د ځنگله د ونو هومره گ ور ې خپرونې غواړي چې له بدهمرغه دغه امکان به اوس نه وي.<br>ډاکټر صاحب غني تاسې ته بیا هرکلی وایم، بلې خپرونې ته ښه راغلئ، حوصله مو پراخه.<br>دکتور غني: بسمالله الرحمن الرحیم. ډېره مننه له تاسې نه او زما ډېر تاوده سالمونه او احرتامات خویندو او ورونو ته<br>هر چېرته چې دي.<br>جنبش: ژوندي اوسئ، د هغوی په استازیتوب عليکمسالم.<br>بې له ځنډه به الړ شوو د خپرونې موضوعگانو ته. تېره خپرونه کې مو د افغانستان د ځنگلونو پراختیا، ځینې خطرونه<br>او زیانونه چې ور اوښتي دي او هغه سیمې چې زیامننې شوې دي، هغه مو یو څه وڅېړل. اوس په دې باندې غږېږو<br>چې دا زیانونه څنگه جبیره او جربان يش، الرې یې څه دي او څنگه؟<br>اوله پوښتنه مې د دې لپاره ده چې موږ خپل ځنگل وپېژنو. موږ معموالً کله چې ځنگل یادوو استاده، فوراً لرگی او د<br>ونې سیوری او د ځینو شاعرانو شعرونه ذهن ته راځي، خو یوازې داسې نه ده، موږ ځنگلونو کې داسې مېوې لرو چې<br>نړیوال بازار لري. جلغوزي یې په دغه وروستیو کې ډېرې مشهورې شوې وې، نورې میوې هم لرو.<br>دکتورغني: بلې، پسته مو هم ډېره مشهوره ده. بادام مو مشهور دي. اینځر مو مشهور دي او ]پر هغه رسبېره[ که دښتو<br>ته مو و گورئ یوازې هېنگه )اېنجه( مو چې اول په طبیعي تو گه په پېړیو زموږ کاکړو له هلمند او ]نورو سیمو[ ... ټو لوله<br>او سمنگان ]یې[ بله برخه ده. په کال کې له ۰۲۲ تر ۰۲۲ میلیونه ډالره صادرات یوازې د اېنجې دي. افغانستان مخکې<br>له ]شوروي[ یرغل، د نړۍ له لس عمده صادرونکو هیوادونو و د وچې میوې. همدارنگه زموږ چهارمغز او نور مواد با<br>ارزښته دي او نوم لري.<br>دفرت دکتور محمد ارشف غنی<br>تاریخ: /۲۰ثور۱۴۰۳/<br>جنبش: د دغو مېوو یو شمېر ځنگيل دي او یو شمېر یې په سمه او هواره کې کېږي اما په ځنگيل دغو کې یې زه د<br>خپلې سیمې د میوو په حساب گور گورې هم یادولی شم چې ډېرې خوندورې وې او موږ خپله هم ټولې کړې دي او<br>یو رقم مېوه ده چې ځینو ته ښه نه برېښي، د څېړۍ نه راځي او پر گي ورته وایي یا پیر گي په اور کې يې اچوي، ماته خو<br>یې خپله خوند راکاوه.<br>فکر کوم چې دا لیست به نور هم اوږد وي. بیایید فعالً در مورد این صحبت کنیم که آیا تجربه موفق جهانی در بخش<br>صدور محصوالت مفید جنگلی، از جمله میوهها، رصف نظر از چوب وجود دارد که رسمشق کشور ما قرار بگیرد؟<br>دکتور غنی: بلی خوشبختانه. اگر مسئله را محدود نکنیم تنها به صادرات، بلکه در قدم اول رس محافظت و احیای<br>جنگالت بیاییم. جرمنی قرن نوزده و ابتدای قرن بیست، بعد از جنگ دوم جهانی یکی از موفق ترین نظام های<br>مدیریت جنگالت داشت. کوریای جنوبی با الهام از جرمنی توانست در ظرف چهل سال نه تنها جنگالت خو د را<br>احیا کند بلکه ساحه جنگالت خود را دو ]برابر[سازد.درکوریا خاصتاً این اهمیت خاص دارد، از خاطر یکه مقدار<br>بارش ساالنه از چهارصد ملی مرت در سال زیادتر است. کوههای دور پایتخت سول مطلق سیاه بودند، اما زن و مردها<br>از طنابها خود را آ ویزان کردند و خاک را با سطل ها انتقال دادند.<br>در امریکای التین کشور کوستاریکا توانسته یکی از موفق ترین شیوههای جلب رسمایه بین املللی را برای احیای<br>جنگالت از طرف کمپنی های مختلف ]وغیره[ ایجاد کند.<br>از کشورهایی که در این اواخر در چند دهه فعلی اقدامات کرده اند، اقدام حکومت خیربپښتونخوا که در حدود یک<br>میلیاد درخت غرس کردند، تا ٪۵۸ فیصد آن نتیجه داده، یکی از اقدامات بسیار مهم در منطقه است.<br>در هندوستان یکی از علامی جاپانی به نام میاواکی )Miyawaki Akira )حاال عمرش اگر هنوز هم حیات داشته<br>باشد از ۰۲ باال است. اهمیت ]کار ش[ در این است که آ قای میاواکی ثابت کرد که در پنج سال یک جنگل از بته<br>گرفته تا درختهای ۰۲ مرته به صورت اساسی ایجاد شده می تواند و وقتیکه ایجاد شود خودش بعد از ۵ سال به اندازه<br>ای رطوبت تولید می کند که قابل تداوم و پایدار باشد. این در هندوستان به مقیاس بسیار بزر گ از طرف یک نهادی<br>که به نام اففارست )Afforestt )یاد میشودروی دست گرفته ]شده است[.<br>از نگاه تاریخی احیای جنگالت امریکا بعد از این که ساحه گندم انتقال کرد از شامل رشق امریکا به وسط امریکا و<br>غرب امریکا، یک مثال بسیار زنده است و آنجا معلومدار مقدار باران قابل مالحظه است و همچنین جنگالت کانادا<br>قابل ذکر است که حفاظت از آن مثالهای بسیار خوب بوده می تواند.<br>جنبش: فکر می کنید که این تجارب، مخصوصاً از آن دانشمند جاپانی که شام گفتید منحرص به مناطق مخصوص<br>است یا می تواند تعمیم شود در کشورهایی مثل افغانستان؟<br>دکتور غنی: خوشبختانه هم تجربه کوریای جنوبی و هم طریقه آ قای میاواکی و داکرت ناکامورای مرحوم تعمیم شده<br>می تواند. یکی از بزر گرتین علامی کوریای جنوبی که متخصص جنگالت است به نام آ قای داکرت کیم ترشیف آ ورده<br>بودند و نکته کلیدی آ نها، ]بعد از آنکه[ کابل و چند والیت دیگر را دیدند، این بودکه گفتند: شام یک وجه خوب<br>دارید، اکرث مقدار باران تان به اندازه ای نیست که خاک کوهها را به صورت اساسی از بین برده باشد، ضعیف شده اما<br>قابل احیا است. و اگر این دید گاه را با طریقه ییکه آ قای میاواکی مطرح کرد در هندوستان در والیات بسیار مختلف<br>هندوستان &ndash; که ویدیوهایش در متام انرتنت و اینها وجود دارد- یکجا کنیم ]نتیجه می دهد[. و خوبی اش این است<br>که از سطوح پایین تا سطوح باال ترتیب شده می تواند.<br>نکته دیگرش تجربه بسیار موفقانه داکرت ناکامورا است. من نه تنها بارها همرایش دیدم و مالقات کر دم، بلکه از<br>حکومت جاپان تقاضای خاص کردم &ndash; کمک زیادی که به داکرت ناکامورا می آ مد از منابع فردی جاپان بود، مگر<br>حکومت جاپان عالقه اش را جلب کردیم. در آ خر داکرت ناکامورا نه تنها در کرن و لغامن کار می کرد بلکه عالقهمند<br>شده بود که در بادغیس هم اقدامات کند.<br>جنبش: د دې لپاره چې اورېدونکي،... ښه ناکامورا پېژين په افغانستان کې د کاکا مراد په نامه مشهور و، د افغانستان<br>تابعیت یې ترالسه کړ، واقعاً یې کارونه د ډېرې ستاینې دي چې په تاریخ کې یې نوم پاتې يش. کوالی شئ په لنډيز<br>یې ووایئ چې د ده طریقه په څه والړه وه؟ او و لې مهمه ده افغانستان ته؟<br>دکتورغنی: واقعاً ټول افغانان باید دېسړيباندېویاړ وکړي. اول تاسو ته وایم چېدیولی اوبو او ځنگلو ته متوجه<br>شو؟ دی ډاکټر و، پېښور کې یې کلینیک خالص کړ، د مقدس جهاد په شپو کې، خپله به ده په خپلو اوږو باندې<br>مریضان کوټو ته وړل. دا ټول مریضان یې ]چې[ ولیدل، ]نو په[ اصيل ټکي پوه شو. ویل یې دوی خو سمه ډوډۍ نه<br>ده خوړلې. هلته ]افغانستان کې[ وچکايل وه، نو دی چې الړ هلته]جاپان ته[، له ډاکټرۍ واوښت ]او د[ اوبو لوی<br>متخصص شو. په اوبو باندې يې څه وکړل؟ د کنړ اوبه توندې دي ....<br>پښتو یې بېحده ښه وه، نه پوهېږم تاسې وررسه غږېديل وئ که نه؟<br>جنبش: له بده مرغه نه وم غږېدلی.<br>دکتور غني:ډاکرت ناکامورا مطلقه کونړۍ او ننگرهارۍ پښتو باندې غږېده، لهجه یې نه درلوده.<br>جنبش: همدې لپاره خلک یې کاکا بويل.<br>دکتور غني: خلکو ټولو ورته کاکا ویلې. نو ]د[ کونړ اوبو ته یې ویل ]چې[ لیونۍ اوبه دي. ویل یې لیونۍ اوبه دي،<br>لیونی ]ورته[ په کار و.<br>جنبش: او لیونی کار یې هم کاوه، پخپله یې ډبرې وړلې.<br>دکتور غني: لیونۍ مینې رسه یې کار کاوه. زما او د ده چې دا ګډه ولگېده، دواړو ویل ]افغانستان رسه[ موږ لیونۍ مینه<br>لرو.<br>]د اوبو د مدیریت[ طریقه ]یې[ جاپان کې له څلور سوه کاله دمخه ]نسخو له مخې[ پیدا کړله. پس له هغه یې دا<br>سلسله ولیدله چې له یوې خوا د اوبو ستونزه ده او له بلې خوا سېالبونه راځي. خپل کتاب کې یې ډېر په و اضح تو گه<br>لیکيل چې سېالب راغلی و او د ده کانالونه ال نه وو خالص شوي. پخپله په تراکتور کې کېناست او د سېالب مخه یې<br>و گرځوله. نو ]کومې[ ونې چې ده کېنولې، برخالف د نورو ]خلکو[ چې ونې یې له نورو ځایونو راوړلې، ده هغه طبیعي<br>ونې چې په کونړ او گمبیري دښته کې وې، هغه یې راوړلې. د تیږو د استعامل یوه طریقه ده منځ ته راوړله چې څنگه<br>سواحل خوندي کړي. دا تیږې په یوه جال کې اچول کېږي، د اوسپنې په یوه جال کې. دا طریقه اول په ایټالیا کې منځ<br>ته راغلې وه، خو ده ډېر سخت انکشاف ورکړ او د دې له پاره چې دا تیږې ټینگې يش، د تیږو ]له پاسه[ یې ونې<br>کېنولې. د ونو ریښو هم تیږې ټینگې کړې، هم چې سېالب راځي د سېالبونو مخه یې ونیوله. نو دغه طریقه ده ]ایجاد<br>کړه[. ښهوالی یې دا دی چې دا ]کار[ یې ټول په افغانانو وکړ. د ده د جاپاين تخنیکي ملگرو تعداد ډېر کم و، دوی<br>یوازې وسیله وو. یو انستیتوت یې له افغانانو رسه جوړ کړ چې هغوی دا پوهه زده کړې ده. مصارف یې د هر بل رقم<br>کانال چې جوړ شوی یا هرې لویې پروژې، پرتله بېحده کم دي.<br>جنبش: زه ډاډه یم چې د ده شاگردان به وي او دغه اصول به یې زده کړي وي. چې اورېدونکو ته یې آ سانه کړو:ده<br>له سیمهییزو موادو نه د کانکرېټ او نورو پر ځای له سیمهییزو ډبرو او دې نه کار اخیسته او ونې یې پر رس ورته کېنولې<br>چې هم زرغونتیا رامنځته کېده ،ځنگيل سیمه پراخېده او هم د سېالبونو او سیند د تخریب مخه نیول کېده.<br>دکتور غني: او څنگ د دې کې، ده کانالونه جوړ کړل چې اوبه اول پستې ]ورو[ يش او له هغې توندۍ ]ولوېږي[. دا<br>یوه بله خاصه طریقه ده چې د شگو یو کوچني بند غوندې &ndash; جزیره یې ورته جوړوله او پس له هغه نه بیا بندونه وو.<br>بندونه په کانالونو راغلل او کانالونه، اوږده کانالونه دي، ځينې یې له ۰۲ کیلومرتو نه اوږده دي. نو صحرا واقعاً شنه<br>شوله. هغه گمبیری چې د مر گ ځای و او خلک به جل په کې وهل ځکه چې اوبه به یې نه پیدا کولې، اوس له ښایسته<br>ځایونو د افغانستان دی. نو دا درښيي چې په عميل تو گه امکان د دې شته چې صحرا ]بدله کړئ[، د صحرا کېدو مخه<br>ونیسئ او افغانستان بېرته زرغون کړئ.<br>جنبش: شام قبالً از یک دانشمندی یاد کردید که گفته اند احیای جنگالت در مدت بسیار کوتاه مثالً در حدود پنج<br>سال ممکن است، آیا درختهایی که در این سیستم میآید که زود جنگلزار ایجاد میشود، قابلیت منو در افغانستان را<br>دارد؟ این تحقیقات صورت گرفته ]است[؟<br>دکتور غنی: دو بخش دارد. یکی درختهایی که به صورت طبیعی وجود دار ند. ما می فهمیم که با استفاده از شیوه<br>داکرت ناکامورا اینها را چطور وسعت ]و[ تعمیم بدهیم. دوم، انتخاب کوریای جنوبی بسیار دلچسب بود، چون اینها با<br>فقر شدید مواجه بودند. این کوریای متحرک قوت جهانی اقتصادی امروز نبود، رشایط بسیار بد داشتند. در سالهای<br>۰۰۹۲م که توسعه دوامدار خود را رشوع کردند، ]آنگاه[ تصمیم گرفتند که باالی دو نوع درخت رسمایهگذاری کنند.<br>درختهاییکه در ۵ سال به مثر میرسند و درختهاییکه در ۰۲ سال و مترکز شان رس همین بود. چون ما رشایط مختلف<br>اقلیمی داریم و خوشبختانه نقاط مختلف ]وجود دارد[ مخصوصاً آ ن نقاطی که مونسون هندوستان به آ ن میرسد و<br>هوای مرطوب دارد، می توانیم رس انواع مختلف ]درخت ها[ رسمایهگذاری کنیم و همین نوع ]پیرشفت[ را ببینیم.<br>نکته بعدی اش این که ما بعض درختهای وحشی داریم مثل زیتون وحشی در خوست. زیتون خوشبختانه در خیرب<br>پښتونخوا به سطح بزر گ رسش رسمایهگذاری شده است بخاطر ی که هدف در آ نجا این بود که از واردات ]روغن[<br>زیتون که یکی از اقالم عمده وارداتی پاکستان است، جلو گیری شود و اینها بتوانند به طرف خودکفایی بروند. اما متام<br>ابعاداین بازهم به خاک شناسی منظم تعلق دارد و هم به شناخت درخت و خاصتاًآ شنایی مردم و رسمایهگذاری برای<br>این کهمردمبهصورت واقعیبفهمند کهاین درختهارا چطور حفظ کنند، محافظت کنند و بازدرنفعش مشرتکاً سهم<br>داشته باشند.<br>جنبش: نو په دې حساب کله چې د ځنگل د بیا احیا کېدو طرحه جوړېږي راتلونکی اقتصادي ارزښت، اقلیمي ارزښت<br>او دا ټول یې باید په پام کې ونیول يش. موږ داسې یوه رسوې لرو چې مثالً په افغانستان کې تراوسه په دې ځنگلونو<br>کې کومې ونې دي؟ ما درې څلور نومونه اورېديل دي: څېړۍ ده، نښرت دی،ښوون دی ځنگيل، کېدای يش ځینو<br>ځایونو کې بادام وي. عمومي لیست یې شته؟ موږ دا معلومات لرو؟<br>دکتور غني: بهرتین لیست د افغان پوهانو او جرمني پوهانو ]له خوا[ په دوو ټوکو کې خپور شوی او منظم موجود دی.<br>اما له لیست نه مخکې، ما چې تاسې ته وویل، ۰۰ برخې طبقه بندي موجوده ده، چې پرې پوهیدای شو. دا ټول باید<br>په یوه انسجام ]کې[ رايش. خربه په لیستونو کې نه ده، خربه په دې کې ده چې یو لوی هدف لکه څنگه چې ما وویل،<br>د سل میلیون ]ونو له کینولو[ یې پيلوو یا یو میلیارد خوا ته ځو، خو یو هدف باید وټاکو، یو واضح لید ]باید[ ولرو او<br>د هغه لپاره مال وتړو.<br>دویمه دا ده چې مختلفو رشایطو ته باید پام وکړو. لومړي قدم کې څنگه هغه ځنگلونه چې زرهاوو کلونو نه زموږ ميل<br>میراث دی، د هغه ساتنه ويش، د هغه وده ويش او مخنیوی ويش چې له منځه الړ نه يش. بل، د دې په څنگ کې<br>څنگه ټول ]د[ طبیعت نظام ته له ۰۵۲۲ مرتو نه تر ۰۲۲ پورې چې کمرتین دی، دا په یو ترتیب کې راوړو چې ټول<br>رسه خوندي يش.<br>بله خربه یې دا ده چې بیا هم موږ او تاسې په دې وغږېږو چې څنگه سیل ب ر اوبه موږ ذخیره کوالی شوو او په هغو<br>لومړیو کلونو کې چې د ځنگلونو بیارغونه اوبو باندې والړه ده، څنگه به له دې نه ]اوبه[ ورځي؟ او چېرې چې بار ان<br>دی په طبیعي تو گه، هغو برخو کې به څنگه ]کوو؟[.<br>نو یوه منسجمه برنامه په کار ده چې ډېر وخت نه غواړي، اما اصويل دریځ باید موجود وي. زموږ جنجال جناب<br>جنبش صاحب دا دی، چې اکرثو تخنیکي موضوعاتو کې زموږ پوهانو مختلفو ملکونو کې درسونه ویيل دي، خو په<br>یوه منظمه تو گه د دوی فکرونه راټول نه دي. نو دا تسهیل غواړي، باید دا ټول رسه کېنوئ، یو بل باید دوی مال کړي<br>او یو بل ته قناعت ورکړي. ځکه له بده مرغه که سړي ابتدایي تحصیالت کړي وي - دا ټول په ځوانۍ کې موږ تېر<br>کړي دي، غرور د ځوانۍ ډېر دی- سړی بل چاته غوږ نه نیيس. د غوږ نیولو طریقه دا ده چې ټول باید راشوو چې یو<br>بل رسه خپله پوهه یو ځای کړو، ځکه اکرث و نورو ملکونو کې چې درس وایئ، درس د هغوی د رشایطو لپاره دی، نه<br>ستاسو د رشایطو لپاره.دا واقعاً یو ميل بنسټ غواړي او یو ميل لید غواړي چې انشاءالله تعالی عميل کېدای يش.<br>جنبش: و در عین حال بدون شک تحقیقات منظم و دقیق میخواهد که نیازهای احیای مجدد جنگالت ما چیست ]و[<br>کدام درختها است چون یکی از جنگلشناسها ییکه همرای شان صحبت داشتم گفتند که باید دقت صورت بگیرد،<br>هر نوع درخت نباید به افغانستان وارد شود، چون تعدادی از درختها -آ نها اصطالح اگریسیو Aggressive را استفاده<br>کردند و گفتند که تجاوز گر استند از این خاطر باید یک مطالعه دقیق صورت بگیرد ]و[ بعد از آ ن اقدام به احیای<br>جنگالت شود.<br>دکتور غنی: مطلق، مثال بید روسی را من برای تان گفتم، از همین درختهای تجاوز گر است. یکباره گی چند نفر این<br>را وارد کرده و در همه جای کابل در نقاط مختلف ]غرس کردند[.<br>جنبش: در ار گ هم بود فکر کنم.<br>دکتور غنی: در ار گ هم بود و در ار گ هم کل ششکست. نکتهکلیدیاش این است کهزیادترین آ ب را ]جذب می<br>کند[. ابتدای کار باید از درختهایی شود که در محیط سابقه صدها سال یا هزارها سال را دارد. هر نوع نو درخت که<br>میآید یا بته ییکه میآید باید ابعادش سنجیده شده باشد.<br>نکته دیگرش این است که با خاک و آ ب و رشایط باید ارتباط داشته باشد. طریقه ها، مثلی که طریقه آ قای میاواکی<br>یا طریقه داکرت ناکامورا است، این طرق است، اما تصمیم گیری ]معیار های واضح دارد[ و بدبختانه بعض اوقات<br>همکاران ما تصامیمی گرفتند که ]آشکارا[ اتکا بر این ]اصول[ نداشتند و هر چیز ی که مورد توجه یک فردتخنیکی<br>بوده به آن توجه کرده بدون این که نتایج اقتصادی و ابعاد اجتامعی و محیط زیستی آ ن را به صورت اساسی ]در نظر<br>گرفته باشند[. همه اینها رضورت به یک دید گاه واضح و اطمینان از نگاه تخنیکی و از نگاه عملی دارد.<br>جنبش: په دې برخه کې غواړم ستاسې یوه تجربه واورم. داسې اقدام چې یوه سیمه مکمله زرغونه شوې وي ستاسې<br>د تصدۍ وخت کې، راته ویلی شئ؟<br>دکتور غنی: لومړۍ خربه د جلغوزو ده، ځکه زموږ ټولې جلغوزي قاچاق کېدل. ما د لویې پکتیا ولسونو رسه چې<br>ولیدل، زما طریقه دا وه &ndash; مخکې د کو وېډ )۰۰( له وبا نه مې تقریباً ۵۲۲۲ وطنوالو رسه په میاشت کې کتل؛ د لویې<br>پکتیا خلکراغللخاصتاًد ۰۰ ولسوالیو چې هلته درانه ځدران ورونه او نور اقوام وو، دوی مانه دې ته توجه وغوښتله.<br>موږ په ډېره لږه موده کې په دې وتوانېدو چې دوی ته د صادر اتو لوی بازار پیدا کړو او عین زمان کې په دې باندې<br>پانگونه وکړو چې څنگه ]دجلغوزو ونو د ډېرولو له پاره د نویو نیالگیو[ قوریې جوړې کړو. خصويص سکتور ]له<br>خوا[ نه لومړۍ فابریکه په گردېز کې جوړه شوه. اول قدم مو دا و چې چین ته هم ورسېدل، دویم هدف مو دا و چې<br>څنگه جرمني ته چې لوی ترین واردو و نکی د جلغوزو دی ]ورسېږي[. دا یې مثال و.<br>په همدې رقم موږ اخته وو یوه واضح لید رسه. دا لید چې نن ما تاسې رسه رشیک کړی، دا اول زما د نړیوال بانک له<br>تجربې پيدا شوی او پس له هغې چې ما د ټول افغانستان رشایط وکتل د ورشو، د ځنگلو د ټولو د کلیو د مالدارۍ او<br>کوچیاين ژوند د ارتباط سلسله مو پيدا کړله چې دا ټول په یوه تار کې رسه ونښلوو او د ارزښت زنځیر و رنه جوړ کړو.<br>په همدې حساب و چې د ميل پیوستون پرو گرام یوازې په کلیو کې پاتې نه شو، کوچیانو ته هم وغځول شو چې<br>مخکې له هغه ورته چا توجه نه وه کړې.<br>بله برخه د ميل پارکونو وه چې ډېره برخه د ميل پارکونو، د واخان کورېدور، د حشمت خان قول چې د دې ترتیبات<br>مخکې نیول شوي وو په ۰۲۰۵-۰۲۰۰ کې، د بامیان پارک، د نورستان ځنگل، آ ب ایستاده د غزين، د درقد ميل پارک<br>په تخار کې، د امام صاحب په کندز کې او نور، پکتیا کې د ځاځي میدان او د واما ميل پارک په نورستان کې... دا ټول<br>په نظر کې وو.<br>موږ ټول په دې باندې اخته وو، اما زما اصيل موخه دا وه چې موږ یو هدف وټاکو او ټولې دولتي ادارې په یوه چوکاټ<br>کې راوړو. ستونزه دا وه چې هم انجیو گانې ]او[ هم ]د[ ملگر و ملتونو دفرتو نه ]په خپل رس شوي وو[، هېڅ چا ته<br>مسوول نه وو، دوی مو یو چوکاټ کې راوستل، اما له ټولو نه مهمه خربه دا وه چې ولس رسه مو کار کاوه چې ولس<br>دا په خپلې گټې و گڼي نه په خپل تاوان. د دې لپاره چې د عرف او قانون ترکیب باید منځ ته رايش چې وکړای شوو<br>خلک په دې قانع کړو چې لومړی فعلی جنگالت وسايت او پس له هغه نه یې ]ډېرولو[ ته په اسايس تو گه رايش.<br>همدغه رقم د ننگرهار کانال چې عمده باغونو ته یې په کلونو توجه نه وه شوې موږ رس تر پایه پاک کړل.<br>د کو وېډ په دوران کې د کابل په شاوخوا کې موږ بېرته د ځنگلونو د بیا رغونې ترتیبات په وسیع تو گه د ميل رشکت له<br>الرې نه عميل کړل.<br>بله ]هڅه[ مو دا وه چې هر چېرې چې بندونه جوړېږي او نوې ویالې کښل کېږي په څنگ کې یې باید منسجم<br>اقدامات وي چې ونې کېنول يش او ځنگلونه ډېر يش.<br>جنبش: حتامً به په دغو طرحو کې د کابل د غرونو د زرغونېدو هم وه، همیشه له کوچنیوايل نه مې د کونړ له غرونو<br>رسه به مې مقایسه کول دا به راته سپېره معلومېدل. او دغه تلوسه مې هغه وخت چې کتمندو مې په ۰۲۰۵ کال کې<br>ولیده چې زموږ غوندې طبیعت لري نیپال مگر پالزمېنه یا پایتخت یې دغسې زرغون دی چې د سړي ورته هوس<br>راځي او حسد راځي. دا ځل چې الړ م کابل ته په دغو څلورو کلو کې یعنې وروستۍ کتنه مې مخکې په ۰۲۰۰ کې<br>وه، یو بدلون د شېردروازې غره په رس کې هغه ځای کې چې د افغانستان نوم لیکل شوی دی،د باالحصار نه لږ را دې<br>خوا چې ورته و گورئ، ونې معلومېږي. دغه د کابل د زرغونولو طرحه ستاسې په وخت کې رشوع شوې و ه، که فکر<br>کوئ دا به وروسته شوې وي؟<br>دکتور غني: نه، مخکې رشوع شوې وه. په واقعیت کې اوله برخه یې د کرزي صاحب دوران کې رشوع شوې وه، موږ<br>د کو وېډ دوران کې دې ته پراختیا ورکړله، ټول شاوخوا د شېردروازې د غره، مگر لویه طرحه مو معلومدار د شاتوت<br>بند طرحه وه چې له هندوستان نه مو پیسې پیدا کړې وې. د شاتوت د بند په جوړېدو کې، هلته چې د لو گر سیند د<br>میدان ورد گ سیند او د پغامن سیند رسه یو بل رسه گډېږي، دې ساحې کې موږ د ۰۲ کیلومرته مربع ميل پارک ترتیبات<br>نیويل وو.<br>له بلې خوا مو هغه بله طرحه چې پاتې ده ]دا وه چې[ یو رسک مو د شهدای صالحین نه د شېردروازې په رس ایسته<br>]تر[ بابر باغ پورې چې ټول وطنوال وکړی يش ]پاس شېر دروازې غره ته[ ور يش. هغه ځینې ]ونې[ مو چې کتيل<br>چې شېردروازه باندې کېنول شوي دي، دا په دې دوران کې وشول.<br>جنبش: او دغه ښکال بېخي له ډېر لرې ځای نه معلومېږي، زړه خو شحالوي. زه هیلهمن یم چې یو وخت د افغانستان<br>غرونه هم لکه د کتمندو یا نورو پالزمېنو غوندې زرغون يش.<br>خوب، در همین سلسله من یکی از برنامه های تلویزیونی را در ولسوالی خلم والیت بلخ در باغ جهانمنا اجرا می<br>کردم و یک متنفذ بدخشی را در آ نجا مهامن داشتیم. او گفت که ما یک نوع انگور کوهی را در کوههای بدخشان<br>رایج ساخته ایم، مردم هم ازآن نفع میربد و هم عالقمند تکثیر آ ن است که منطقه شان رسسبز شود. این گونه ابتکارات<br>محلی به شام گزارش داده شده بود؟<br>دکتورغنی: ابتکارات محلی درنقاط مختلف افغانستان است و واقعاً رس این باید افتخار کنید، مگر وسیله عمده این،<br>برنامه همبستگی ملی بود. چون این برنامه صالحیت کامل را به شورای محلی داد و شوراهای زن ها بود، شوراهای<br>مردها بود و شوراهای کوچیها بود. ۰۰ فیصد شوراهای کوچی از زن های کوچی که همیشه در اقتصاد مملکت و در<br>مدیریت مالداری نقش بسیار درخشان در طول تاریخ داشتند، ایجاد شد. هزارها مثال را آ ورده می توانید. اما نکته<br>ییکه مهم است در این بخش، و من به آن توجه داشتم متاسفانه به موفقیت مواجه نشد ایجاد یک بانک جنتیک<br>نباتات و جنگالت خود رو است. حداقل ۰۲ ۸ نباتات ما به یک حساب جنگالت ما منحرص به فرد به افغانستان است.<br>جنبش: که میتواند ارزش بسیار بلند اقتصادی ]داشته باشد[.<br>دکتور غنی: ارزش میلیاردها دالر در آینده داشته می باشد. میفهمید، یک رشکت امریکایی ]تالش[ کر ده بود که برنج<br>بسمتی را به نام خود ثبت کند، چون از طرف هندوستان ثبت نشده بود و ]آ ن[ دعوه حقوقی سالها گرفت. ]یعنی خطر<br>ثبت درختان ما به نام دیگران وجود دارد که تنها با ایجاد بانک خاصیت های ارثی یا جنتیک نباتات جلو آن گرفته<br>شده می تواند[. مشکلی ]را[ که زراعت عرصی به وجود آ ورده ]تکثیر درختان[ از یک جنس است. مثال در خت<br>بلوط را ]در یکی از برنامه های قبلی[ دادم ]که یک ساحه جنگل بلوط در امریکا را مرض نباتی تباه کرد[. و قتیکه<br>مرض میآید و اگر همه نباتات یا درختان از یک جنس باشد، تباهی بسیار وسیع بار می آ ورد. و راه و چاره این در<br>همین سیستم جین مواد اساسی تشکیل نبات و جنگل در طبیعت است ]که از روی همین مواد جنتیکی دوباره هامن<br>نبات از بین رفته، تکثیر شده می تواند[.<br>جنبش: خاصیت های ارثی اینها؟<br>دکتور غنی: خاصیت های خاص دارد که موجب نجات شده می تواند. از این جهت بدخشان نه تنها انگور خود رو<br>دارد، سیب خود رو دارد، ناک خودرو دارد، انواع مختلف است. همچنین درنورستان و کرن واین جاها، متام این نقاط<br>افغانستان را که ببینید و تیر بند ترکستان همین رقم مواد را دارد. نقاط دیگر کوههای بابا، متام کوههای ما رضورت به<br>یک بررسی اساسی دارد مثلی که دشت ها و اینهای ما دارد. چون نباتاتی که به صورت خود رو ]سبز می شدند[<br>ریگ را نگه میکرد و زمین را استحکام میداد و یا نباتاتی که منک را ]نگهمی کرد[، فرضاً به طورمثال دردشتهای<br>هرات یک بته خاص است که منکین است، و گوسفندی که رس آن ]تغذیه[ میشود یک لذت خاص دارد که در<br>عربستان سعودی از همه کرده ارزش زیادتر داشت. از همین خاطر بود که در دوران داود خان مرحوم - حکومت<br>عربستان یک رسمایهگذاری بزر گ را می خواست رس مسلخ هرات انجام بدهد.<br>قصه ییرا که شام از الفت صاحب کردید یا من از تاجر گلکندهکردم، ]مشکل این است که[ ما همیشه به طرف بیر ون<br>یا کمک بیرونی می خواهیم ببینیم عوض این که گنج هایی را که زیر پای ما است یا پیش روی ما است، به دیده<br>ارزش ببینیم. با انکشاف این،ما خود رس پایایستاده شدهمیتوانیم و بادنیا نوع مناسبات ما تغییر میکند. واقعاً برنامه<br>ییرا که ما و شام رسش صحبت کردیم اگر به صورت اساسی انسجام پیدا کند ۰۲ تا ۰۵ میلیارد دالر در سال صادرات<br>در حدود امکان است.<br>جنبش: زه د رسوېگانو پوښتنه په دې کوم چې بې رسوې نه کېږي، نه پوهېږم چې دا به وي که نه؟ ځینې بوټي دي،<br>ځينې محصوالت دي، ځينې لر گي دي چې په نړیوالو بازارونو کې خورا ډېر قیمتي دي په لرې ختیځ کې، په امریکا<br>او دغو ځایونو کې، داسې رسوې به نه وي شوې که دغه ونې افغانستان کې د منو قابلیت ولري چې سړی دا تعمیم<br>کړي او په عین حال کې اقتصادي گټه واخيل؟<br>دکتور غني: لومړۍ څېړنې زما په غوښتنې باندې شوې وې، اما لکه چې مخکې تاسې وویل یوازې دا نه ده چې لومړی<br>رسوې ويش، له رسوې نه تر عميل کولو پورې ]ډېر کار دی[. باندنیو خلکو باندې تاسې رسوې کوالی شئ، اما<br>پرو گرامونه ورباندې نه شئ عميل کوالی. دا بې له دې چې افغان ظرفیت په کار واچوئ او اول هغه نتیجې ته ورسېږي،<br>]بل رقم نه کېږي[. دا یوازې تخنیکي پوهه نه غواړي، وليس پوهه هم غواړي. بې له دې چې ولسونو رسه مشرتکه ژبه<br>پیدا کړئ، نه کرهڼه کې بدلون راوستی شئ، نه ځنگلونو کې بدلون راوستی شئ، نه معادن کې او نه نورو برخو کې.<br>]د[ بازاریابۍ برخه کې منسجمې رسوېگانې شته او کېدای يش، اما څوک یې وکړي؟ جلغوزیو باندې ما لسگونه<br>مجلسه ونیول، ځکه هر وارې به یو خنډ و. تاسې لیديل هغه پخواين میرزا قلم یې چې ورته ویل چې یو چېرې څنگه<br>خنډ پيدا کړي. ]یو خنډ[ په زنځري د ارزښت کې ټول زنځیر ته زیان رسوي او دا توجه غواړي. له بده مرغه دغه ظرفیت<br>چې په ودې کې و اوس ډېر سخت کمزوری شوی.<br>که یو کار کوئ او غواړئ خلکو ته ژوند ورکړئ نه تدریجي مر گ، نو دا تخنیکي پوهه غواړي او دا باید وليس پوهې<br>رسه یوځای يش چې نتیجې ته ورسېږي. دا بې له دې چې د اوسنیو معلوماتو له الرې او بیا د عميل کولو له الرې<br>نتیجې ته ونه ر سېږو، بل ډول نه يش کېدای.<br>د برنامې جوړول یو خاص ظرفیت غواړي او تطبیق یې ]هم[. ]دا[ باید لکه خیاط غوندې وي. که خیاط زما یا ستاسې<br>یا د بل افغان انسان ورور یا خور اندام نظر کې ونه نیيس څنگه به یې]کايل[ جوړوي؟ هغه کايل چې تیار راځي ځینې<br>ښېگڼې لري اما ]ستونزه[ یې دا ده چې ستاسې په جسم باندې ]برابر[ نه وي. د برنامې جوړول هم همدغسې ]دي[.<br>انشاءالله تعالی راتلونکي کې به دې باندې په تفصیل وغږېږو چې د برنامې جوړول او د برنامې تطبیقول څه رقم<br>ظرفیتونه غواړي او څنگه پانگونه باید پرې ويش. بې له برشي پانگې دا طبیعي پانگې خوندي کېدای نه يش او ودې<br>ته نه رسېږي.<br>جنبش: ابتکارات جهانی از جمله کنفرانسهای کاپ )COP)که یکی از اینها در این اواخر در امارات متحده عربی<br>دایر شده، صورت می گیرد از جمله کمک به کشورهایی که در نتیجه تغییر اقلیم صدمات زیاد دیده اند. شبیه به این<br>یکصندوق، یک پرو گرام، یک ابتکاری در مورد احیای جنگالت وجود دارد؟ چون این هم بر تغییر اقلیم تاثیر دارد.<br>دکتور غنی: جنگالت یک موضوع مهم بوده، اما زیادترین توجه در این بخش باالی برازیل است، باالی اندونیزیا<br>است، باالی روسیه است. ماملکی که زیادترین تاثیرات ]بر تغییر اقلیم[ را دارند و قطع جنگالت شان نتایج بسیار<br>وخیم دارد. اما منابع یک منبع نیست، صندوقهای مختلف وجود دارد. یکی از مهمترین منابع آن چیزی است که به<br>نام تجارت کاربن یاد میشود. تجارت کاربن این است، چون مقدار کاربنی را که به هوا انتقال داده میشود و موجب<br>گرم شدن هوا است و تاثیرات آن واضح است، دنیایی است. بنابرین رشکتهای بزر گ، کوچک ]و[ متوسط همه در<br>بخش سکتور خصوصی ]و[ کشورها ییکه زیادترین سهم را در ایجاد و رهایی کاربن به محیط زیست و اینها دارند،<br>حارض به کمک استند به کشورهایی که مقدار را پایین آ ورده می تواند. کوستاریکا به طور مثال پیشرت خدمت تان ذکر<br>کردم چند دهه است که متام احیای جنگالتش از طرف رشکت های خصوصی متویل شده ]است[. اما این برنامههای<br>منسجم می خواهد. بدون مرشوعیت ملی و بیناملللی این رقم برنامهها عملی شده منی تواند.<br>جنبش: از همین خاطر کشور مادر کنفرانسهای کاپ سکاتلند،در مرص و حاال در امارات متحده عربی منایندهگی<br>نداشت و شاید از کمک هایی که صورت بگیرد محروم شود.<br>دکتور غنی: اینها محروم نیستند خود را محروم کرده اند. این نکته را باید به صورت واضح از نگاه مسوولیت بدانیم.<br>اداره طالبان خود را محر وم کرده. چون با شیوه ییکه اینها رفتار می کنند، نه مرشوعیت ملی را کامیی کردند، نه<br>مرشوعیت منطقوی را، نه مرشوعیت بیناملللی را. و بدون این سه بعد مرشوعیت این اقدامات بزر گ صور ت گرفته<br>منی تواند. با انحصار یکه اینها به وجود آ ورده، و طریقه اقتصاد جرمی و شبکهیی که ترجیح داده اند این رقم اقدامات<br>صورت گرفته منی تواند. در قدم اول نقش منفی خود را در قسمت از بین بردن جنگالت و همچنین معادن افغانستان<br>و زیربنای افغانستان باید قبول کنند. در قسمت دوم یک نقشه راه واضح باید ایجاد شود که باید بفهمند که این کار<br>درتوان شان نیست. در رشیعت نکته اول محافظت حقوق مردم است و مصئون ساخنت شان است. اگر عقل را بندی<br>می کنید این کارهای بزر گ را چطور انجام میدهید؟ آیا این خودخواهی است یا این خدمت است؟ مسئولیت متوجه<br>جامعه جهانی نیست، مسئولیت در قدم اول متوجه کسانی است که انحصار مطلق می خواهند. او دلته باید ټو ل پوه<br>شوو که انحصار غواړئ، نو باید نور ابعاد یې ومنئ.<br>جنبش: استاده، د دې خپرونې وروستیو ته هم را نژ دې کېږو، یو دوه مسئلې مهمې پاتې دي که په دې باندې هم<br>وغږېدلی شوو. یو دا چې ځنگل چې له منځه ځي یوازې ونه نه ده چې له منځه ځي، یوازې طبیعت نه دی چې<br>خرابېږي، یوازې ښکال نه ضایع کېږي، دغلته یو سیستم موجود دی د الوتونکو، د څرېدونکو د څکېدونکو مثال،ً د<br>وحيش ژویو د دوی، دغه ټول وررسه ړنگېږي او له منځه ځي او دا پخپله یو مهم شی دی. موږ بیا هم معلومات لرو<br>چې د ځنگلونو په له منځه تگ رسه موږ په دغه برخه کې څومره شیان له السه ورکړي؟<br>دکتور غني: زښت ډېر شیان مو السه ورکړل. په ابتدايي تو گه جنبش صاحب په یاد ولرئ ]کله[ چې تاسې ځوان و ئ<br>دا مرغان چې په افغانستان باندې تېرېدل، څومره گڼ وو؟<br>جنبش: لښکرې به تېرېدلې.<br>دکتور غني: لښکرې به تېرېدې. )آ ب ایستاده( کې فالمینگو گانې مو درلودې، د نړۍ له عجایبو نه وو. ما ]د[ رس وي<br>او ماهیپر منځ کې پړانگپه خپلو سرت گو لیدلی چې په دې غرونو کې گرځېده. هوسۍ، غرڅي، دا نورو ټولو ابعادو ته<br>و گورئ. دا ټول خطر کې دي. هغه مرغان چې په شامل د افغانستان کې وو. بیا هم که غواړئ یو شی و گورئ د افغانستان<br>د رسحداتو ټاکل چې د انگریزانو د هیئتونو له ]خوا[ شوي، دوی خپل خاطرات لیکيل دي. دوه ټوکه یو سړي داییڅ<br>په نامه لیکيل دي او بل هولدیج په نامه باندې. د ځنگلو،د څر]ځایونو[، د ورشو گانو او د ټولو ځناورانو وضعیت دا<br>ټول په خطر کې دي. سلطان مسعود ]په دې[ مشهور و چې زمري یې مات کړي وو. دا ټول ځایونه ]او حیوانات[<br>چېرې وو، خو دا ټول په دې ]سیمو[ کې وو. شهنامه ما بیا لوستله رس تر پایه. کومه برخه دشهنامې نه ده چې کابل،<br>زابل یا سمنگان یا بلخ ]زرغون[ نه وي. زر کالو کې څومره بدلون راغی؟ دغه ټو ل په دې پورې تړيل دي چې طبیعت<br>له آ سامن نه نیولې تر ځمکې پورې یو دی، منځ کې چې څه خدای جل شانه پیدا کړي دي، یو بل پورې تړيل دي.<br>انسان په دې رقم رفتار نه يش کوالی چې ټول شیان له منځه یويس او بیا فکر وکړي چې پخپله پاتې کېږي. انسان د<br>طبیعت یوه برخه ده. کاینات رسه ټول تړيل دي. دلته ده چې موږ باید یو لید هم د اسالمي عقیدې له نظره او هم د<br>اوسني علم له نظره چې مطلق رسه تړيل دي، ولرو او په دې باندې راشو چې یوازې نه یوو او په گډه ژوند کوو. نو<br>اوس هغه خاص پړانگ چې په بدخشان کې لرو، په واخان کې چې یوازې په واورې کې ښکارېږي، تر دا د هوبارې<br>چې میش مرغ ورته په هرات کې وایي، چې خاصتاً د خلیج خلک یې په ښکار ]لگیا وي[ ... دې ښکار باندې ما<br>بندیزونه ]ولگول[، ما پرې نه ښودل چې ښکار ]ويش[. اوس لومړی قانون یې چې تېر کړی دی د ښکار قانون دی.<br>ولې؟ هلته هامغه خلک ناست وو او په یو وار یې له یوه ملک نه دوه سوه ښکاریان راوستي وو، ما له هوایي اډېبېرته<br>ولېږل. ټول د هرات او فراه پولیس او نور یې ورته راټول کړي وو چې د دوی محافظین و اويس. دا رقم رفتار له خپل<br>چاپېریال رسه لوی ظلم او لوی زیان دی چې ولس او ځان باندې یې راوړئ. دا دا]سې[ ده چې یوه پښه مو پرې<br>کړئ یوه ورځ، بله پښه مو پرې کړئ بله ورځ، او بیا وایئ چې ولې مې پښې نشته.<br>جنبش: تاسې د زنځري اصطالح استعامل کړه ډېره معقوله یعنې په دې ساینسې هغو کې ایکو سیستم ورته وایي کنه<br>چې دغه حرشات او انسان په یوه مجموعه کې ژوند کوي، یو زنځري غوندې دی، که یو یې له منځه ځي دغه سیستم<br>ړنگېږي یعنې داسې نه ده که یوه حرشه، یو الوتونکی یو څرېدونکی وژل کېږي یا یې نسل له منځه ځي عیب نه لري،<br>هغه بېرته راځي په انسان او د هغه په ټولنه باندې تاثیر کوي، نو په همدې حساب غواړم پوښتنه وکړم چې آیاکله چې<br>د ځنگلونو په بیا احیا باندې غږېږو د دې د ایکو سیستم په بیا احیا باندې هم غږېدلی شوو؟ یعنې دا طرحې هم په نظر<br>کې وې که نه؟ یا باید وي که نه؟<br>دکتور غنی: معلومدار دا اسايس برخه ده. سلام ]بند[ ته و گورئ. زه چې د پرانیستلو لپاره یې الړم، پوهېږئ څه مې<br>&nbsp;ر قو چې یې ورته ویلې چې بالښتو<br>ولیدل؟یو ډول مرغاوۍده چېډېره خاصهده،هلتهمېشته شول، قو ورته وایوو.دا پ</p>
<p>کې به یې اچول، د پاچایانو په کیسو چې راغيل وایي بالښت یې پ ر قو نه جوړ و &ndash; تنها په اسرتالیا کې تور قو پيدا<br>کېږي. همدغه راز کامل خان مو چې پرانیسته مر غاوۍ بېرته راغلې وې، او ما وویل مهاجر مرغان بېرته راغلل اوس به<br>انشاءالله تعالی مهاجر انسانان هم بېرته رايش.<br>جنبش: غواړئ ووایاست چې که ځنگل احیا شو، دغه سیستم بېرته خپله احیا کېږي؟<br>دکتور غنی: ژوندی کېدای يش مگر یوه برخه یې په طبیعي تو گه راځي، اما بله برخه یې بیا هم په پوهې پورې تړلې<br>ده. هغه نور موجودات چې پاتې دي په باقي چاپېریال او نورو ولسوالیو یا والیاتو کې هغه څنگه رسه تړل کېدای يش؟<br>یا دا چې بیا هم احتیاط په کار دی چې له خارج نه واردات ونه کړئ ځکه د دې نتایج ]ښه نه دي[. زه یو مثال درکوم،<br>له هوایي نه یو هماشوم یوه حرشه ]له ځان رسه[ امریکې ته ]راوړه[، داسې خپره شوه چې شل والیتو د امریکې میلیاردها<br>ډالر ورباندې لگويل چې بېرته یې له منځه یويس. نو دقت په کار دی.<br>څه چې د میاواکي له طریقې، د ناکامورا له تجربې او د نورو له تجربو لیدلی شوو، ]هغه دا دي[ چې کله ځنگل منځ<br>ته رايش او په خاصه چې په بوټو او ]نورو گډه[ پانگونه ويش او ودې ته یې توجه ويش، چاپېریال بدلېږي. مثالً هغه<br>د ننگرهار کانال مو لیدلی، مخکې د ننگرهار له کاناله جالل آ باد کوچنی او وچ ځای و. د ننگرهار کانال د جالل آ باد<br>موسم يې بدل کړ.<br>جنبش: هوا بېخي بدله شوې ده.<br>دکتور غني: نو امکان د دې په عميل تو گه شته، باید توجه وکړو چې څنگه کېږي. شپږ و ښارونو لپاره ما مطلق ټول<br>پالنونه چې تطبیق لپاره تیار دي، برابر کړي وو.<br>جنبش: زما پوښتنې همدومره وې، که تاسې د دغې مهمې مسئلې په باره کې نور څه ویل نه لرئ نو فکر کوم چې د<br>خپرونې وروستیو شېبو ته نژ دې شوي یوو.<br>دکتور غني: زه مننه کوم. خربه مو بیا هم په همدې کې ده چې زموږ ټولو طبیعي پانگو ته ]باید[ په ] یو نظر[ او د یو ه<br>نظام په حیث وکتل يش چې انسان او چاپېریال رسه تړيل دي او هر اقدام چې موږ کوو نتایج لري. یوه برخه چې ډېره<br>رضوري ده، ځکه که غواړو چې د ځنگلو او بوټو د له منځه وړلو مخنیوی وکړو، باید ملریزې انرژۍ ته ډېره خاصه<br>توجه وکړو. اوس داسې دېگونه او نور آالت موجود دي چې ملریزې انرژۍ نه ]ترې[ گټه اخیستل کېدالی يش. د<br>دې رضورت چې خلک لر گي وسوځوي یا بوټي وسوځو ي او هغه له بېخ نه وبايس، د هغه مخنیوی وررسه کېږي.<br>داسې نه ]کېږي[ چې یوازې د نصیحت ]په بڼه یې[ خلکو ته ووایو، باید د ژوند بدیل برابر کړو او دا بېرته ]دې[ ته<br>راځي ]چې[ آیا ژوند منو او راتلونکي ژوند خوا ته ځوو؟ یا دا چې غوږونه مو کڼوو، سرت گې پټوو او وایو، هر شی<br>خوندي دی، هېڅ خربه نه ده، پرېږدئ چې هر څه په ولس باندې راځي.<br>ټول مسئول یوو او مسئولیت دا دی چې ميل گټو باندې باید په واقعي تو گه فکر ويش، هیله ده زموږ او ستاسو دا خربې<br>د دې زمینه برابره کړې وي چې خلک په دې برخه کې و گوري چې څومره د ژوند امکانات په کې شته. په گډه او په<br>اتحاد او اتفاق او پوهې باندې او تخنیکي پوهه له وليس پوهې رسه څنگه گډوالی شوو، چې خپل ژوند انشاءالله<br>تعالی نسلونو لپاره خوندي کړو نه دا چې د تېرو نسلونو غوندې ال بیا زیامنن يې کړو.<br>جنبش: ډېره مننه، بسیار تشکر رئیس جمهور محمد ارشف غنی، این مسایل واقعاًهم مهم است و هم صحبت دراین<br>مورد جالب و ارزشمند از اینلحاظ وقت این برنامه به پایان رسید اما هامنطور یکه شنوندهها شاید آ گاهی داشته باشند<br>این سلسله ادامه میکند، و در برنامه های آینده یکی از موضوعات مهم دیگر را انتخاب خواهیم کرد. بسیار تشکر از<br>وقت تان. ډېره مننه.<br>دکتور غنی: تشکر از جناب شام، تشکر از متام هموطنان ما، خواهران ما، برادران ما، جوانان ما، همه.<br>زنده باد افغانستان، تل دې وي افغانستان، یشه سن افغانستان.<br>###</p>