دکتور محمد اشرف غنی دفتر
د
۱۴۰ ۴
/ لړم
/ ۱۵
: نیټه
شپږڅلوېښتم پودکاست
افغان لومړۍ جگړه
–
انگلیس
لو یوه بل بنډار ته ستړي مه شئ. دا د ژوند لارې لړۍ ده. مېلمه به نن بیا د
أ
پ له ولسمشر سره
بېلابېلو مس
ر
جنبش:
افغانستان د تاریخ پر یوه بل څپرکي راته تم شي. زه داود جنبش یم او تاسې ټولو ته په سلام هرکلی وایم.
دکتور محمد اشرف غنی به شماره دیگر پودکاست از سلسله «راه زندگی» خوش آمدید.
دکتور غنی: بسم الرحمن الرحیم، تشکر از جناب شما و تمام شنونده ها و تمام هموطنها در هر جاییکه تشریف دارند.
که از چند شماره به این طرف ادامه دارد، ادامه میدهیم.
–
جنبش: تشکر به اجازه شما بحث تاریخ افغانستان را
شکار و پنهان خارجی هموار آ ، راه را به مداخله
گذشته
م آن را مفصل تشریح کردی
تشتت و پراکنده گی ییکه در برنامه
یعنی بریتانیای کبیر، به کشور ما بود. این تجاوز
–
کرد که اوج آن تجاوز مسلحانه نیرومندترین قدرت نظامی آن وقت
بار تکرار شده. اگر به ترتیب پیش برویم، انگلیسها از تجاوز اول چی میخواستند؟ مستعمره ساختن
۲ در قرن نوزده
؟
افغانستان یا چیز دیگر
دکتور غنی: هدف چند چیز بود: هدف بزرگ آماده گی برای تسلط بر آسیای مرکزی بود. از آن جهت اینها میخواستند
قبل از این که روسها پیشرفت بسیار سریع داشته باشند، اینها بتوانند در آسیای مرکزی به حیث بازیگر اساسی جلوه
ای پراکنده محلی یک حکومت منسجم در افغانستان
کنند. هدف دومی این بود که به جای یک سلسله حکومت ه
م داشته باشند که تحت قی
میت اینها باشد، اما منظم باشد و با داشتن یک سفیر و قوه کوچک نظامی مثل ولایاتی که و
تابع اینها در هندوستان و نقاط دیگر جهان بودند، بتوانند این را اداره کنند. و سومی اش این بود که یک قوه خاص
قوت این قوه های محلی پيشرفت های
مثلیکه در نقاط دیگر هندوستان قوای محلی را استخدام کردند و بعد به
–
را
سکهـ موجود بود، اما
دولت
دیگر کردند، از این قوه استخدام کردند و؛ و آخرین نکته اش این بود که باوجودیکه
چون رنجیت سنگهـ در این وقت میمیرد، و مجادله بین سردارهای سکهـ رخ میدهد، هدف شان اینست که بتوانند از
بود، تحت تسلط خود بیآورد.
او حه حکومتداری که سا
–
دو طرف پنجاب را
جنبش: د دغه برید لپاره د انگرېزانو پلمه واک ته د پخواني پاچا شاه شجاع رسول و چې هغه له خپل ورور شاه زمان
ندهار ته، د ده
ک
خپلو قوا
و سره د سندهـ او بلوچستان له لارې و
سره په ل
له ست، و دهیانه کې ژوند کاوه. دی یې راو و
یو
–
زوی تیمور د نورو ځواکونو په ملگرتیا د پېښور له لارې راغی، دغو ځواکونو د انگرېزانو، تقریباً په چټکۍ سره
ندهار یې لاندې کړ، ک لنډ مقاومت د غزني که په پام کې ونه نیسو، په چټکۍ سره د افغانستان دغه برخې لاندې کړې.
شاه شجاع ته یې اول کې وسپاره، بیا فوراً راغلل کابل ته. څنگه دوی بې مقاومته دغه بری ترلاسه کړ؟
تېرېدل، ځکه شاه
نه
ه حکومتدارۍ
ل
دکتور غني: څو شیان نظر کې ونیسئ. لومړی، یوازې یوولس کاله د پاینده خېلو
محمود مشروع پاچا گڼل کېده او دوی ته د غاصبینو په حیث باندې کتل کېدل. دویم، د پېښور سرداران د سکهانو
نوکر شوي وو، نوکران وو او پېښور کې دوی خپل مشروعیت بایللی و، هم د پېښور سردارانو هم د دېره جاتو. درېیم،
ار د سردارانو په نامه چې یادېږي، احمدشاهي تشکیلات یې ټوټه ټوټه کړي وو.
په قندهار کې د قندهار ورونه، د قنده
انگرېز
د یوه نامتو
قبایلو باندې
تراوسه موږ افغان اسناد نه لرو، مگر ډېر یو تفصیلي گزارش له هماغه وخته په دې
دوی مخکې
–
لیکوال نه
ځکه چې درې کاله یې په قندهار کې تېر کړي وو، لرو؛ ټول یې له ځانه ستړي کړي وو او
راغلل او خپله دوست محمد خان هم لا واک یې نه و ټینگ کړی. یوازینی دلیل چې ده د امیر لقب ځان ته واخیسته،
تېرې خپرونې کې مو وویل، چې سکهانو سره مخامخ شي او د هغوی مخه ونیسي چې جلال آباد ونه
- ځکه چې
. نو دلته لومړی یو بحران و د مشروعیت. دویم، سرداران
نیسي، مگر په دې نه و بریالی شوی چې دوی له پېښوره وباسي
او خانان لا په دې فکر کې وو چې احمدشاهي نظام کې ژوند پاتې دی او شاه شجاع په نوم پاچا نه دی، بلکې په
په لاس کې ولري او بېرته به احمدشاهي برم ژوندی کړي، نو ځکه د ده هرکلی وشو. دا
ې
توگه به د قوت واگ
واقعي
چې دوست محمد خان میدان پرېښود، یو دلیل یې دا و چې پلویان یې ونه لیدل.
جنبش: بلی و سوال بعدی من راجع به نقشی که دوست محمد خان به عنوان حاکم و امیر افغانستان در آن وقت بازی
لنهر. نقش کُلی او در این ء کرد بود که، وقتیکه انگلیسها آمدند به کابل رسیدند او خارج شد از افغانستان رفت به ماورا
دوران، تا که انگلیسها می برآیند چی بود؟
– دکتور غنی: در قسمت اول محاسبه دوست محمد خان سر این بود که در غزنی
که یکی از پسرانش غلام حیدر خان
د توانست که مقاومت کنند؛ اما یکی ار سردارهای دیگر از برادرزاده
هن برادر وزیر اکبر خان مشهور مسوول بود، خوا
های او خیانت کرد و توانست راه مخفی ییرا به انگلیسها نشان بدهد. بر اثر آن دروازه بالاحصار غزنی را با ماین پراندند
را بین خود تقسیم کردند. و غزنی را چور کردند. این یک چور عام است و اسناد انگلیسی واضح است که اینها غنیمت
ما در بخارا بعد از آن در ارغندی کوشش کرد که مقاومت دوم را ایجاد کند، موفق نشد. بعد از آن رفت به بخارا، ا
به مهارت خود را میکشد از بندی خانه
و
خودش و خانواده اش، همه محبوس شدند، و تنها توسط یک تاجر افغان ا
-
و تنها میآید در شمالی کابل یک مقاومت نو را ایجاد میکند، اما بعد از آن بی اعتبار میشود. میآید پیش مکناتن
[دوست محمد خان]
. نماینده فوق العاده انگلیس در دربار شاه شجاع و مسوول روابط خارجی انگلیس در هندوستان
و بعد از آن خودش و خانواده اش تبعید میشوند. غیر از اکبر
[می بوسد] نه تنها تسلیم میشود بلکه دست مکناتن را
دند. خان، از اولاد او دیگر در صحنه کسی نبود، تمام اولادهای دیگرش همراهش در تبعید در هندوستان بو
جنبش: سوال مهم هم همین است که وقتیکه برگشت از بند امیر بخارا به شمال افغانستان آمد، مخصوصاً در کوهدامن
غازی های زیادی به دورش جمع شدند ولی چرا ناگهان خود را تسلیم کرد. بسیاری ها همین سوال را میپرسند،
؟
م پاسخش را در اسناد انگلیسی داری
رخنه کرده بودند
[در بین قوای او]
دکتور غنی: بلی ها، دلیل عمده اش بی اعتباری اش بود، چون به نظرش انگلیسها
و در فکر این بود که شاید یک قسمت از اطرافی هایش او را تسلیم [به انگلیس] کند. اینکه تا چی حد واقعیت است
اگر حافظه ام بجا باشد، آمد و
–
[اعتمادی] یا نیست نکته دیگر است، اما بی
اش واضح بود چون تنها با دو سوار
تسلیمی داد. قسمت تسلیمی اش به مکناتن واضح است، چون مکناتن تعجب کرد، گفت امیر آمده؟ گفت امیر با
قوت آمده؟ گفتند، نی، تنها آمده، و نتیجه گیری اش همین بود که دیگر مقاومت کرده نمی تواند.
، د پاچا را ستنېدنه،
(Return of the King)
جنبش: د دغه پړاو یو نوی کتاب برتانویانو په دې وروستیو کې لیکلی
څومره په دې کې راټول شوي اسناد سم دي؟ او بله پوښتنه مې دا ده، په هغو نورو اسنادو کې د چې د برتانیا له آرشیفونو
نه تاسې ترلاسه کړي، یو سند چې ما ولیده هغه د غزني نه، د سلطان محمود له قبر نه د یوې دروازې وړل دي چې
سلطان محم
او
د غزنوي له هند نه غلا کړې وه، راوړې یې وه، اوس یې دوی بېرته هند و
ه وه گواکې دا د سومنات درواز
ته ستنوي.
دکتور غنی: بالکل، سل فیصده، ځکه دوی غوښتل چې د مسلمانانو او هندوانو منځ کې تفرقه راوړي او ځکه دا دروازه
یې وویستله، اما اکثریت د هندوانو دا ونه منله په هغه وخت کې، مگر د سلطان محمود مقبرې ته دوی سپکاوی وکړ.
یو ډېر ښه کتاب
Richard Eaton ]
[
ایتن لیکوال په نامه د
او بل شی دلته په زړه پورې دی، ځکه چې یو ډېر نامتو
د سومنات د هندوانو په منځ کې نه وه. تېری شوی و، مگر هندوانو یو بل باندې
ه
لیکلی. په پېړیو کې هېڅ نوع خاطر
نو ژوندۍ کړه
هم چې تېرې کاوه هغه بوتان او دا به یې ویستل، نو د هندوانو منځ کې دا خاطره نه وه، دا خاطره انگرېزا
د دې سومنات له دروازو سره، ځکه چې خپله واکداري یې ډېره په جنجال کې ولیدله او مخصوصاً پس له دې نه یې
و
چې ماته وکړله په افغانستان کې، موضوع یې لا پورته کړه. هېڅ نوع اسناد په دې باندې نه وو او نه د افغان اسناد
.
مطلب دی
لیکل شوي وو، نه خپله د هندوستان د هندانو یا نورو له خوا. دا د نولسمې پېړۍ
څه
[کې]
جنبش: اول جنگ، تفصیلات یې ډېر زیات دي، که په ټولو باندې تم شوو ډېر وخت به ونیسي، خو هغه اصلي کوچ
ی یې دا دي چې د انگرېزانو په بشپړې ماتې پای ته ورسېد، یوازې، تېره خپرونه کې هم اشاره راغله، ډاکتر براېډن ژوند
جلال آباد ته ورسېده، بیا انگرېزانو نور عسکر را ولېږل د غچ په نامه، غچ یې واخیسته، دوی تباه شول، موږ څه ترلاسه
کړل؟
دکتور غني: افغانستان وساتل شو، مگر راتلونکو یوویشت کالو کې موږ کورنۍ جگړې ته لاړو. یوویشت کاله مو
دوامداره جگړه ولیدله، او پس له هغه نه مو بیا د دوست محمد خان د زامنو په منځ کې شپږ کاله نوره جگړه ولیدله.
سندهـ، کشمیر، پېښور، دېره جات او ملتان مو په بنیادي توگه له لاسه ورکړل. د ملي مشرانو او دوست محمد خان منځ
کې تضاد اوج ته ورسېد. او دلته یوازې دا نه وو چې ملي مشران، د ده او وزیر اکبر خان په منځ کې تضاد دې حد ته
وړله. او پس له هغه نه خپله دوست محمد خان باندې شک و
ا رسېدلی و چې دوست محمد خان چند
و
ول ته پناه ی
چې خپل قهرمان زوی، اتل زوی وزیر اکبر خان ته یې زهر ورکړي دي، چې هغه خدای جل شانه ورباندې پوهېږي.
نو له دې نظر نه موږ خپل وطن وگاټه مگر جلال آباد یې وسېځه، غزنی یې چور کړ، استالف یې وسېځه او چور یې
ل لوی بازار چارچته، دا یې هم چور کړ او هم یې وسېځه. ځینې خلک فکر کوي چې انگرېزان متمدن وو،
اب کړ. د ک
چټیات دي. دوی هېڅ نوع توپير نه درلود له نورو
ض
یا یې د متمدنو خلکو په حیث باندې موږ سره رفتار کړی، دا مح
و نه. په هماغه چور اخته وو او هېڅ نوع عزت او اعتبار د دوی په خبرو کې هم نه و او و
دوی په
د
نه، له آسیایي قوا
کې چې بیا سنگاپور کې دوی د جاپانیانو په
یللو
۱۹۴۲ سل کاله وخت ونیوه، یعنې
رفتار کې هم نه و، اما د دوی با
مقابل کې داسې ماته وکړله. او دې خبرې د ټولو انگرېزانو ذهنیت د افغانستان پر وړاندې جوړ کړی، په شمول د دې
. ځکه اسناد، معلومدار انگرېز اسناد دي او ذهنیت انگرېز دی، نو چاڼ په کار دی.
(Return of the King)
اب کت
افغانان باید دې اسنادو ته په ډېر دقت او په ډېر ځیر سره باید وگوري. او بله دا ده چې اکثریت اسناد چې انگلیسانو
ت کاله یې ونیول یا پنځوس کاله چې
پس له دې ماتې نه خپاره کړل، منځ کې یې تحریف شوی و، او بیا تقریباً څلوېښ
. دا ماته یوازې د انگرېزانو ماته نه وه، روسانو او دې ټولو
کړي
پس له هغه نه هغه اصلي اسناد بې له تحریف نه خپاره
نگرېزانو
۱۸۵۷ له دې ماتې نه ډېر سخت ټکان ولید، او دا د دې عامل وگرځېد چې د هندوستان لوی انقلاب
دریځ د ا
ل او نور حرکتونه چې راځي په دې ټولو کې د افغانانو
ی مقابل کې وشي او همدارنگه د روسانو مقابل کې د امام شم
نوم په ډېره اوچته توگه مطرح شو. او یو عزت او اعتبار و او د دې دلیل و چې د هندوستان مسلمانان راغلل، خاصتاً
قبایلو کې په خیبرپښتونخوا کې او نورو قبایلو کې راغلل چې ځای ونیسي، ځکه چې دوی فکر کاوه چې یوازې په
ې افغانانو کې دا قوت شته چې ودرېږي او په واقعي توگه د انگرېزانو د پرمختگ مخه ونیسي.
د
از بالاحصار
، جنبش: و بر شاه شجاع چی آمد؟ در برخی اسناد آمده که او میخواست به طرف جلال آباد برود، در راه
تا سیاه سنگ که میرفت کشته شد، چی میخواست؟ کجا میرفت؟
دکتور غنی: اسناد افغان واضح است که بزرگهای ما، خوانین، سردارها و زعمای ملی ما میخواستند که شاه شجاع
[علیه نیروهای تازه وارد
غزا را که در آن وقت کلمه غزا عام تر است، رهبری کند در مقابل انگلیسها
–
شخصاً جهاد را
که به سیاه سنگ برود و در اینجا هم اسناد ضرورت به نگرش
حرکت می کند
. و او از بالاحصار
شان در جلال آباد]
دم به اندازه منفور شده که هیچ نوع قضاوت تاریخی که عادلانه باشد آ
دوباره دارد، از جهت اینکه، بعد از آن این
ندارد.
مطرح نمیشود، چون در این وقت او ترور میشود، بعد از ترورش به یک شخص بدنام که واقعاً هیچ نوع افتخار
یا واقعاً او اراده این را داشت که با مجاهدین یکجا شود و برای
آ
واضح است که دیده شود که
ضرورت
اما در اینجا
مجادله به طرف جلال آباد برود یا واقعاً تعلل میکرد؟ سراج التواریخ و کتابهای دیگر ما زیادتر به این نظر دومی بوده.
ر فهمیدم که او هم در کنار
ی خ ا جنبش: من تا این اوآخر نمیدانستم که جنازه شاه شجاع را به کجا بردند. در این دهه
پدر خود تیمور شاه در هدیره تیمور شاهی دفن است.
دکتور غنی: بلی ها، وقتیکه ما با همرای [بنیاد] آغا خان به موافقه رسیدیم که کرزی صاحب همرای شان اولین قرارداد
فرهنگی را امضا کرد، یکی از نکاتی را که من پیشنهاد کردم این بود که این مقبره تیمور شاه تکمیل شود، چون یکی
ل نشده بود و همچنین بنای تاریخی قلعه اختیارالدین در هرات.
از آثاری بود که دهها دهه از قرن زیادتر تکمی
جنبش: بیا وروسته څه وشول؟ موږ د مکتب په تاریخ کې لوستلي وو چې امیر دوست محمد خان خپل زوی وزیر
اکبر خان ته خپلې عینکې یا سترگۍ او د نصوارو ډبلی را واستاوه چې ورته ووایي دی ژوندی دی. وروسته څه پېښ
شول؟ امیر څنگه بیا راستون شو؟ څنگه یې واک بېرته تأمین شو؟
د موافقې برخه وه، ځکه یوه معاهده لاسلیک شوې وه خپله مکناټن سره،
[له انګرېزانو سره د وتلو]
دکتور غني: دا
مخکې له دې نه چې دی ووژل شو او په هغه کې د دوست محمد خان د بېرته راتگ ترتیبات نیول شوي وو او
۳۷ انگلیسانو یوازې دا غوښتل چې بېرته زر ووځي، ځکه دې ضربې
کاله ونیول چې بیا په حال راشي دوی او بیا د
تېري اراده وکړي. او هغه خلک چې واک ته ورسېدل د انگلیس په دستگاه کې، پس له دې نه یې افغانستان ته په دې
[سترگه] کتل چې دا زهر دي او ځکه دوی نه غوښتل چې مخکې راشي. بېرته د ده په راتگ باندې تضادونه نوي
ه دده او د ملي مشرانو منځ کې او اکثریت مشران چې ژوندي پاتې شوي وو ده یا بندیان کړل یا یې
خوا ن
ې شول. له یو
امین الله خان لوگري نه نیولې تر نورو پورې. دویم، اصلي قوت په دې دوره کې د ده په لاس
له
له صحنې لرې کړل،
کې نه و، وزیر اکبر خان نه معلومدار موږ اتل جوړ کړی چې دی، اما وزیر اکبر خان هغه وخت راغی چې ملي پاڅون
امیر دوست محمد خان راتگ. مهمترینه
په خپل قوت کې و او دې ملي پاڅون دی ومانه او په دې ترتیب باندې بېرته د
چې پخوا له برید نه ورته ډېره برخه خلکو د غاصب په
–
خبره دا وه چې پس د انگرېز د برید نه، دوست محمد خان
ل، د مشروعیت خاوند شو. او پس له هغه نه یې نوم د «امیر کبیر» وگاټه، ځکه د ده په دوران کې
حیث باندې کت
چې نوم یې له بدې مرغې نه تراوسه پورې ماته معلوم نه دی
– افغانستان بېرته د یوه مرکزي دولت څښتن شو. د ده خور
انو ته یې په کابل او کوهدامن او دې کې پیسې شاید په نورو اسنادو کې ووځي، ډېر ستر رول ولوباوه چې هم ملي مشر
ولېږلې او هم یې پېغور ور ولېږه چې د څادر پېغور و چې زموږ دود کې سخت پېغور دی مشرانو ته. خور یې مطرح
راغلل ډېر
[انګرېزان]
وه، ځکه چې نران یې د دې کورنۍ بندي کړي وو، مگر مېرمنې پاتې وې او دویم وار چې دوی
و چې د امیر شیرعلي خان د کورنۍ د مېرمنو مخه ونیسي چې په سیاست کې گډون ونه کړي. سخت متوجه و
جنبش: همانطور که شما اشاره کردید، قهرمان اصلی تمام این معرکه ها مردم افغانستان بودند، تنها رهبری میخواست
ن کلور ما در این زما
و ادبیات
ول
وارد جنگ میشدند و با قربانی های عظیمی کشور خود را نجات میدادند. ف
ها و این
مردمی ما در این زمان انعکاسگر همین احساسات است چون، میگوید وقتیکه شاه شجاع پادشاه شد، در کتابهای
مکتب باز هم این را خوانده بودیم که سکه زد بنام خود، شعری سروده بود و شعری در این سکه آمده بود که: سکه
د مردم در کوچه و
ن
نور چشم دُر دُران شاه شجاع الملک شاه. باز میگوی
–
ه
زد بر سیم و زر روشن تر از خورشید و ما
نور چشم لات و برنس خاک پای کمپنی. که از برنس
–
بازار میگفتند که : سکه زد بر سیم و طلا شاه شجاع ارمنی
در هند بود. بصورت کُل بازیگران
اوکلند
برنز بود و از لات همان وایسرای یا نایب الحکومه
ر منظور شان الکساند
اصلی این جنگ در بین زن و مرد افغان کی ها استند، از کی ها نام برده میتوانیم؟
. اما اینها قهرمان های اصلی ما استند. از اشخاصیکه
که گمنام ماندند
دکتور غنی: اول از مردم عام خود باید نام بگیریم
قابل ذکر استند: میرمسجدی خان از کاپیسا؛ امین الله خان لوگری که لقب نایب را پيدا کرد در این وقت؛ عبدالله خان
فیصله حمله را داد؛ میرواعظ یکی از رهبرهای مذهبی کابل که نقش برجسته
ز
اچکزی که اولین کسی بود که سر برن
حمدشاه خان
م داشت؛ وزیر اکبر خان خودش، بچه کاکایش سلطان جان که پسان حاکم مستقل هرات میشود؛
ان هایش بابکرخېل که مناسبات بسیار نزدیک با وزیر اکبر خان داشت، و قلعه او بود که افسرهای انگلیس و خاصتاً خانم
خانم یکی از جنرالهای اینها بود خاطرات خود را در این نوشته کرده، اینها در اینجا بودند و بعد از او
ل که لیدی سی –
در بامیان.
آباد گروگان گرفته شده بودند به دست افغانها اسیر بودند. جلال
–
جنبش: د راه کابل
که از قندهار تا کابل و از پشاور تا کابل بودند در این سهم بسیار وسیع داشتند، مخصوصاً ی
دکتور غنی: بلی، تمام قبایل
مرگ عساکر انگلیس مبدل میشود. مولوی عبدالشکور حیثیت
به در از بین بردن راه کهنه کابل (راه لته بند) که
ه در
صدراعظم شاه شجاع را در مرحله اول داشت چون عالم خاندانی او بود؛ خود شخص شاه شجاع؛ و یک قسمت
ل استند که در این مرحله باز هم نواب زمان خان، شجاع الدوله وغیره که حرکات
ی از خانواده پاینده خ
ی های
ر ا سرد
را انجام میدهند و یکی از اینها شاه شجاع را ترور میکند.
د
زیا
جنبش: څلوېښت کاله یې ونیول چې انگرېزان بیا دا زړه وکړي چې افغانستان ته عسکر ولېږي. په دغو څلوېښت کلونو
دې څلورو لسیزو کې د افغانستان خپل ز
او یا یې کرکه ترې درلوده. په دغو ن
و
کې دوی تقریباً افغانستان هېر کړی
کورني حالات څنگه وو؟
کاله دي، مگر
۳۷ وي؛ په حقیقت کې
۴۰ دکتور غني: تاسو استادان د ژورنالیزم یئ، غواړئ چې دا عدد تکمیل وي،
منم.
۴۰
جنبش: هو، ما یې هغه کُلي شمېره وویله.
چې – کاله د شېرعلي خان
۶ کاله د دوست محمد خان؛ بیا
۲۱ کالو کې لومړی
۳۷ دکتور غني: بالکل، بالکل. موږ دې
کابل بایلي او دوه ورونه یې محمد افضل او محمد اعظم خان د پاچایۍ اعلان کوي او[شېرعلي خان]
منځ کې دی
. یعنې جگړې دوامدارې وې او دې جگړو
هم
منل کېږي، سره د دې چې دی هرات هم ساتي او شمال د افغانستان
هم انساني پانگه او هم مالي پانگه لاړله او ولس ډېر زیانونه ولیدل. دویم، د فارس قاجار په
–
کې زموږ ډېره پانگه
کال کې، دویم برید په هرات باندې وکړ او هرات یې ټوټه ټوټه کړ. که سړی له حقه تېر نه شي، د انگرېزانو
۱۸۵۶
باندې و چې دوی یې مجبور کړل چې بېرته ووځي؛ اما اصلي مېړانه د هرات د ولس
[خارک] په بندر تېری د دوی
، څه
کې
وه، مگر قیمت یې زښت ډېر اوچت و. دویمه برخه یې دا ده چې د امیر دوست محمد خان زامن په دوو کالو
ده ټول کړی و او څه خزانې چې ده ټولې کړې وې، په دوه کالو کې یې تباه کړل. یو بل یې ووژل. د
مرکزیت چې
دوی په جگړو کې هېڅ نوع فضا د اطمینان، اعتبار یا دا موجوده نه وه. لسها وارې یې خپل قسمونه وگرځول. دغلته
ي کمه ده او دوی د یو بل د توطئو او وژلو فکرونه وکړل او دې
د
باورمن
او
گورئ چې عقاید ډېر زښت کمزوري شوي
ي. د شېرعلي خان بدترینه جگړه خپل سکه ورور محمد امین خان سره په و
کې دا نه وو چې سکه یا اندر [مېرني]
کندهار کې وه، چې هم د ده زوی او هم ورور یې ووژل شول. مگر پس له هغه نه موږ راځوو د امیرشېرعلي خان
حکیم د یوه مرکزي حکومت ده او داسې یو حکومت دی چې حیثیت و عزت لري. یوه
دورې ته چې لس کاله د ت
زره کسانو ته رسېدلې وه. پياده نظام په اساسي توگه راغی. کابینه منسجمه
۶۰ ډېره منظمه اردو جوړه شوه چې تقریباً
منځ کې ټکر رانغی. سید
شوه. دا لومړی وار دی له احمدشاهي نظام نه تر هغه وخته پورې چې د صدراعظم او پاچا
د پشین د سیدانو نه و، صدراعظم و. دولت کې سپه سالار قزلباش و. وزیر د خارجه او وزیر د
چې
نورمحمد شاه
داخله غلځي خانان وو. حکومت کې یو عمومي اشتراک دی. دربار په دري کې دی، اما پښتو ته هم لومړی وار دی
خپرېږي. عمده ترین کار د شېرعلي خان دا و چې خپلې ټولې کورنۍ ته
[ورځپاڼه] چې توجه کېږي. شمس النهار
یې نغد معاشونه ورکړل، نه دا چې دوی ته جاگیر ورکړي. نو یو سلسله اصلاحات راغلي او دا اصلاحات په بنیادي
گریزي اسناد توگه ورو ورو ټینگېږي. منځ کې یې معلومدار ستونزې شته، هغې نه زه نه تېرېږم، مگر یو حرکت و او ان
قوت او اراده د دې یې درلوده چې اصلاحات
او ده پوه نفر په دې وخت کې نه
چې وگورئ، دا ټول وایي چې تر
راوړي او د شېرپور اساس یې کېښوده او هلته یې ترتیب نیولی و چې له بالاحصار نه لاړ شي او بي بي مهرو [غونډۍ]
. بله برخه د دې دا ده چې لومړی وار د افغانستان یو سرحد ټاکل کېږي او هغه له
او دا
باندې نوي قصرونه جوړ کړي
شمېد سیستان سره، قاجاري دولت سره، د انگرېزانو په حکمیت باندې د گولد
او دغه ده چې د هلمند د
تعیینیږي خط
سل ي. و
اوبو ستونزه موږ ته پيدا ک
په حقوقي مساله کاله یې ونیول تر څو چې خدای بښلي [محمد موسی] شفیق دا
ه بدتر حکم شاید ډېر لږ په دنیا کې تېر شوی وي. سرحد یې د اوبو په منځ کې
ن
شمېد توگه حل کړي، ځکه له گولد
چې د ډيورنډ بیوگرافي یې لیکلې او نور آثار یې لیکلي، وایي
سایکس یو بل انگرېز دی
–
وټاکه. دلته خپله انگرېزان
چې دی د ایران د سیستان د علم خان چې پس ته لمسی یې د ایران صدراعظم و، له هغه نه ډارېده او شاید پيسې یې
[پوله] کال کې امیر شېرعلي خان د آمو سیند روسانو سره
مني او ډېره برخه چې پس ته
۱۸۷۲
اخیستې وي. بل په
راغلله د عبدالرحمن خان په دوران کې، د روسانو ټینگار په دې کې و چې دا منل شوی سرحد دی او د هماغه په
ټاکل کېږي، په همدې اساس باندې ده. سره له دې نه چې په هغه کې امیر
چې
اساس ده چې پس ته دا کرښه د شمال
نله عبدالرحمن خان په اول کې مقاومت وکړ، اما پس له هغه نه یې وم
.
جنبش: در آواخر دهه سي قرن نوزده، انگلیسها به بهانه آوردن شاه مخلوع شاه شجاع به افغانستان، حمله نظامی
آواخر دهه هفتاد قرن نوزده چی بود؟
حمله دوم در
کردند. بهانه شان در
بهانه شان این بود که امیر شیرعلی خان سفیر روس را قبول کرده، باید بصورت عاجل یک هئیت انگلیس
دکتور غنی:
را قبول کند. وقتیکه امیرشیرعلی خان این را قبول نکرد، فوراً حمله کردند. نکته اساسی تغییر ذهنیت است. بعد از این
ودند، در اوج قوت خود بودند و میگفتند که در امپراتوری
چهار دهه انگلیسها به کلانترین قوت نظامی دنیا مبدل شده ب
یز، تلگراف، سرکسازی ... اینها آمده بود و بر این اساس، ذهنیت اینها
ئ ما آفتاب غروب نمیکند. خط آهن، کانال سو
گشته حالی مطلق
اجتماعی یاد میشود، چیزیکه به نام دارونیزم – بود به یک ذهنیت نژاد پرست. و بعد از طرح داروین
و ما را بربری میگفتند یا نیمه متمدن. به کل جهان
. متمدن
،
نیمه متمدن
: اینها مردم را طبقه بندی کردند
،
وحشی؛ بربری
که با هم دیگر همسری کرده میتوانند،
ند است
ی و فکر میکردند که تنها قوت های اروپای
می دیدند
ین نظر هم اسلام به
که بنام سرحد علمی خود یا سرحد طبیعی خود یاد میکردند،
– و از این جهت، حرکت شان سر این بود که سرحدی را
نوع
که مثال برجسته این
لایتن
این را کجا پیدا کنند و این سرحد را اینها در هندوکش می دیدند. از این جهت لارد
میشود و بصورت واضح میگوید که بین دو قدرت بزرگ اروپایی یک قدرت هندوستان طرز فکر میشود، نایب السطنة
در این بخش، از بخش اول، اهداف شان
و
آسیایی قابل تحمل نیست، بنابرین باید این محو شود و حمله میکند.
نهایت متفاوت است و اگر به آن موفق میشدند، امروز افغانستان وجود نمیداشت.
اورېدونکو ته وریاده کړم چې
–
کور مو ودان ولسمشر محمد اشرف غني. په دې خپرونه کې مو تر دې ځایه
جنبش:
پر افغانستان د انګرېزانو د لومړي تېري دلایل او عواقب وڅېړل چې دواړو لورو ته په کې لوی زیانونه واوښتل. د
لومړۍ جګړې په پای کې امیر دوست محمد خان چې له انګرېزانو سره په هند کې بندي و، راخلاصېږي، کابل ته
ا کوشېرولو بوختېږي. د پاچایۍ لومړي کلونه یې له خپلو وروڼو، ورېرونو او تربرونو
راځي او د شړېدلي دولت په بی
سره په کورنیو شخړو اوړي چې په واک باندې سره اخته وو، خو ورو ورو هغوی یا ماتوي، یا فراروي او یا یې تابع
او په نتیجه کې د هېواد بېلابېلې برخې له مرکز سره تړي. وروستۍ لویه فتحه یې له کابل سره د هرات بیا یوځای
کوي
کول و چې هماغلته هم، امیر دوست محمد خان د ساه لنډۍ په ناروغۍ مري او د خواجه عبدالله انصار په زیارت کې
اوږدو کې دده د زامنو ترمنځ بیا د واک پر سر جنګونه
مو کلونو په
۱۸۶۰ خاورو ته سپارل کېږي. تر دې وروسته د
پېښېږي تر هغو چې یو زوی یې شېرعلي خان چې مشر هم نه و، پر نورو برلاسی کېږي او یو منظم مرکزي حکومت
جوړوي. ددې خپرونې په یوه برخه کې یادونه وشوه چې تقریباً لس کاله امیر شېرعلي خان په آرامۍ حکومت وکړ
مو په وروستیو کې ځينې داسې پېښې وشوې چې انګرېزانو ته یې بیا پلمه په لاس ورکړه چې پر افغانستان
۱۸۷۰
خو د
راپرېوځي. په دغو پلمو کې هماغلته یادونه راغله چې یوه، د سیستان په برخه کې د دوی منځګړیتوب و چې په دغه
منځګړیتوب کې زموږ د خاورې، په سیستان کې زموږ د خاورې یوه برخه او د هلمند په اوبو کې حق فارسیانو ته ورکړ
شو او په دې سره امیر شېرعلي خان له انګرېزانو نه خوابدی شو، د دوی د نیتونو په اړه یې شک پیدا کړ او ګواکې، یا
یې ته نژدې کړ. نوي اسناد ښیي چې پر افغانستان د انګرېزانو د برید
د انګرېزي مورخینو له نظره یې ورو ورو ځان روس
په پلمو کې یوه لویه پلمه داوه چې ولې امیر شېرعلي خان روسانو ته نژدې شو او کېدای شي [کابل ته] د هغوی [د
میر شېرعلي
پلاوي راتګ] برتانوي هند ته ستونزې جوړې کړي، نو ځکه راغلل چې مخه یې ونیسي. خو دا چې ولې ا
خان خوابدی شو، خوابدي یې څومره ژوره وه، په اسنادو کې تر کومې اندازې ددې څرک لګېدلی شي. مخکې له
دې نه چې د افغان او انګلیس دویمه جګړه وڅېړو، دغه موضوعګانې به په بله خپرونه کې وڅېړو. نو تر هغو تاسې
ی سپارم. تر بلې خپرونې. ولسمشر محمد اشرف غني او ګران اورېدونکي په لوی خدا
غني: تشکر از جناب شما و از تمام شنونده های ما، خواهرها و برادرهای عزیز ما. امید است که در داخل کشور و هر
جاییکه استند، آرام باشند.
زنده باد افغانستان
یشه سین افغانستان
تل دې وي افغانستان