قسمت ۲: عودت‌کنندگان و چالش‌های آن

<p>رسیزه: )داود جنبش( سالم او زموږ بل پوډکاست ته ستړي مه شئ، له دکتور محمد ارشف غني رسه. من داود جنبش هستم موضوع بحث ما هنوز هم مسئله حاد اخراج دسته جمعی پناهجویان افغان از پاکستان و مسایل و چالش های مربوط به آ ن است. به همه تان خوش آ مدید می گویم. استاد به شام هم خیر مقدم می گویم و بدون آنکه وقت را ضایع کنیم مستقیامً میروم به طرف سواالت که مربوط میشوند به اخراج هموطنان مهاجر ما. شام در برنامه گذشته از سه به اضافه دو والیت نام بردید که مهاجرینی که تا حال عودت داده شده اند، به آ نجا می روند. اگر این رو ند ادامه می کند، که ادامه دارد و مهاجرین بیشرت می آیند، این تعداد تغییر خواهد کرد، بخاطر یکه مهاجرینی که در پاکستان هستند به والیات و مناطق مختلف کشور تعلق دارند. دکتور غني: بسم الله الرحمن الرحیم. تشکر از شام ]برای[ ایجاد این فرصت. و سالمهای گرم من به متام هموطنان، خواهران و برادران خاصتاً خواهران براداران که امروز به صورت اجباری در حرکت هستند و اخراج می شوند. دعا و امید من این است که وطن ما به حیث یک مادر مهربان و نه یک مادر اندر اینها را در اغوش خود بگیرند، و همه را استقبال کنند. در قسمت سوال تان... سه والیتی را که من ذکر کردم، در درجه اول قرار دارند. حداقل ده والیت جاهای بر گشت مهاجرین ما از پاکستان هستند. و ده والیت دیگر جاهای برگشت مهاجرین ما از کشور ایران هستند و اگر به صورت جمعی ببینیم والیتی در افغانستان نیست که محل بر گشت در آینده قرار نگیرد. به طور مثال، قندو ز یکی از والیاتی است که مهاجرین ما از پاکستان دوباره به آن ]بر[ می گردند، اما همچنین سمنگان، بلخ، فاریاب، جوزجان ]و یا بدخشان[ را مالحضه کنید. شبکههایی که در مدارس دینی پاکستان تعلیم کرده اند، به متام این والیتها تعلق دار ند. همچنان غزنی، پکتیا، خوست وغیره نکات، ساحه بر گشت بزر گ است. بنابرین باید امادهگی ما در متام نکات باشد. اما موضوعی که عمده است، آ ن والیتهایی را که در اولویت بر گشت هستند و از طرف خود عودت کننده گان تشخیص داده شده اند، که اولویت شان است، آ نها باید تشخیص شوند، تا از نگاه اماده گی، ترتیبات درست گرفته شود. جنبش: ولی فشار باز هم بر شهرهای این والیات خواهد بود، نسبت به دهات و روستاها. د دکتور محمد ارشف غنی دفرت نیټه: ۲۹ /لیندۍ۱۴۰۲/ دوکتور غني: در گذشته خاصتاً در سالهای نخست ایجاد جمهوریت، شهرها به صورت عموم و کابل به صورت خصوص محراق توجه بود، اما نکته ییکه فرق دارد و قابل توجه است، این است که امروز رشایط اقتصادی شهرها و توسعه آ نها نهایت ضعیف است. اقشار ]در حال حرکت دوباره[ از شهرها به طرف ولسوالیهای عمده، ]یعنی[ ولسوالیهای متویل کننده، هستند. از این جهت نکته کلیدی رشایط زند گی است، نه شهر بودن یا ده بودن. در کجا چه رقم عالیق وجود دارد، و حداقل امکانات یا تعلقاتی که وجود دارد، ما باید به طرف تعلقات مردم ببینیم. و در اینجا هم نکته ییکه قابل توجه خاص است ]این است که[ افغانهایی هست که نسل سوم یا دوم هستند، بنابرین متام نکاتی که به آ نها تعلق دارند، جز خاطرات خانوادهگی شان است، نه یک تجربه عملی برای شان. جنبش: دا مهاجرین لکه چې تاسې اشاره وکړه، کېدای يش دویم او درېیم نسل وي، هغه چې په ۰۸۹۱یمو کلونو کې چې روسانو یرغل وکړ، کډې یې په ډلهییز ډول بارېدلې، هغه نسل کېدای يش ډېر لږ پاتې وي یا بیخي پاتې نه وي. دا ]اوس[ چې راستنېږي دا ځوانان یا دا دویم او درېیم نسل، فکر کوئ چې دوی په خپلو سیمو کې داسې د ارتباط کوم شی موندلی يش چې الړ يش ]او ووايي[ دا زما کلی دی، دا زما کور دی، دا زما وطن دی، که نه؟ دکتور غني: دا هم په دې ]پورې[ تړلې ده چې آیا دوی جایداد درلوده که نه؟ او هغه جایداد چې دوی پرې حقوقي ادعا کوالی شوه، هغه ]وررسه[ نور خلک مني که نه؟ یوه مسئله چې دلته ډېره عمده ده ]دا ده[ چې له بده مرغه یو ډېر لوی غصب د جمهوریت د دورې په لومړیو څوارلسو کلو کې وشو چې نژ دې یو میلیون هکتار ځمکه غصب شوه. نو ډېر خلک هغه حقوق چې له رشعي ]پلوه یې لرل[ اوس د دعواگانو برخه ده. بل، هغه وخت چې دوی الړل ]که یې ځمکه[ یو، دوه یا پنځه جریبه وه، ]اوس[ فکر وکړئ چې د نفوس په ډېرېدو رسه څومره کمه شوې ده. بله برخه یې چې مثبته ده، ځینې خلک خپل لوی خېل یا قبیلې ]او[ کيل په نامه پېژين، اما هغه هم اوس پهدې ]پورې[ تړلې ده چې هلته کوم خلک اوس مېشته دي، له دوی څومره خاطرې لري او څومره زر وررسه عالیق ټینگوال ی يش. نو یوه جدي مسئله ده، ځکه دا شړل دي. په دې معنی، څوک چې شړل کېږي له یو ې خوا ]هم له فکري[ پلوه ډېر سخت تاوان ویني او ]هم[ ځان نهیيل گڼي. په دې حالت کې دا ټوله په ترتیباتو پورې تړلې ده، چې د دې خلکو هرکلی کېږي، نور ]خلک[ یې په غېږه کې نیيس که یې په ډېران ]غورځوي[. جنبش: مساله ییکه اینجا پیش می آید ]اینست که[ این نسل دوم و سومی که بر میگردند، اصالً در کشور شان نه بودند، در قریه و ده شان نبودند و یا بسیار کم بودند. ا رتباط اینها، تعلق، اینها با میهن، با اجتامع محلی تا چه حدی قوی خواهد بود. اینها احساس تعلق خواهند داشت، احساس تعلق پیدا خواهندکرد؟ دکتور غنی: در قسمت پيدا کردن ]تعلق[ هیچ نوع مشکل نیست، چون بستگی به آ غوش باز دارد. اگر آ غوش همه ملت به روی بر گشت کننده ها باز باشد، تعلق فوراً ایجادمی شود و ریشهعمیق می شود. اما اگر بالعکس خداناکرده، با تعصب رفتار شود یا کوتاهبینی وجود داشته و عمق توجه وجود نداشته باشد یا این مسئله بر گشت مهاجرین را به یک برخورد منفی سیاسی مبدل کنیم این باز نتایج وخیم داشته می باشد. استقبال یا عدم استقبال اولیه نتایج بسیار زیاد دارد. جنبش: یعنی این تنها مربوط به بر گشت کنندهها منی شود، یعنی جامعه خودش هم باید از طرف خود کارهایی را انجام بدهد که آ نها حس تعلق پيدا کنند؟ دکتور غنی: مطلقا،ً برگشت کننده بر می آید به وطن بر اساس یک حس، یک حق طبیعی، برشی و الهی. حاال مسوولیت کسانی که در داخل کشور استند به متام سطوح، از قریه گرفته تا متام ملت افغانستان، این است که، این حس را تقویه کنند. در این منفعت مشرتک ما است. و آینده ما به حیث یکملت تعلق بهاین دارد. سهبُعد موضوع باید در نظر گرفته شود: اول روحیه است. همسبتگی ملی جز تاریخ درخشان ما است، و صله محبت اسالمی از احکام دین مبین ما است. بارها ]گفته شده است[ قر آ نکریم را مطالعه کنید، تنها عبادت کافی نیست. باید به خدمت خلق هم مرصوف باشید و از این کرده خدمت بزر گرت نیست. موضوع دوم به رشایط تعلق دارد. شام اطالع دارید ]که من[ بارها به والیات افغانستان سفر کرده ام و متام والیتهای افغانستان را دیده ام. موضوعی که عمیقترین احساسات را در من ایجاد کرده است و ایجاد می کند، شعار افغانستان کوچک است. والیاتی را می بینید که می گویند ما افغانستان کوچک استیم و همه در آن موجود استیم. و ]در قسمت[ عالیق همه قوم های ما، زبان های ما و هویت های مختلف ما، پس در چارچوب همبستگی یک افغانستان کوچک انعکاس پیدا می کند. هم و الیاتی استند که در گذشته محو ر این رقم همبستگی ها بودند، هم والیاتی استند مانند نیمروز. در سالهال گذشته با پیرشفتی که وجود داشت از ۴۳ والیات افغانستان در بین اش موجود بودند، اما قندوز یا لو گر خود را همیشه افغانستان کو چک می گفتند. جنبش: تقریباً ما هیچ والیت تک قومی نداریم، همه جای کسانی دیگری هم استند. دکتور غنی: مطلقا،ً این یکی از کالنرتین رسمایههای ملی ما است. و دوم، همه والیات افغانستان در همسبتگی با هم متمم هم دیگر استیم، متضاد نیستیم. در بحثهای بعدی که انشاءالله رس منابع طبیعی و ]سایر موضوعات[ می آیم، می توانیم دیده که هر والیت افغانستان یک غنای خود را دارد. و می تواند وسیله انکشاف هم مملکت و هم حتی به سطح منطقه و جهان سهم بگیرد. موضوع سوم، موضوع وسایل است و این دو نوع است: اگر وبای کوید را ببینید، دهها هزار افغان از ایران به صورت سیل آ سا او آ نی بر گشتند، اما هیچ نوع برخورد منفی را ندیدند. و در آ نجا واقعاً من اهمیت همسبتگی را به چشم رس دیدم. همه مردم جابجا شدن اینها را به حیث یک هدف گرفتند، و تا ایران دوباره رسحد خود را باز کرد و امکانات را فراهم کرد، ما این را دیدیم. اما در پهلوی این یک اساس وجود داشت. برنامه همسبتگی ملی در کشور بود، در متام دهات افغانستان زمینه این را ]فراهم[ کرد که راههای انسجام مردمی با ًء امکانات ملی و بیناملللی با هم یکجا شود. بنا روحیه در قدم اول و احساساتی که انشاالله تعالی وجود دارد. دوم رشایط باید به صورت اساسی و با خونرسدی کامل و با توجه اساسی تحلیل و جمعبندی شود؛ و سوم برنامه ها. برنامههایی که قبالً وجود داشت چطور احیا شده می تواند و برنامه های نو که رضور است، به چه شکل باید مطرح شود. جنبش: بلې، زه اول د خپلې تجربې له مخې داسې فکر کوم، بیا دا تجربه غواړم په هغو کسانو چې را ستنېږي، عامه کړم. مثالً زما بچیان کوچنیان وو، په روسیه کې یې درس ولوست او رويس ژبه یې زده کړه، د هغه ځای له ارزښتونو رسه بلد شول، بیا لندن ته راغلل، دلته د دوی رسه بلد شول، رسه د دې چې ما یې له وطن رسه مینه، له مذهب او دین رسه مینه... دا په زړه کې ور اچولې دي، خو کوم تعلق چې زه له خپل وطن رسه وینم او کوم چې دوی یې ویني، توپري لري. د دوی اخیستنه او زما جال ده، نو دغه نسل چې اوس راستنېږي د دوی ادغام به په داسې یوه ټولنه کې چې دوی وررسه هغسې روحي او احسايس رابطه نه لري، څومره آ سان وي؟ دکتور غني: خربه د آ سانۍ نه ده، خربه د ارادې ده. په دې معنی چې دوی خو په خپل زړه بېرته نه راځي، اخراج شوي دي ]او[ هویت ورباندې تحمیل شوی ]دی[. بل، د افغانانو تجربه په گاونډیو دو و لویو هیوادونو کې چې اکرثیت زموږ ]کډوال په کې[ دي، په پاکستان او ایران کې دا]سې[ نه ده چې څوک یې پرېږدي چې هېر کړي چې افغان دي. هره ورځ يې ور یادوي چې مهاجر یئ، افغانان یئ ]او[ دوېمه درجه حیثیت لرئ. نو یوه برخه یې دا ده چې دا یې په یاد دي. د ژبې له نظره لومړۍ ستونزه ده، ځکه هغه وخت ]لکه څنگه[ چې تاسې یادونه وکړه چې د شوروي په یرغل کې دوی ووتل، اکرثیت افغانان په دوو یا درېیو ژبو پوهېدل. خاصتاًدري هم د بازار ژبه وه او هم د ادارې ژبه وه. اما اکرثیت، چې موږ او تاسې مثالً د ادبیاتو په پوهنځي کې و و، ما عین وخت کې نیم وخت په دري کې درس ورکاوه او نیم وخت په پښتو کې او خلک پوهېدل. اما ]بیا[ مې چې د پوهنتون د ریاست رشف درلو د، خلک په دې نه پوهېدل، ځکه ]کوم[ افغانان چې پاکستان ته الړل، پښتو یې عامه ژبه شوه او اردو او انگریزي یې زده کړ ې، هغوی چې لوړ تحصیالت یې وکړل. ایران کې په یو ې ژيب باندې بدل شول. نو دلته مسئله دا ده، د دې پر ځای چې دا پر ستونزې بدل کړ و، باید ورته د یوه لومړیتوب په حیث و گورو چې څنگه یوه خاوره چې دوه په کې عمده ژبې او نورې درېیمې ژبې دي چې د رسمي ژبو حیثیت لري، په خپل ځای کې موږ د دې رشایط برابر کړو چې بیا مشرتکه پوهه رايش. کاناډا ته و گورئ، فرانسوي ژيب ]په کې[ اقلیت دي، اما ټول کاناډایان دا مني چې باید دوه ژبې وي. د دې دوو ژبو افهام او تفهیم د ميل وحدت لپاره زښت ډېر رضور دی. که دې ته د ميل وحدت د زاویې او عینکو و گورئ، دا ډېره توجه غواړي. اما که دا خپل رس ته پرېښودل يش او څوک ورته توجه ونه کړي، نو بیا دا جذبېدل سخت کار دی. بله برخه یې تحصیل او معارف دي. په معارف او لوړو تحصیالتو کې باید څه رقم اقدامات ويش. نن له بده مرغه دا زموږ د کمزورۍ ټکی دی. ځکه یو ميل نصاب چې واقعاً باید دا ټول ابعاد په نظر کې ونیيس، د توجه په محراق کې نه دی. جنبش: دا هم ډېره مهمه موضوع ده، په تېره بیا زما خپله تجربه ښيي، کوم کسان چې پاکستان یا ایران نه د جمهوریت د شلو کلونو په بېالبېلو پړاونو کې را ستانه شول، هغوی له هغو ارزښتونو رسه چې نورو ]هیواد[ مېشتو افغانانو درلودل اشنا نه وو. دغه ځینې بحرانونه او کړکېچونه چې د ځینو اصطالحاتو په رس رامنځته شول، له دې امله وو چې دو ی له هغو رسه بلد او آ شنا نه وو. دا ډول، دغه ځینې کسان چې په پاکستان کې یې لوستونه کړي او اوس راستنېږي، زه یې په سوشل میډيا یا خواله رسنیو کې تعقیبوم، کله مثالً د بیرغ موضوع رايش، ميل بیرغ؟ نو دا څه شی دی، خو یوه تکه ده، په داسې حال کې چې د نورو لپاره، هغه کسان چې په خپلو ښوونځیو کې روزل شوي دي، د دغه بیرغ تر سیوري الندې لوی شوي دي، دا ورته هسې یوه تکه نه برېښي، دوی ته یو ارزښت برېښي، لکه هامغسې چې جغرافیه یې ارزښت دی، هامغسې چې تاریخ یې ارزښت دی. دکتور غني: بالکل، ستاسې تشخیص رسه زه موافق یم، دا آ سانه مسئله نه ده او ورباندې زر نه شئ تېرېدلی؛ اما زما توجه لکه د تل غوندې، په دې ده چې بېرته د افهام، تفهیم، د ټولېدلو، د یو کېدلو، څنگه ]داسې[ طریقې برابرې کړو ]چې[ نور تشنجونه را نه يش. د مثال په تو گه، زه چې کابل پوهنتون ته الړم یو لوی جنجال و په دانشگاه او پوهنتون باندې. جنبش: زما اشاره هم همدغه ته وه. دکتور غني: اما ما څه وکړل؟ ما ورته وویل اول د دې نوم داراملعارف و. بیا پوهنتون شو. دواړه ]د پوهې پر اساس[ باندې دي. اکرث محصلینو او استادانو ته مې وویل: هغه څه چې زه یې ستاسو په منځ کې نه وینم، پوهه ده. یو باتالق مو جوړ کړی، یو ډنډ مو جوړ کړی ]او[ زما کار دا دی چې لومړی دا ډنډ پاک کړم چې ذهنونه پاک يش. پس له هغه ورته تاسې نور شیان ویلی شئ. اما په دې، اصيل خربه چې پوهنتون کې د احرتام فضا او د لوستلو، لیکلو او بحث فضا ده، دا مه خرابوئ. او ]په[ دې موږ نتیجې ته ورسېدو. لومړیتوبونو باندې نتیجې ته ورسېدو ]او[ جنگونه ختم شول. اما په عین زمان کې داسې تلویزیونونه هم وو چې زموږ ټول ميل اصطالحات یې و گرځول او رسچپه یې کړل. دلته رضور ده چې ټول پوه يش چې ژبه د افهام او تفهیم لپاره ده او د راټولېدلو لپاره ده، نه د وېشلو لپاره. یو بل باید ومنو. او اوس باید پوه شوو چې د یو بل له منلو پرته، بله د ژوند الره نه لرو. جنبش: در کنار دهها مشکلی که عودت مهاجرین از کشورهای همسایه بالقوه می توانند با خود بیاورد، یکی هم همین مسئله است که خوب شد این جا ]رویش[ صحبت شد. من میدانم کهاحصاییه های دقیق بسیار مشکل است، مخصوصاً وقتیکه شام مهاجر باشید، و همه شام را به نظر یک چیز اضايف ببینند، ولی باز هم تجاربی که شام دارید از کار در موسسات جهانی و به عنوان رئیس جمهور، اطالعاتی داریم در مورد مهاجرین ]افغان[ در پاکستان که حاال در مورد آ نها صحبت می کنیم. به چه تعداد افرادی مثالً زن و مرد ]هستند[؟ عمرهای آ نها ]چند[ است و چه تحصیالتی دارند؟ و به کدام کتگوری ها تقسیم می شوند؟ دکتور غني: چند بُعد خدمت تان ذکر کنم. اول دردوران مسوولیت من، من افتخار این را داشتیم که همرای مهاجرین ما در پاکستان به صورت دوامدار دید و بازدید داشته باشم. هم وقتی که منایندههای شان ترشیف می آ وردند، به کابل یا والیات دیگر، و هم هر باری که من در آ نجا سفر کرده بودم. یک بخش مهاجرین ما در پاکستان انسجام فوقالعاده دارد، به طور مثال، زیادتر از ۰۱۱ داکرت با تحصیالت نهایت عالی در بین شان وجود داشت. جنبش: داکرت طب منظور تان است؟ دکتور غني: داکرت طب منظورم است.داکرت طب، تنها داکرت طب. از طر ف دیگر تخمین ابتدايي رسمایه ]و[ جایدادی را که اینها در پاکستان ایجاد کرده بود، تقریباً به ۰۱ میلیارد دالر نزدیک بود. اما نکته اساسی این بود که اکرثیت این جایدادها به نام شان نبود. به نام رشکای پاکستانی بود، چون رشایط برای شان مشکل بود. و بدبختانه مقاله هایی در جراید پاکستانی نرش شده، که رشکای پاکستان اینها، در این روزها همرای شان روش بسیار منفی کرده اند. بحثی را که ما همرای پاکستانی ها داشتیم راجع به این و یکی از نکات عمده بحث ما با دولت پاکستان بود، یک پالن پنج ساله برای بر گشت اینها بود. و در چارچوپ آ ن پالن، هدف واضح ما این بود، که اینها بتوانند با امکانات خود، دوباره بر گردند. جنبش: یعنی هیچ چیز ی از اینها ضبط نشود یا به زور گرفته نشود؟ دکتور غني: نشود، و اینها به صورت واضح نه به صورت یک بارهگی و اصل دیگری این بود که باید به صورت ]داوطلب[ دوباره ]بر[ می گشتند. این جز مقررات بیناملللی بود که در او مرحله مورد توجه بود. اما چون فعالً اینها به صورت اجباری اخراج می شوند، بدبختانه با کمترین امکانات می آیند. و نه تنها با کمترین امکانات می آیند، بلکه صدمه روحی را که هر فرد اخراج شده با خود در طول باقی زند گی خود حفظ خواهد کرد، را کم نگیرید. از همین جهت است که در داخل کشور، رضورت محبت، احرتام و برخورد ]خوب[ نهایت عمده است. جنبش: یعنی که آ نها را در اغوش بکشند و به عنوان چیزی به آ نها دیده نشود که نان آ نها را می گیرد. دکتورغني: بلی، مطلقاً! از خاطری کهافغان هستند، افغانیت را از کسی گرفته منی توانید. هیچ کس حق این را ندارد که یک افغان دیگر را بگوید که تو افغان نیستی. خداوند جلشانه افغان خلق ما کرده است. در این رشایط نهایت رضور است که رویه مادر و مادر اندر صورت نگیرد. جنبش: دلته غواړم استاد چې دا پوښتنه لږه واضح کړم، تاسې وویل چې شل میلیاردو پورې د افغانانو د کاروبار او د رسمایې اندازه رسېدله، ځینو ماته په شخيص صحبتونو کې وویل چې... ښه یو شمېر یې کېدای يش کورونه او ودانۍ او دا شیان وي، خو دا نغدې چې دوی لري، په کاروبار کې یې اچويل دي، په مختلفو ځایونو کې، د کراچۍ نه نیولې تر پېښور او کوېټې پورې او شاید نورو ښارونو کې، دا لږ تر لږه شپږ میلیارده ]ډالر[ دي. که احیاناً دغه هم سهي وي، دا شپږ میلیارده ډېر لوی رقم دی او د پاکستان د حکومت سیاست دا دی چې مهاجرین ځان رسه څه نه يش وړلی، بې له پنځوس زره کلدارو نه چې ډېرې لږې پیسې کېږي زیاتې نه يش وړی. آیا قانوين الرې شته چې افغانان بیا دغه خپله رسمایه را وبايس؟ یعنې کوم ځای کې د دعوې ځای شته که نه؟ دکتور غني: د دعوې ځای سخت دی، ځکه له بدهمرغه ډېر ه برخه مشارکت په عرف شوی. عرف د اعتبار خرب ه ده او یو بل رسه د همغږۍ او ملگرتیا خربه ده. د قانون له نظره که راشئ، د پاکستان قوانین له بده مرغه د برتانیې د دوران قوانین دي. پاکستان خپل نظام ال نه دی گرځولی. حقوقي نظام یې ال هم مسلط ]استعامري[ نظام دی. دا زما خربه نه ده، ځکه د دوی د داخل خربه ده، اکرثیت مقالې چې و گورئ ]د پاکستان[ چلند له خیربپښتونخوا او بلوچستان ]او سندهـ[ رسه د مستعمرو غوندې دی. تاریخ ته و گورئ، درسونه د پاکستان په کار دي. د ژبې په مسئلې باندې بنگال او د اکرثیت او اقلیت په مسئلې باندې پاکستان مات شو. د حقوقو له نظره دلته رشایط سخت دي. باید اسالمي سلسلې د مینې، تعلق او.... ته ال ړ شو او له بلې خوا نه، د مهاجرینو بیناملليل حقوقو ته ]باید الړ شو[. نو دلته رضور ده چې یو منسجم غږ وي، چې د دوی استازیوب وکړي. له بدهمرغه نن دا غږ چې په واضح تو گه په ميل سطحه د مهاجرین استازیوب وکړي، کمز وری دی. جنبش: و بخش دیگر این مسایل مالی این است که پاکستان ]اگرچه[ میزبان میلیونها افغان بود ولی در عین حال میلیاردها دالر که به نام مهاجرین افغان از کشورهای غربی و عربی می آ مد، به دست اینها توزیع می شد. ایا احصائیه هایی هست و یا ارقامی وجود دارد که طی همین چهل سالی که افغانها در آ نجا بودند، پاکستان از این مدرک چقدر نفع برده است؟ دکتور غني: این مسئله را باز هم از چند ز اویه دیده می توانیم. در دو مرحله حساس تاریخ پاکستان، کمکهای زیادی که به پاکستان رسازیر شد، از جهت مسئله افغانستان بود. یکی در دوران حکومت جرنال ضیا و بعد دوران حکومت جرنال مرشف. که در هر دو زمان متاسفانه از خاطر تحکیم مردمساالری در پاکستان نه بود و حکومتهای نظامی بودند که توسط این کمکها به پا ایستاده شدند. در دوران جرنال ضیا متام کمکها از طرف پاکستانیها انسجام داده شد. مثلی که تنها به سازمانهایی اجازه فعالیت دادند که مورد قبول اینها بو دند. میلیاردها دالر در اینجا رسازیر شد، و فیصدی که واقعاً مرصف شده، جز اسناد رسی ا اینها است، اما ارقام عمومی در میلیاردها است. و دوم در دوران حکومت جرنال مرشف تا بر آ مدن امریکاییها در حدود ۰۹ میلیارد دالر تنها با اینها کمک شد. جنبش: یکی خو کمکهای مستقیم بود که به اینها پرداخته میشد، یکی پولهایی بود که به نام مهاجرین می آ مد و اینها بخشی از آ ن را توزیع می کردند و ادعاهایی وجود دار ند که بخشی از این توزیع نشده، و پاکستان آ ن را برای خود گرفته است. دکتور غني: فساد اداری یکی از پدیدههای شومی است که مورد اعرتاف همه قرار دارد. و موجودیت کمپها، شیوه توزیع، نوع این... همه اینها بر اساس روابط استوار بود، نه بر اساس ضوابظ. جنبش: او دغه راز دا مهاجرین چې را روان دي، عکسالعملونه او غرب گونونه ورته بېالبېل دي. په خواله رسنۍ - سوشل میډيا کې، داسې خربونه ما ولیدل چې وايي د پاکستان نه د غچ لپاره، اوس باید ځينې کارونه ويش او په دې لړ کې مثالً په داخل کې یوه ټلویزیون رپورټ ورکړی و چې کونړ سیند باندې چې ظاهراً باید د پاکستان نه اوبه را ستنې کړي، د بند د رسوې کار بیخي بشپړ شوی او عميل کار رشوع کېدو ته یې الره جوړه شوې ده. دلته دوه پوښتنې لرم: لومړۍ دا چې آیا په داسې رشایطو کې د غچ خربه سمه ده که نه؟ دویم، هغه وخت کې چې جمهوریت واکمن و هم کونړ سیند باندې د بند د جوړېدو خربې وې، یو څه کارونه وشول، زه نه پوهېږم، که په هغه باره کې معلومات راکړئ چې کوم ځای ته رسېديل وو او دوی یې له هامغه ځایه کېدای يش پیل کړي که دا هسې تشه خربه ده؟ دکتور غني: چاپېریال په ډېر سخت بدلون کې دی. پخوا د بندونو ډيزاین یا د انسجام نقشه چې جوړېدله، د پنځوسو یا سلو کالو لپاره به وه. اوسنیو رشایطو کې باید حتی تر زرو کالو په نظر کې ونیسئ. نو دا هر چېرې چې غږېږي چې پخوانۍ رسوې د داود خان مر حوم په دوران کې شوې وه یا دا امریکاییانو رسوېگانې وکړلې یا نورو او نورو... ما دا ټولې وکتلې او غیر له ابتدايي کارونو ]نور څه[ نه وو شوي. د مثال په تو گه، هغه رسوې چې د امریکا اردو کړ ې وه، د هر بند جگوالی بې له توپريه سل مرته و او هر مرت کې ډېر خلک بېځایه کېږي. نو دلته د ډیزاین خربه ډېره جدي ده، په دې باید دقیق فکر ويش چې موږ اقدام ونه وکړو. جنبش: ماته مو ښه مفکوره راکړه، دې باندې به یو جدا پودکاست ولرو انشاءالله. دکتور غني: انشاءالله! هغه ]کار[ چې ډېر زر د کېدو دی، پخپله د کابل سیند دی. زما طرحه دا وه چې د کابل ټول سیند د برښنا د تولید د بندونو په سلسله بدل يش او موږ د دې کارونه برابر کړي وو. ځکه دې کې د اوبو د وېشلو موضوع ]نشته[. نوې طریقې چې راغلې دي، تاسې کوالی شئ، خاصتاًکه د ملر نه برښنا تولیده يش چې اوبه پاس وخېژوئ او بېرته یې د شپې په کار واچوئ چې دوامداره گټه ترې واخیستل يش. د کونړ سیند دوه برخې لري: یو دا چې اوبه هم ځي او هم موږ ته راځي. له دې نظره که بیناملليل پیسې غواړئ، هغه کې باید د دواړو ملکونو گډون وي. جنبش: یعنې منظور مو دا دی چې د اوبو یوه برخه له هغې خوا نه راځي چې اوس له پاکستان رسه ده؟ دکتور غني: له هغې خوا راځي. نو خربه دا ده چې، که له ]بهره[ پيسې غواړئ، باید موافقه ولرئ. همدې لپاره د کجکي بند دویمې مرحلې کې ما بیناملليل پیسې وانخستلې، موږ خپلې پيسې ولگولې. ځکه موږ نه غوښتل چې یوې لویې جنجايل ]موضوع[ کې راشو او خپل حق له السه ورکړو، ځکه چې معاهده مو واضح وه او معاهدې په چوکاټ کې موږ اقدام کوالی شو. په دې به هم شاید بل پودکاست کې تاسې تفصیالت وغواړئ، له بیناملليل نظره، څوک چې رس آب دی، ]هغه[ لومړیتوب لري. او څوک چې ښکته دي، خربه یې دا ده چې څه یې جوړ کړي آیا د رس آب په موافقې یې جوړ کړي که په خپل رس یې جوړ کړي دي؟ نو دلته مذاکرات په کار دي. جنبش: په دې مورد کې رس آب افغانستان دی؟ دکتور غني: دې موضوع کې رس آب افغانستان دی، اما په گډه هم دی، ځکه یوه برخه چې ځي، کونړ نه ځي هاخوا له کرښې بیا بېرته راځي، نو دا باید نظر کې ونیسو. خربه دلته یوازې د برق ده. ځکه د کونړ د اوبو دا دوه بنده مو چې په نظر کې دي، چې په حدود له زر میگاواټو ډېر د تولید امکان یې شته، د کر اوبه ترې نه راځي. ]له کونړ سینده[ د کر د اوبو لپاره، کومه طریقه چې مرحوم ناکامورا رامنځته کړې، له هغه بله بهرته طریقه نشته. جنبش: ما هم غوښتل همدغه پوښتنه وکړم چې دا وړې پروژې چې ناکامورا د اوبو لگولو لپاره کړې وې، دغه تر ټولو گټورې وې. دکتور غني: دا له ټولو، نه یوازې گټورې دي ]بلکې[ له اوسني چاپېریال رسه تر ټولو سمې دي. مگر پوهېږئ چې د هغه مینه خاصه وه، خدای دې ورباندې رحم وکړي. ځکه الړ د څلور سوه کاله مخکې جاپان د بند جوړولو طریقه یې بیا زده کړله، دې ته یې زموږ له چاپېریال رسه تطابق ورکړ او په یوې مینې یې دا ]بندونه[ جوړ کړ ل او ټول مرصف یې پنځه میلیونه ډالر وو. ]کومه[ نتیجه چې له دې راغله، ]هغه[ د گمبیري دښته چې ده شنه کړه، یوه بېسارې الس ته راوړنه ده. جنبش: استاده وبښئ تاسې خپله خربه یاده لرئ، زه چې کونړ ته په کومه الره تلم، هلته هم سلطانپور رسه ډېرې لویې دښتې وې، لویې خو نه وې اما دښتې وې سوځونکې، هغه د ده په کار باندې اوس داسې زرغونې دي چې دواړو خواو ته یې اوبه بهېږي او ونې دي او فصلونه دي. دوکتور غني: بالکل! او پوهېږئ ]چې[ دا ټولې ونې له خپل محیط نه اخیستل شوې دي. سېالب چې راځي دا ونې یې مخه نیيس او خلک نه بېځایه کېږي. نو واقعاً یوه عظیمه طریقه ده. هلته باید موږ منطق ته وگورو. بله خربه د غچ ده. لید مو څه دی؟ څومره غچ ]اخلو[ د څه لپاره یې ]اخلو[؟ او که ]د[ غچ اراده لرو، ایا توان د غچ لرو؟ ایا په غچ اتفاق لرو؟ ایا امکانات ]ورته[ لرو؟ او بل؛ که غچ غواړئ، هغه چې مزدور ي مو کړې وه، د هغه وخت ځواب څنگه ورکوئ ولس ته؟ څنگه ځان بېلوئ؟ څنگه ځان سپینوئ؟ چې اوس د غچ اخیستلو وخت دی او هغه وخت د افغان وژلو وخت و. بل، له ټولو نه مهمه؛ ایا د غچ لپاره راتلونکی قرباين کوو؟ هره خربه چې په منطق والړه وي، ځای ته رسېږي. نو اوس رضور ده چې په دې مرحله کې که غواړئ غچ واخلئ، څومره نور ]کډوال[ به زر در وشړي؟ او کوم شی لومړیتوب دی؟ زه د غچ مخالف نه یم اما غچ باید ]په[ منطق کې رايش، استدالل کې رايش او د احساساتو قرباين نه شو. ځکه کله چې یوازې په احساساتو غږېږو، چاته تاوان رسو و؟ او تاوان زموږ مهاجر ته رسېږي. زه نه غواړم چې مهاجر ته د یوې لوبې یا وسیلې په حیث و گورئ. دا انسان دی، دا ماشوم دی، دا پېغله ده، دا ځوان دی، نېکه ]او[ غور نیکه منځ کې موجود دي. رضور ده چې دې عالیقو ته په اسايس تو گه و گورئ او د دوی خیر ته لومړیتوب ورکړو او ځان پياوړی کړو چې څوک را باندې بیا دا رقم کارونه ونه کړي. پیاوړتوب او زموږ وحدت لوی غچ دی، نه دا چې یو احساسايت کار وکړو. او باید خپلو منابعو ته انسجام ورکړو. کوم شی پاکستان ته قاچاق نه شو؟ او هغه قاچاقربان نن چېرې گرځي؟ څنگه یې زموږ ميل شتمني تباه کړه؟ باید اوس خو دا حساب رايش. د ميل شتمنۍ ساتل زموږ لویه وسیله ده. یوازې د کونړ لر گي وساتئ، معادن خوندي کړئ، بېرته الره جوړ ېږي. حتی زموږ قالینې د پاکستاين قالینو په نامه صادرېدلې. په داسې حال کې چې که له داخل نه صادر ې يش او سم ترتیبات یې ونیول يش، خلکو ته ډوډۍ برابر وي. جنبش: و اگر دوباره بر گردیم به مسئله هویت و شاخصهای قومی وغیره... این مهاجرینی که بر می گر دند، تعداد شان حداقل یک چهارم جمعیت فعلی افغانستان است، حداقل! و این یک تغییر کلی را در ترکیب جمعیتی افغانستان می تواند ایجاد کند. اینها به مناطقی که بر می گردند، از تجارب سالهای جمهوریت به خاطر دارم که در شامل واقعاتی رخ داد و در جاهای دیگر هم شاید رخ داده باشد، اینها که بر می گردند ایا از این نظر ایتنیکي و دیمو گرافیکي تغییرات فاحشی را میتواند ایجاد بکند؟ دکتور غني: نکته اول، نکته توزیع نفوس فعلی افغانستان است. در اینجا خدمت تان چند رقم رضور است. اگر افغانستان را به حیث زونهای مختلف ببینیم. در قسمت اول یک تفکیک بین شامل هندوکش و جنوب هندوکش به کار است. در حدود ۰۰ میلیون افغان در ۸ والیت شامل افغانستان زند گی می کند. که ۵٫۷ میلیون شان در شاملرشق هستند و ۵٫۰ یا ۵٫۷ تقریباً در شامل. در غرب ۵٫۰ میلیون زند گی می کنند. در حوزه جنوبغرب در حدود ۵٫۰ میلیون، در جنوب ۳٫۵ میلیون، در رشق ۴٫۹ میلیون و در حوزه مرکزی ۰۱٫۸ میلیون. والیات را هم به صورت اساسی طبقهبندي کرده مې توانید، کل این ارقام را در جدول ها برابر کردیم که همراه با این پودکاست ها با هموطنان عزیز رشیک شده می تواند. قسمت دوم ساحه این زونها است. از نگاه ساحه، ساحه رشق، زون رشقی ما، ۰۵۱۰۹ کیلومرت مربع است. اما از نگاه نفوس و از نگاه تولید، یکی از عمدهترین مناطق است چون سه فصله است. ساحه زون شاملرشق ما ۹۰۳۹۷ کیلومرت مربع است. زون شامل ما ۷۹۷۹۷ کیلومرت مربع است. زون غرب ما ۰۱۴۴۹۸ کیلومرت مربع است. زون جنوبغرب ما ۰۵۹۰۰۳ کیلومرت مربع است. زون جنوب ما ۵۱۴۷۷ و زون مرکزی که زیادترین نفوس را دارد و کابل و والیات ]همجوار[ ۳۷۷۰۱ کیلومرت مربع است. تنها بر اساس این سنجیده می توانید و این ارقام موجود است که تعداد افراد فی کیلومرت مربع چند است و مترکز بر اینها ]در[ کجا است؟ تصویر ولسوالیها ًء به صورت را که ببینید در هر والیت یک تعداد ولسوالیها نفوس ضخیم دار ند و ولسوالیهای دیگر نفوس قلیل. بنا عمومی اگر زون مرکزی را در نظر نگیرید، باقی زونها از نظر نفوس به صورت نسبتاً متوازن وجود دارد. اما از نگاه ساحه غیر متوازن است. و این پس می رود به این که چقدر فرصت است که برای استفاد از منابع زمینی افغانستان، منابع آبی افغانستان، منابع معادن و دیگر، تا ایجاد را در نظر بگیریم. از نگاه مسئله قومیت، زبان و تعلقات، معلومدار باز هم مسئله اساسی در این است که ایا یک برنامه منسجم سنجیده شده، که از نگاه تطبیق، اسانرتین شیوههای تطبیق را وجود داشته باشد، فراهم شده می تواند؟ که بر اساس ان به همه توجه شود و یا این که این گذاشته میشود، که بدون انسجام به ]گونه[ خودجوش صورت بگیرد. و هر مسئله که ارتباط به منابع داشته باشد و رس تقسیم منابع باشد، بدبختانه یک ترتیب خودجوش تشنج را ایجاد کرده می تواند و نوع تشنج که ایجاد شده می تواند، شدت پیدا کرده می تواند. بنابر این توجه کار دارد. جنبش: یوه بله موضوع چې اندېښنه خو ورته نه شم ویلی، خو یو څه چې په دغو تېرو میاشتو کې په تخار کې پېښ شول، سړي ته دا پوښتنه ور اچوي چې، کېدای يش ځینې را ستانه شوي چې کلونه کلونه یې بهر ژوند کړی دی، کيل ته الړ يش، هغه ځمکه یې چا ترې نیولې او غصب کړې وي یا یې په هغه ځای کې مېنې جوړې کړې و ي او هغه باندې لسیزې اوښتې وي، په تخار کې په دې وروستیو. کې داسې یوه ستونزه پیدا شوه، نه پوهېږم چې حل شوې به وي که نه. نورو ځایونو کې هم، په شامل کې داسې خربونه وو چې ځمکې نیول شوې دي. جنوب کې به هم چېرته وي، زه یې دقیق ارقام نه لرم، دا د ځمکې د غصب موضوع او د راستنېدونکو حقونه، دې رسه باید څنګه چلند ويش چې کوم کړکېچ ترې جوړ نه يش؟ دکتور غني: ډېره اسايس موضوع مو مطرح کړه. باید د دوو شیانو ترمنځ فرق وکړو. یو لوی غصبونه دي او دا ټول د موجوده قوانینو،عرف، اصولو او خاصتاًد اسايس قانون پ مخالف شوي دي. اسايس قانون کې وضاحت شته چې د افغانستان ولسمرش ځمکه نه يش بښلی، بې له قانونه. او هغه قانون چې موږ پاس کړ، محدوده څو جریبه ده. په داسې حال کې چې سلها یا زرها جریبه ځمکه په دې یا بله نامه اخسیتل شوې ده، دا یو ظلم دی. او خاصتاً ]کله چې[ د کلیو، ځکه چې هغه جمعي ]او[ عامه ځمکه ده. یا د سیندونو او ویالو مسیرونه غصب شوي دي، داسې ویالې ]شته[ چې نیمې شوې دي، د غصب مسئله یوازې د ځمکې نه ده، د اوبو په موضوع ]کې هم شته[ ځکه چې ټولې کرنې باندې ]تاثیر لري[. باالآب ته وګورئ شوله کري، الندې خلک غنم نه يش کرلی. نو دا د لو ی غصب موضوع، یوه موضوع ده. دا ارقام د ارايض ]ځمکو[ په اداره کې موجود دي، تخمین یې واضح شوی او دې ته یوه واضح تګالره په کار ده چې دې باندې څه رقم عمل کېږي. ځکه دا د بېوزلو خربه نه ده. دویم، هغه ځایونه چې آ باد شوي او ورباندې آ بادۍ شوي دي او هم ډېرو بېوزلو او نورو ]کړي[ عرف جوړ شوی دی. دلته یوه واضح الر ه په کار ده چې د دې بدیل څنګه باید منځ ته رايش چې له یوې خوا نه دې خلکو چې کلونو او لسیزو کې یې جایدادونه جوړ کړي دي، دا باید رسمي يش اما په بدل کې یې &ndash; موږ یوه طرحه جوړه کړې وه چې- له دوی هر یو ه نه باید یو فیس واخیستل. ]او په دې فیس[ باید د هغو خلکو چې بېرته راځي او رشعي حقوق یې درلود، د دوی حقوق تأمین يش. نو دلته سنجیده اقدامات په کار دي چې اول ټول ارقام او شواهد په اسايس توګه رسه ټول يش. کله چې تخنیکي ظرفیت موجود وي او یوه ميل الزمي اجامع جوړه شوې وي، دا ډېره سخته مسئله نه ده. او پس له هغه، اسايس خربه دا ده چې څنګه حق، حقدار ته رسېږي. ستونزه دا ده چې همېشه د فساد او رشوت خربې موجودې دي... جنبش: یوه ستونزه به د اسنادو هم وي، ځکه افغانستان کې همیشه اسناد عريف وو، رشعي قوالې ډېرې لږې وې. دکتور غني: بالکل دا شته، مګر موږ خو باید رسوېګانې وکړو، خربه ]دا[ نه ده چې یوازې په شا الړ شوو. یو ټکی باید وټاکو چې له دغه وخت نه، دغه شاهدان چې موجود دي او شاهدي ورکوي، دا د دوی شهادت د منلو وړ دی او پس له دې به ټول اسناد رشعي يش. دا بلکل رضوري ده، ځکه چې د ودې امکانات، د ځمکې او جایداد مصو ونیت او د ټولې ارايض مصو ونیت دی، اما دا یوه منسجمه اداره غواړي. لویه او پراخه اداره نه غواړي، یو منسجم ترتیب غواړي. له ټولو نه عمده برخه دا ده ]چې[ دا د خلکو ګډون غواړي. باید په شفافه توګه وي، کلیوالې جرګې، د ولسوالۍ په سطحه او د والیت په سطحه دا ټولې جوړېدی يش چې خلک په واضح توګه پوه يش. افغانستان کې عامه قضاوت او عامه عقل ډېر اوچت دی. که پوه يش چې حق، حقدار ته رسېږي او معیارونه روښانه دي، خلک زر قانع کېږي. انشاءالله تعالی دا الره د کېدو ده، اما په دې رشط چې موږ پوه شوو چې دا مسئله باید پر ې نه ښودل يش چې په یوې لویې ستونزې یا بحران بدل يش ]ځکه[ عواقب یې ټولو ته ګران دي. جنبش: د دې برخې لپاره خو مو همدومره مطالب په نظر کې نیويل وو، په دې وروستۍ برخه کې به یوه عمومي پوښتنه وکړم، بله خپرونه کې به بیا ایران او د ایران گاونډیو هیوادونو کې د کډوالو پر حالت باندې تم شوو. یوه اندېښنه دا ده چې: دا کسان چې راځي، یو شمېر خو یې خپل کلی او کور لري، قومونه لري، خلک پېژين او خلک یې هم پېژين، یو شمېر داسې دي چې د هغه متل په حساب باندې، دوه السه او دوه غوږه راستنېږي، نه د هویت پاڼې لري، نه بل څه لري، دوی به څنگه تثبیتېږي چې دوی افغانان دي؟ دوکتور غني: په عمومي تو گه ]کوم[ ترتیب چې پخوا نیول شوی و، په خیربپښتونخوا او بلوچستان کې نسبتاً دا کار آ سانه و. ځکه نورو دوی پېژندل او حداقل تاریخي خاطره هم موجوده وه چې دوی کوالی شول چې تثبیت کړي چې څوک دي؟ مگر څه چې د ملگروملتونو او نورو موسسو له معلوماتو راځي، اکرثیت خلک چې اوس مجبور شوي چې بېرته را و گرځي لهپنجابهدي او پهپنجاب کې دا افراد وو، مخصوصاًکرنې کې دوی کارکاوه، نورکارونه یې کول، سخت جسمي کارونه وو. زه د خیربپښتونخوا او بلوچستان په کمپونو کې مخکې له جمهو ریت نه ډېر گرځېدلی وم، مگر د پنجاب مهاجرینو رسه ما مستقیم بلدیت نه درلود. اما په څه چې پوهېږم، هلته هغه خلک چې جسمي کارونه کوي، ډېر شاقه کارونه دي. او دا چې څومره دوی تثبیت کوالی يش، روښانه نه ده. مگر اصيل خربه دا ده چې هلته تشخیص شوی، دوی ویستل شوي دي، دو ی مجبور شوي دي او بې له دې چې ویې منئ، له یو ه رس او دوه غوږو رسه، بله چاره مو څه ده؟ جنبش: بسیار تشکر استاد محرتم، داکرت محمد ارشف غني. در مورد مهاجرین که به اجبار از پاکستان اخراج شده اند این برنامه را به پایان می بریم. از وقت تان بسیار تشکر. دکتور غني: تشکر جناب جنبش صاحب اما من یک تبرصه دیگر داشتم در ضمن برنامه و او این است که رضورت برای یک یادواری است، که در سال ۰۱۰۱ میالدی ما چه نوع اماده گی گرفته بودیم برای یک افغانستان باعزت، که دارای تحرک اقتصادی، وحدت ملی و اجتامعی و اجامع سیاسی باشد. و در این چارچوب در سال ۰۱۰۱ تعهد ۴٫۴ میلیارد دالر فی سال برای چهار سال آینده از طرف جامعه بیناملليل گرفته شد که مجموعاً ۰۴٫۰ میلیارد میشد. این همه ترتیب شده بود به برنامه های منسجم و قابل اعتامد. در پهلوی این، صادرات ما نزدیک به ۰ میلیارد دالر در سال رسیده بود و مبدل شده میتوانست به سالی ۵ میلیارد دالر در ظرف ۵ سال. و هم در موضوع مهاجرین پالن وسیع همرای اتحادیه اروپا زیر کار بود، تا رشایط دوامدار زند گی برای افغانها فراهم شود. و یک صلح باعزت موجب این میشد که مصارف امنیتی هم پروژه و هم مصارف عمومی دولت به آ ن اندازه تقلیل بیاید تا ما بتوانیم یک مترکز واضح را بر ایجاد زند گی آ برومند را برای افغانها برابر کنیم. امید است که در بحثهای آیینده، بتوانیم ]روی[ بعض این ابعاد صحبت کنیم. بخاطریکه اینها خیال و خواب نبود، پالنهای بسیار منسجم و واضح بود، که بر اساس ان رشد ۸ فیصد ر ا که من خدمت تان ذکر کردم، تأمین شده می توانست. از طر فی این را هم مورد نظر بگیرید که بین سالهای ۰۱۰۰ و ۰۱۰۰ میالدی حداقل ۰۱۲ مجموع تولید ملی افغانستان که حداقل به ۰٫۹ تا ۰ میلیارد دالر در سال بالغ میشد از طرف طالبان از بین می رفت. و این خود یکی از کالنرتین صدمههایی بود که رس اقتصاد ملی افغانستان آمد. یک صلح باعزت موجب این میشد که متام این ابعاد که مورد تحرک قرار منی گرفت از خاطر رشایط بد امنیتي، به یک تحرک واضح، به یک امنیت مثبت و قابل اعتامد مبدل شده می توانست. جنبش: ډېره مننه، اوس مو په خدای سپارم، خدا حافظ. دکتور غني: یشه سن افغانستان، زنده باد افغانستان، تل دې وي افغانستان. د خدای په امان</p>