قسمت ۲۳: صنعت و تجارت (بخش دوم)

<p><br>درویشتم پودکاست<br>سوداگري &laquo;دویمه برخه&raquo;<br>داود جنبش: شنونده&zwnj;گان گرامی را با سلام به بخش دوم برنامه &ndash;ما و تجارت ما با آسیا و جهان، که قسمت اول آن قبلاً بخش شده است، خیر مقدم میگویم. د (ژوند لاره، راه زندگی) دا لړۍ له ولسمشر محمد اشرف غني سره د پودکاستونو په بڼه چمتو کېږي او خپرېږي.<br>زه داود جنبش یم. اقای رئیس جمهور به یکی دیگر از پودکاست های نوبتی خوش آمدید.&nbsp;<br>دوکتور غنی: بسم الله الرحمن الرحیم احترامات من را به تمام هموطنان در هر جا که استند، تقدیم میکنم.<br>داود جنبش: اورېدونکو ته یادونه وکړم، په تېره خپرونه کې مو د افغانستان په لنډ تېر تاریخ کې د سوداگرۍ د برخې ځينې مهم مسایل، البته عمده عمده یې او د سوداگرۍ د نوي موډل په جوړولو کې د داسې شخصیتونو، لکه مرحوم عبدالمجید خان زابلي ونډه وڅېړله. نن به د همدغه بحث سیمه&zwnj;ییز ځینې نړیوال اړخونه لږ څه را وسپړو. غواړم له خپل چم گاونډ نه یې شروع کړو او همداسې مخ ته لاړ شوو، که ستاسې اجازه وي، د سوداگرۍ په برخه کې، نو که د گاونډیانو باره کې غږېږو، فکر کوئ چا ته د نږدې گاونډیانو خطاب کوو؟ حتمي خو نه ده چې دېوال شریک زموږ سره وي. د دوی وارداتي بازارونه له موږ نه کوم اقلام اخیستلی شي یا موږ ورته کوم یو تهیه کولای شوو؟&nbsp;<br>دکتور غني: ډېره مننه. لومړۍ برخه کې هغه گاونډيان دي چې دیوال په دیوال یوو. بیا نږدې گاونډیان هغه دي چې یا یو یا دوه ملکونه مو منځ کې دي، یا باید د هوا یا سمندر له لارې نه ورته ورسېږو. نو کم له کمه که وگورئ، چین دی، ایران دی، پاکستان دی، تاجکستان دی، ترکمنستان دی، ازبکستان دی؛ او بیا آذربایجان، قزاقستان، هند، روسیه، ترکیه، سعودي عربستان او متحده امارات؛ دا هغه ممالک دي چې باید کم له کمه ورباندې ترکیز وي ځکه هم په گاونډیتوب او هم له فرهنگي نظر نه او هم د نږدېوالي له نظر نه او له ټولو نه مهمتر د اقتصادي قوت [له نظر] نه چې د خرید قوت یا د اخیستلو قوت دی، موږ ته خاص اهمیت لري.&nbsp;<br>جنبش: روی هم رفته... خوب تعداد این کشورها جدیداً ایجاد شده، تاریخ بسیار طولانی ندارد، اما به صورت کُل همین کشورهای که نام بردید، اینها خریداران یا شریکان تجاری افغانستان در ادوار گذشته بودند و اقلام ما را می خریدند یا در این ترکیب تغییر می آید با توجه به زمان؟&nbsp;<br>دکتور غنی: یک قسمت این کشورها معلومدار ما مناسبات بسیار قدیم داشتیم. با چین راه ابریشم از خاطر چین نامگذاری شده بود. سرک بسیار بزرگی را که شیرشاه سوری اساس اش را گذاشت و به نام جاده بزرگ یا Grand Trunk road &ndash; GT Road پسان انگلیسها سرش سرمایه&zwnj;گذاری کردند و قیر و اینها شد؛ قبل از آن از دوران بودایی ما وجود داشت. مناسبات ما با بین&zwnj;النهرین یعنی عراق موجوده چند هزار سال وجود دارد. همچنین مناسبات ما با ایران، آسیای مرکزی... کشورهای بودند که به صورت دومدار همرای اینها ما مناسبات داشتیم؛ و همچنان مناسبات ما با کشورهای جهان اسلامی و اینها... اما همه از اینها به تجارتی اسطوار بود که محور اش شتر بود و بالای اقلام بسیار قیمتی تمرکز داشت. امروز ما سر نوع مناسبات بسیار جدید و قوت اقتصادی بسیار بزرگی که در این کشورها هم از نگاه اقتصاد عمومی شان و خاصتاً از نگاه این که این کشورها هم کشورهای صادر کننده بسیار بزرگ استند، یک قسمت از این کشورها، تمام شان نه البته قسمت زیاد ایشان؛ و هم وارد کننده استند، از این جهت ما باید سرش تمرکز &nbsp;داشته باشیم.&nbsp;<br>جنبش: زما په یاد دي نه پوهېږمه تاسې به هغه وخت افغانستان کې وئ که نه، یو ډول غوړي له ایران نه راتلل &laquo;قو&raquo; نومېدل. ماته به همیشه دا پوښتنه وه، په هغې باندې به یې لیکلي وو چې: &laquo;برای مصرف خارج از ایران&raquo;. ځان سره به مې پوښتنه کوله چې ولې؟ یعنې دا ځان ته یې ښه جوړوي، نورو ته یې خراب جوړوي که څنگه دي؟ همدا پوښتنه غواړم دلته وکړم، تولیدونکي چې اموال جوړوي، ځان ته او نورو ته یې یو ډول جوړوي که دا بازار ته په کتو یې معیار ور بدلوي؟&nbsp;<br>دکتور غني: دواړه دي. ځکه ځینې ممالک له بدې مرغې نه بدترین اجناس لېږي خارج د مملکت نه. تاریخ د مثال په توگه د غذايي موادو تېر شوی وي، په سرحداتو کې یا نږدې هلته یې بدلوي او دا موږ بار بار په بازار کې لیدلي دي په افغانستان کې. &nbsp;جنسیت کې تغییرات وي. فرق په دې راولي چې کوم ملک نظام د دې لري چې کیفیت کنترول کړي او گمرکاتو کې او بیا بازار کې اصول او مقررات وي. دلته بین&zwnj;المللي اخلاق نشته، یعنې چې دا څه ووايي. که امریکې ته څوک صادرات کوي، زښته ډېره توجه کوي. که اماراتو ته صادرات کوي، له حده بیشتر، ځکه چې مقررات یې ډېر ټینگ دي او پوهېږي چې څه شی دی. اما که ځینو افریقايي ممالکو ته صادرات کېږي یا افغانستان ته صادرات کېدل یا کېږي بیا په منځ کې یې توپير دی، نو دا په واردونکو ممالکو پورې تړلې ده. له بلې خوا دا هم ده چې صادراتو لپاره ځینې ممالک امتیازات قایلېږي او د دې لپاره چې هغه ترلاسه کړي، نو بیا خاصې ټاپې دي چې هغه داخلي بازار کې خرڅ نه شي چې داخلي بازار کې قیمت اوچت&zwnj;تر وي. دواړه شته، نو دا چې &laquo;قو&raquo; کومه برخه کې و، دې باندې زه نه پوهېږم، اما توپير شته، ځکه وختې چې صادرات د دولت له خوا ملاتړ یې کېږي، یو اصل یې دا دی چې باید داخلي بازار سره رقابت ونه کړي، ځکه ورته امتیازات قایلېږي او د هغه په بدل کې یو سرتفکیت ورکوي. پاکستان کې دا په ډېره سویه موجوده وه، ځینو نورو ممالکو کې هم و، شرقي آسیا کې هم وه، اما هلته خبره په دې کې وه چې کیفیت باندې څنگه تمرکز وشي او کیفیت چې په عمومي توگه اوچت شي بیا دا خبره کمېږي.&nbsp;<br>جنبش: پس به این صورت چه تغییر کلی در سیاست های تجاری و مراودات تجاری جهانی، نسبت به دوره های گذشته ایجاد شده است و به وجود آمده؟&nbsp;<br>دکتور غنی: یک قسمت این مقررات سازمان جهانی تجارت است که وضاحت بسیار خاص دارد، که کدام اقلام به چه رقم باید طبقه بندی شوند. قسمت دیگر از این شرایط صحی است. بدون سرتفکیت صحی و بدون زنجیر ارزش، مقررات دیگری است که از اطفال سوء استفاده نشود یا برده&zwnj;گی، چون شرایط برده&zwnj;گی در حقیقت در تولید خاصتاً بعضی اقلام وجود داشته در بعضی ممالک؛ و نوع بسته&zwnj;بندی و اینها از این... یعنی گذشته نسبتاً مقررات ساده بود، فعلاً مقررات کافی پیچیده است، طویل است و ضرورت فهم واضح دارد و هم به مناسبات یا معاهده ها یا قراردادهای دوجانبه ارتباط دارد و هم به معیارهای بین&zwnj;المللی. نظر به این است که در کدام بازار چه رقم می خواهند رقابت کنند. در عین حال بدبختانه هم اروپا و هم امریکا مقررات نهایت دشوار &nbsp;بر صادرات زراعتی دارد. از جهت که هر دو از این منطقه&zwnj;های بزرگ زارعین خود را تقویه می کند. به تمام باقی دنیا لکچر میدهند و شرط میگذراند که باید نوع تقویه وجود نداشته باشد اما خود را [تقویه می کند]. جاپان هم به طور مثال در قسمت حفاظت تولید داخلی برنج به اندازه سختگیر بود که حد و اندازه نداشت. یعنی دو نوع است: یکی پالیسی روی کاغذ است که تجارت آزاد است، نکته دوم شرايط واضح است که باید بفهمید که موانع داخلی چیست و به چه رقم کدام کشورها لیست ترجیحی دارند. ضرورت به دست آوردن لیست&zwnj;های ترجیحی و شرایط دوامدار نهایت مهم است چون بدون این، تنها به این که یک موافقه عمومی صورت بگیرد یا یک زعیم یک کشور به صورت لفظی موافقه کند شرایط را برابر نمی سازد.&nbsp;<br>جنبش: په سوداگرۍ کې یوه مهمه مسئله د ارزښت زنځیر دی او تاسې هم بیا بیا د دې یادونه کړې ده، اشاره مو درلوده، همدا یې ځای دی چې تشریح شي، چې د ارزښت زنځير څه شی دی؟ چېرته پيلېږي او چېرته پای ته رسېږي؟&nbsp;<br>دکتور غني: دوه رقمه ورته کتلای شئ: یا له تولید نه بازار ته؛&zwnj; یا بالعکس بازار نه تولید ته. پخوا ترکیز په دې باندې و چې لومړی به مو تولید نه پيل کاوه، اوس مطلق ضروري ده ټولو ته چې لومړی بازار ته وگورئ. مثال مې درکړ د جغلوزیو. گورئ چې جلغوزي لرئ، اوس باید وگورئ [چې بازار چېرته دی]. لوی&zwnj;ترین [پېرودونکي] د جلغوزي جرمني، چین او بیا نور ملکونه دي. دا یې اوله خبره ده. دویم، څوک د دوی وارداتو کې شامل دي؟ څوک ورته ډېرترین صادرات لري؟ بیا دې ته راځئ چې دا کیفیت د هغوی د صادراتو څه دی؟ څنگه یې برابروي؟ کیفیت یې څه دی؟ قیمت یې څه دی؟ یو وارې چې په دغو باندې پوه شوئ، اوس بیا هدف نیسئ. د مثال په توگه، زموږ لومړی اقدام دا و چې جغلوزي چې قاچاق کېدل په رسمي اقتصاد کې راشي او چین ته یې ورسوو. دې لپاره څه په کار وو؟ د دې لپاره اول شی دا په کار و چې چین نه موافقه واخلو چې زموږ جلغوزي دوی واردولای شي. دویمه خبره چین ته د رسېدلو ده. د تولید مراکز پکتیکا، پکتیا او خوست دي او دویمه مرحله کې کاپیسا، ننگرهار او کونړ کې تر یوه حده، نو دلته خبره دا وه چې څنگه یې وړئ چېن ته؟ ځکه موږ هوايي کورېډور ایجاد کړ. درېیمه خبره دا وه چې څه کوئ؟ پروسس ځي که غیرپروسس ځي؟ زموږ ټول جلغوزي غیرپروسس وو. یو پانگوال په گردېز کې جگ شو، خدای دې یې آباد لري، لومړۍ پانگه یې واچوله ۵ میلیونه ډالره چې جغلوزي څنگه پروسس کړي. اما دا یې اوله مرحله ده. پس له هغه نه بېرته رسیږئ ټولنې ته، پخوا د جلغوزیو ونې یې پرې کولې، د لرگي په حیث باندې، دې ټول ولسوالیو کې، خدای دې دوی ساتي، دوی په یوې موافقې ورسېدل چې پس له دې نه به نه یوازې څوک د جغلوزي ونې نه وهي، په دې هم دې راغلل چې اوزې [ورتلل] به بند شي، ځکه اوزې، د جغلوزو څانگې چې ټيټې وي یا نوې وي [هغه خوري]. پس له هغه نه خبره دا وه چې دولت باید څه وکړي نور. قوریې جوړې شوې، تقویه د دې شوله، د پرې کولو برخو کې، دې باندې. ټول ملک یو واري په دې پوه شو چې جلغوزي یوه پانگه ده، زموږ عمده پانگه ده. په دغه اساس باندې جنبش صیب، موږ هرې برخې د خپلو زراعتي تولیداتو ته کتلي وو چې دا څنگه وکړو. او په څنگه توگه دا زنځیر د ارزښت برابر شي. نو هره برخه د ارزښت د زنځير کې ټولنیزه پانگه اچول په کار دي. معنی یې څه ده؟ باید اتحادیې جوړې شي، شرکتونه جوړ شي، نظم راشي چې څنگه یوه پانگه لکه جغلوزي غوندې یا که بېرته راغلئ پستې باندې چې نور ولایات دي [یا بله] هره برخه باندې، دا چېرې دي؟ په څه رقم برابرېږي؟&nbsp;<br>دویمه برخه یې دا ده چې پروسس ته څنگه رسېږئ؟ د هینگې نوم به مو اورېدلی وي. هینگه توره ده او سپینه ده او حداقل زما د څېړنو له لارې نه، ۲۰۰ کاله نه ډېرتر ده چې موږ هندوستان ته، له هغه لارې نه یا مستقیماً ځینې تر فرانسې پورې رسېدلې وه. دا په ډوډۍ کې او ځینو طبي برخو کې استعمالېږي. اما له بدې مرغې نه هماغه هینگه چې موږه ۱۵۰ کاله مخکې یا ۲۰۰ کاله مخکې صادروله لا یې هم صادروو. دا ډېره په هلمند کې وه، سمنگان کې وه، په بدخشان کې وه...<br>جنبش: یعنې د اومو موادو په شکل به وه، د یوه بوټي په شکل.&nbsp;<br>دکتور غني: د اومو مودو په شکل باندې. اوس که دغه بدلوئ، هغه له ۲۰۰ میلیونو ډالرو په حدود کې ډېرتر صادرېدل، وختې چې هوایي کورېډور مو ایجاد کړ، اما که دا پروسس شي، سم ترتیب باندې ونیول شي او له اومو موادو نه پاخه شي، هره مرحله د پاخه کولو کې گورئ چې مقدار یې څومره ډېرېږي. ځکه تاسې د اومو موادو په حیث یې که صادروئ، هغه بل مملکت کې پروسس کېږي او پخېږي او بیا له هغه ځایه یا بل ځای ته صادرېږي، او همدغسې... شاید خلکو ته به دا ډېره عجیبه وي، د بادام عمده&zwnj;ترینو صادرونکو نه متحده امارات عربي دي. دلته خو معلومدار د بادامو باغونه نشته، اوبه دلته دومره کمې دي، اما دوی یې اومه راوړي او بیا یې بېرته صادروي. هره برخه د دې بشري قوه غواړي. انگور ته وگورئ، انگور خو ډېر زر خپل خاصیت له لاسه ورکوي، د مثال په توگه، د کندهار ډېر ښکلی انگور دی، مگر وختې چې فصل راشي بولدک کې داسې حال وي، ۲۰ کیلومتره یا ۳۰ کیلومتره موټرونه ودروي او هماغه وخت کې د پاکستان چارواکي زر موټر نه پرېږدي چې لاړ شي. سهار یې پرې کوي، سهار وخته په کندهار کې، باغو کې، اما هر ساعت چې په لاره کې دي، د دې د خوږو مقدار کمېږي. اما که ممیز باندې ځئ [بیا حالت بدلېږي]. موږ یو شرکت درلوده، بیا دې هم د دوی کور ودان وي &laquo;تبسم&raquo; نومېده. داخل د افغانستان کې یې خپل ممیز نه خرڅول، کاناډا ته یې هم بازار خلاص کړی و، ټوله اروپا کې یې هم بازار خلاص کړی و او په دې کې وو چې د امریکې بازار هم خلاص کړي.&nbsp;<br>بله برخه دا ده چې وختې چې صادرات کوو، دې باندې باورمند وي هغه ملک چې منځ کې یې مخدره مواد نشته. نن د مثال په توگه، ډېرو ملکونو ته که صادرات کېږي هر کارتن باید بېل وگوري. بازار یو نظم دی. هرات کې، هېڅ وخت به زما هېر نه شي، یو باغدار راغی ماته یې وویل، ویل یې :&laquo;پخوا زما له حاصل نه یوازې درېمې برخې ماته به یې گټه راوسته، نوره برخه به یې گنده شوله. ویل یې اوس یو درېیمه برخه مې صادرات دي او درېیمه برخه مې داخلي بازار دی، یوازې ۳۰٪ له لاسه ورکوم. زه پس له دې نه تانه تولید باندې توجه نه غواړم، زه تانه بازار غواړم.&raquo; زموږ ځمکه غنمو ته ده. ۵ میلیونه ټنه په کال کې په عمومي توگه حاصل لرو. زموږ د غنمو تولید ډېر ټیت دی په پرتله د هر جریب. او قیمتي&zwnj;ترین منبع د اوبو لرو او دا که یوازې په غنمو ځي، نو تاسې فکر وکړئ چې د دې حاصل څومره راځي، په پرتله د هغو نورو موادو باندې. او اوس راځئ بازار ته د مثال په توگه. عمده قوت د اخیستلو بازار چین دی، ایران دی، قزاقستان دی، هند دی، روسیه ده، عربستان دی، امارت دي. د اقتصاد له نظر نه د پاکستان د یوه فرد درامد حدود د ۱۵۰۰ [ډالرو نه د کال] ډېرتر سرانه عاید دي. په ایران کې ۳۳۰۰ دي. په چین کې ۱۱۹۷۰ دي. ترکمنستان کې ۱۰۶۰۰ دي. قزاقستان کې ۱۰۲۰۰ دي. هند کې ۲۱۸۰ دي. روسیې کې ۱۲۷۳۰ دي. عربستان کې ۲۶۰۰۰ دي. [عربي متحده] اماراتو کې ۴۴۰۰۰ دي.&nbsp;<br>جنبش: یعنې دا یې سړي سر عاید دی، په امریکایي ډالرو.&nbsp;<br>دکتور غني: هو بالکل. نو تاسې په دې اساس باندې پوهېږئ چې یو وگړی د هر د دې ملکونو قوت د خرید یې څه دی او له دې نظر نه څه رقم کیفیت غواړي. ځکه هر څومره چې عاید یې اوچت&zwnj;تر وي، له هماغه نظر نه کیفیت غواړي. آخر یې په انسان باندې ده. &nbsp;انسان مو څنگه په کار اچوئ؟ او د انسان مولدیت، د تولید برخه یې څومره ده؟&nbsp;<br>جنبش: آیا نیاز است، کشورهای که درگیر مناسبات تجاری و بازرگانی استند، مسایل مربوط به زنجیر ارزش خود را با هم دیگر شریک بسازند یا فکر می کنید این به زیان انها تمام میشود؟&nbsp;<br>دکتور غنی: این به زیان نیست، بالعکس است. طور مثال، کشورهای بودند در خلیج که آماده این بودند که تمام خریداری های ... قصرهای دولتی از افغانستان صورت بگیرد. بدبختانه ما افرادی را نداشتیم که بتوانند کیفیت را ایجاد کند. آنها تمام شرایط را در اختیار ما قرار می دادند. اما یکی از مشکلات ما به حیث یک جامعه این است که ما پشت ثروت زود رس می گردیم و زنجیر ارزش تمام ابعاد این باید بسیار دقیق باشد. زعفران ما به طور مثال بارها جایزه درجه اول را گرفته، اما زعفران ما به حیث زعفران اسپانیایي فروخته میشود، چون حساب زنجیر ارزش محکم نشد. خداوند بابای زعفران هرات را غریق رحمت کند. یک فرد آمد این را دوباره زنده کرد در افغانستان. اما نهادهای واضح که باید این زمینه را برابر می کردند و خاصتاً وزارت&zwnj;های مسئول ما همیشه با این بی تفاوت بودند. ممالکی که صادراتی بودن را جدی گرفتند، تمام ابعاد این را فکر می کنند. و حالی بخش دیگر زنجیر ارزش معلومدار زیربنا می خواهد و ترتیبات و اینها... چند پوهنتون ما است، چند دستگاه دولتی ما است که به صورت منظم بحث زنجیر ارزش را دارند و نقشه این را در مغز خود دارند که کجای افغانستان چه را تولید می کند و چطور وصل شده می تواند؟ چون نقطه دیگر ارتباط این وحدت ملی است. تمام این بخش&zwnj;ها باید با هم مرتبط شوند.&nbsp;<br>جنبش: دلته یو بل زنځیر هم شته چې د مولد او مستهلک رابطه ټینگوي که ترجمه یې کړو د تدارکاتو یا انتقالاتو کړۍ یا زنځیر ورته ویلی شوو، دا څه شی دی او په کومو اصولو تنظیمېږي؟&nbsp;<br>دکتور غني: د مثال په توگه که یو موټر تولیدوئ په امریکې کې، ټولې [پرزې] خو له امریکې نه، نه راځي. یوه برخه یې له کوریا نه راځي، یوه برخه یې تایوان&zwnj;چین نه راځي، یوه برخه یې له چین نه راځي، ځکه تولید نړیوال دی، انتقالات هم نړیوال دي. نو دلته ده چې دا د تدارکاتو زنځیر ته گورئ. د کوېډ۱۹ دوران نه پس یو عظیم بحران په ټولې نړۍ کې راغی. مسئله په څه کې وه؟ د مثال په توگه د امریکې د موټرو تولیدونکو تخمین شوی، په حدود د ۲۴۰ میلیارده ډالره یې له لاسه ورکړل. دلیل یې څه و؟ په حدود د ۱۰۰۰ نوع چېپ یا دا ماشینونه دي، واړه واړه ماشینونه دي، ۱۰۰۰ دانې له دې نه استعمالېږي، دغه کې دوی سمه محاسبه نه وه کړې، خپل قراردادونه یې لږ کړي وو. وختې چې کوېډ ختم ته ورسېده کافي چیپس نه وو. ما اکثره خپل محصلین په امریکې کې، سوپرمارکېټ ته به لېږل او بیا به مې ورته ویل چې دې هرې اورسۍ ته وگورئ، دا ماته معلوم کړئ چې دا شی چې په دې اورسۍ کې دي، له کوم ځای نه شروع شو، څه ور باندې شوي، څنگه راغلي دلته او بالآخره ستاسې په ډوډۍ باندې ختمېږي یا مصرف باندې راځي. نن خبره د دې ده، که صادرات کوئ باید پوه شئ چې ستاسې انتقالات په ځای دي او قابل د اعتماد دي. ولې موږ هوایي کورېډور منځ ته راوړ؟ ځکه هر وار به یې موږ باندې یا بولدک تړه یا تورخم به یې تاړه یا دواړه یې تړل. ولې موږ ازبکستان سره کورېډور ایجاد کړ؟ ولې مو د لاجورد کورېډور له ترکمنستان ته تر آذربایجانه پورې او بیا د چابهار کورېډور او دا نور ایجاد کړل؟ ځکه باید اعتماد ولرئ. او که یوه برخه د دې وتړل شي، تاسې پوهېږئ چې نتیجه یې په چا باندې راځي؟ نتیجه یې په هغې باندې راځي چې چا تولید کړی او څوک یې چې اخلي. او څوک یې چې اخلي باید ډاډ ولري چې چا سره یې چې قرارداد کړی راځي، غیر له هغه جریمه په هغه چا باندې راځي چې صادروي یې. او که دلته کوم میرزا صاحب کېناستلی وي او قلم وهي او پيسې غواړي یا کوم مامور دې ته د ملي گټې په اساس نه گوري، زنځير خرابېږي. گمرکات یوه عمده برخه د دې ده، هوايي هډې یوه عمده برخه د دې ده؛ د رېل پټلۍ، لارۍ، سرکونه دغه ټول راځي د دې انتقالاتو په زنځیر باندې. يو مثال درکړم بیا، کولمبیا د تېلو خاوند دی، اما پوهېږئ چې صادرات یې، کوم قلم دی چې صادرات یې له تېلو نه ډېرتر دي د کولمبیا له خوا؟ مرسل! دوی ایالات متحده امریکا ته او کاناډا ته دومره مرسل [گلان] په کال کې صادروي چې د تېلو برخې نه ډېرتر دي. افغانستان یو عظیم ظرفیت د تولید د مرسل و گلاب لري. يوازې متحده اماراتو کې تخمین دا دی چې په کال کې ۳ میلیارده ډالرو گلاب و مرسل اخیستل کېږی. د مرسل تولیدات خاصتاً ننگرهار کې، پکتیکا کې هم بعضې شته، نورو ځایونو کې هم شته، بېساري دي؛ اما زنځیر د انتقالاتو [داسې دی]، که سهار یې ونه رسوئ او ماسپښین ورسېږي، ډېر ناوخته دی.&nbsp;<br>جنبش: در یک بخش از صحبت&zwnj;های تان شما اشاره یی داشتید که برای صادرات تصدیق کیفیت و تصدیق سلامت یا صحت امتعه ضرور است. فکر می کنید این دو بخش، یعنې عدم موجودیت این دو گونه تصدیق باعث کمی صادرات ما به کشورها شده؟&nbsp;<br>دکتور غنی: نکته اول اجماع لازمه بین اراکین دولت، تولید کننده ها و پروسس کننده ها است. دوم فهم است. دانش ما بدبختانه در قسمت افغانستان شناسی بسیار ضعیف است. درسهای که ما در پوهنتون های ما میخوانیم یا در مکاتب ما میخوانیم، تا چه اندازه به واقعیت های زندگی ما تعلق دارد؟ سرتفکیت صحی جز دیگر این است، اما مهمترین موضوع منفی برای ما، شهرت ما به حیث یک مملکت آغشته به صادرات مواد مخدره بود. چون بدبختانه هیچ فرصت را عناصر ناپاک از دست ندادند که صادرات را صدمه بزنند، از خاطر این که مواد مخدره را انتقال بدهند. و معنی این چه بود؟ هر بسته، هر کارتنی که افغانستان صادر میشد، دوباره باز میشد. نقطه دیگر عدم اعتماد سر تداوم بود. مردم را ملامت کرده نموانیم. وقتیکه سرمایه گذاری می کنیم. سرمایه&zwnj;گذاری سر زنجیر ارزش و زنجیر انتقال حداقل یک دیدگاه پنج ساله تا ده ساله را به کار دارد. مفاد آنی نمی آید. در حالیکه واردتی که صورت می گرفت، واردات ظالمانه بود. از کشورهای منطقه و خارج، بدترین کیفیت اورده میشد به بالاترین قیمت فروخته میشد. در تیل چه وضعیتی نبود؟ ذهنیتی که حاکم است در کشورهای رو به انکشاف بدبختانه، این است که اگر کسی منفعت میکند حتماً ضرر کس دیگر است. این را معادله صفر می گوید. در حالیکه معادله صفر نیست. ثروت قابل انکشاف است. امروز اگر ۲۰ میلیارد دالر عواید ملی ماست، باید به فکر این باشیم که چطور ۱۰۰ میلیارد شود. در صد میلیارد نفع همه است. &nbsp;اما اگر بیست میلیارد میگذارید یک نفع به یک عده محدود میگذارید. می فهمید تمام سطح طرح سنگاپور بالای چه استوار بود؟ کار و مسکن! باید برای تمام اتباع اش کار ایجاد شود و برای تمام شان مسکن. در ابتدا ۹۲ فیصد مسکن از طرف دولت ایجاد شد، حالی در حدود ۷۶ فیصد و اینها. اصطلاح سکتور خصوصی ناقص است. به این معنی که موضوع عمده ایجاد مارکیت سازی است، سکتور خصوصی یک جز است. اگر تاجر است و منفعت آنی را مدنظر می گیرد سرمایه&zwnj;دار نیست و در ایجاد مارکیت نقش ندارد. بازار به ذات خود به یک مارکیت صادراتی بدل شده نمی تواند. این تجربه موقف آسیای شرقی است، که مثالهای زنده است که چطور افرادی که در بازار مستری بودند یا تجارت کوچک داشتند یا تجارت متوسط داشتند در یک چارچوب طرح&zwnj;های منظم اقتصادی مثل طرح که اقای زابلی در نظر داشت، در این کشورها خوشبختانه موفق شدند، ما بدبختانه موفق نشدیم.&nbsp;<br>جنبش: چې افغانستان سره رابطه ورکړو دې موضوعاتو ته، فکر کوئ څنگه آسیايي تجارتي بازار ورته وایاست، کړۍ یا زنځير ورته وایاست دغې ته افغانستان ور ننوتلی شي؟ تاسې څو ځله بیا بیا د افغانستان د آسیا د تجارتي څلورلارې اصطلاح کارولې وه، څه باید وکړي چې رښتیا هم په دغسې یوه څلورلارې بدل شي؟&nbsp;<br>دکتور غني: لومړی طرحې دي، طرحې واضح شته. &nbsp;هیله&zwnj;مند یم چې بیا یې له صفر نه پيل نه کړو. طرحې افغانستان لپاره دي. که زه وسیله وم، که نور وسیله وو، موږ باید هغه شی چې زده کړي دي، په هغه باندې عمل وکړو. هغه چې مثبت دي باید بیړه په کې وکړو او هغه چې نه دي باید ورنه درس واخلو. دویم باید په عمومي توگه دې نتیجې ته ورسېږو جنبش صیب چې آیا اقتصاد&zwnj;&zwnj;محوره پالیسۍ باندې لازمي اجماع جوړوو که نه؟ آیا غواړو چې بېوزله اوسوو که آیا غواړو چې یو بډایه ملت اوسوو، هوسا ملت اوسوو؟ که دې باندې اجماع وي، پس له هغه نه بیا لازمي اجماع په دا ده چې څه رقم اقتصادي سیاست مو په کار دی او څه رقم مشروعیت مو په کار دی. دغه ابعاد ټول له یو بل سره تړلي دي. زه به څو مثاله درکړم. د ایران ۳۵۲ میلیارده ډالر عاید دی. حدود د ۱۰ قلمه [صادراتي موادو] موږ ایران سره په بحث کې وو چې دوی یې له لاتینې امریکې او له افریقې نه اخلي. دغو برخو کې ایران سره منځمهال یا اوږدمهال قراردادو باندې راتلی شوو. &nbsp;ما ایران ته وویل وختې چې کمال خان [بند] مې افتتاح کاوه چې دا اوبه، دا نیمروز و فراه له هرات نه نیولې تر کندهاره پورې یوازې د افغانستان کندو نه دی، د ایران کندو دی. اوبه انتقالېدی نه شي، اما زموږ پیدوار ته ضرورت دی او ایران په کال کې ۵۵ میلیارده ډالره واردات لري. بلې خوا نه قزاقستان په کال کې ۴۹ میلیارده ډالر واردات لري. په غنمو کې هېڅوک په منطقې کې له قزاقستان سره رقابت نه شي کولای. زموږ ډېرترین غنم له قزاقستان نه راځي. پخوا له دې نه چې ما دا لاره برابره کړله او د ازبکستان نه هم منندوی یوو چې انتقالاتو کې یې هېڅ وخت خنډ پېښ نه کړ؛ زموږ اکثریت غنم له پاکستانه راتلل. او همیشه ورباندې سیاسي چیشي کیدل. نه پوهېږم چې تاسې [د قزاقستان] الماتې او استانې ته تشریف وړی که نه.&nbsp;<br>جنبش: استانه مې نه ده لیدلې، خو الماتې کې څو ځله وم.&nbsp;<br>دکتور غني: استانه [ولایت] څومره سوړ دی. &nbsp;په دوو دقیقو کې زه نږدې یخ وهلی وم. له موټر نه تر قصره پورې چې [ولسمشر] نظربایف راته هرکلی وویلې. دغلته لویترین بازار زموږ میوه&zwnj;جاتو او زموږ سبزیجاتو درلود. اما دې باندې باید یوه فیصله وکړو. آیا غنم په اساسي توگه له قزاقستان نه اخلو؟ او که یې اخلو، آیا لکه ځینو نورو ملکو غوندې هلته ځمکه اخلو او مدیریت یې خپله کوو؟ یا دوی سره په یوه واضح قرارداد رسېږو؟ دوی تیار دي زموږ سبزیجیاتو او میوه&zwnj;جاتو لپاره. بیا معلومدار تاسسې لیدلي دي، د دوی سویه د ژوند ډېره اوچته ده. دوی لس زره، له لس زرو ډالرو نه څه پاس په کال کې ملي سرانه عاید لري. نو موږ باید سبزیجات او میوه&zwnj;جات چې دلته لېږو، په هغه معیار برابر وي.&nbsp;<br>روسیې خپلې مڼې له پولنډ نه اخیستلې. زموږ مڼې بېساري دي، قیمت یې ډېر ټيټ دی. که موږ غواړو د دې مڼو صادرات وکړو &nbsp;د روسیې بازار ته آسانترینه لاره یې دا ده چې ترمذ کې چې ازبکستان ډېر اوچت تاسیسات جوړ کړي دي، اما ورنه گټه نه اخلي، دا تاسیسات کرایه ونیسو، ټول د دې ترمذ کې بسته بندي شي. د ترمذ نه د اوسپنې پټلۍ مستقیماً مسکو او دې [سیمو] ته ځي او بیا به اعتبار وي چې منځ کې یې نور شیان نشته.&nbsp;<br>دغه رقم زموږ مرمر، پوهېږئ اوچت&zwnj;ترین مرمر د اروپا ایټالیې کې وو، هماغه سپین مرمر وو چې ټول د دوی قصرونه او لوی معبدونه او دا ورنه جوړ شوي دي، اوس په ختمېدو کې دي. دغه کیفیت یوازې چشت شریف کې په هرات کې دی او ځینې نږدې وو چې نور هم پيدا شي معادن. د افغانستان مرمر دومره موجود دي چې سل کاله نور هم کم له کمه صادرات وکړي. عربستان لوی&zwnj;ترین تاسیسات لري، نور ملکونه [همداسې]. آذربایجان پس له دې نه چې نگورو قره&zwnj;باغ یې ونیوه، لویې پروژې لري. دغو ابعادو کې زموږ ساختماني مواد جذبېدی شي. چین او هند اقتصادي قدرتونه دي. د چین واردات ۲٫۷ ټریلیونه ډالره دي په کال کې او د هند واردات ۷۲۰ میلیارده ډالر دي. چین هم هر شی اخلي، هم یې بېرته صادروي. نو که دغه ټول نظر کې ونیسئ، لیدی شئ چې ولې دا منطقه موږ ته مهمه ده؟ فضل د خدای زموږ تنوع، هغومره چې په ژبو باندې پوهېږو، هغومره چې مشترک روابط لرو، عنعنوي تاریخ لرو، یو بل سره راشه درشه کولای شوو، بیا دا ټول استعمالېدی شي، اما دا نتیجه یې دا ده چې زموږ په مسلکي تعلیماتو باندې یو عظیم زور راشي. هر دوم مسلکي تعلیم باید ابتدایي تعلیماتو سره یو ځای شي. هر څوک چې د مکتب له شپږم صنف نه وځي باید حداقل د دې سواد ولري چې یوه مسلکي برخه کې کار وکړي. او هر تعلیمي کال باید ارزښت یې د بشري قوي د تولید له نظر نه واضح شي او پوهنتونونه اساسي بدلون غواړي. بله یې دا ده چې د یوې افغانۍ یا یوه ډالر په اهمیت باندې پوه شوو. دا ارقام راغلل چې امریکایانو دومره [پیسې] راوړي دي او دا... هغه یې په ځان باندې لگولي دي اکثریت. د یو میلیارد امریکایي ډالرو واقعي اهمیت په افغانستان پنځوس میلیونو نه ډېرتر نه و. زه یې بار بار درته ثابتولای شم. خبره په داخلي تولید کې ده. وختې چې داخل کې تولید کوئ، دا پیسې ستاسې دي. گرځي، لاس مو خلاصوي. هر څومره چې په خارجي مرستو باندې اتکا ولرئ او تړلي اوسئ، تر هماغې [اندازې] مو لاسونه تړلي دي. ځکه هر یو د دې هغه له شرايطو سره راځي، نو که واقعي استقلال غواړو او آزادي غواړو، دا بې له دې نه چې خپلې پانگې له موقعیت نه نیولې تر نورو ابعادو پورې [منسجمې نه کړو، نه راځي]. دا بیا ښار کلي سره تړي، کلی ښار سره تړي؛ کوچی ده&zwnj;نشین سره تړي... هره برخه د دې قلم په قلم دا فکر غواړي. یو عمومي طرحه ده. او بله د بانکدارۍ برخه. څو زره میلیونه ډالره مو په بانکونو کې، دولتی بانکونو کې درلودل، اما ډارېدل له دې نه چې چاته قرضه ورکړي. ځکه زورواکي راغلي وو، یو وارې به یې چې پور واخیسته، پس له هغې نه به چا ورنه نه شو اخیستلی. یو انگلیسي بانک راغی زما په غوښتنې وختې چې زه وزیر د مالیه وم، د وزارت خارجې مخکې یې څو میلیونه ډالر ورنه وتښتول، پس له هغه نه مجبور شول، بانک وتړي. اقتصادي امنیت یوه خاصه طرحه ده او ابعاد یې واضح دي او ان&zwnj;شاءالله تعالی کېدونکي دي. په شرط د دې چې موږ ټول نتیجی ته ورسېږو چې څه رقم افغانستان غواړو.&nbsp;<br>جنبش: بلی، شما اشاره کوتاه در مورد تغییر نصاب تعلیمی مکاتب داشتید که حداقل یک کسی که از صنف شش فارغ میشود در یک بخش مسلکی مهارت داشته باشد. به صورت کُل میخواهم بفهمم که برای آماده ساختن افغانستان که وارد این تعاملات با منطقه و جهان شود به چه نیروی مسلکی و بشری نیاز است و از کجا شود باید؟&nbsp;<br>دکتور غنی: شروع اش آسان است، از خاطری که در بخش تعلیمات مسلکی صدها برنامه آماده است. کلُ این دیجیتل شد، آماده&zwnj;گی دارد، یک ظرفیت بسیار خوب به وجود آمده، و تقویه اش به کار است. نکته بنیادی این است که هر فرد افغانستان باید ظرفیت اش بدل شود. ما باید انسان محور باشیم. زمین را اگر میخواهید که بهترین مولدیت داشته باشد، اگر برق [و دیگر] تمام ابعاد را بگیرید، آیا بدون انسان این را انجام داده میتوانید؟ انسان مرکز است. اولویت اساسی در تغییر ظرفیت انسان است. من را نمی گویم از خاطری که از افغان استم و همیشه شکر کردیم که در افغانستان تولد شدیم و افغان استم؛ استعداد ما ناب است. تا روزی که در دستگاه تعلیمی دچار تعصب و کوتاه&zwnj;بینی نشویم و نصاب تعلیمی ما را به افراد متعصب بدل نکند. یعنی در پوهنتون کابل من واقعاً افتخار می کردم که محصلین صنف اول را می دیدم. ظرفیت اینها، عطش اینها به دانش و احساس اینها [مثال نداشت]. هر برنامه ملی ییرا که در افغانستان ساختیم، که باید بر تمام افغانستان مورد تطبیق باشد مردم مخالفت کردند. اختلاف وقتی شروع میشود که یک نکته را سر نکته دیر ترجیج بدهید. وقتیکه معیارها واضح باشد مردم جمع میشوند. از این جهت ضرورت اینست که ما توجه بنیادی ما این باشد، که نه تنها امروز بلکه دنیا در پنج تا ده سال آینده به کدام جهت روان است. امروز طور مثال، هیچ کار مسلکی بنیادی را بدون دانش کمپيوتر، بدون دیجیتیل شدن انجام داده نمی توانید. خاک شناسی را [مثلاً]، خاک تان را باید بشناسید. چند فیصد خاک افغانستان را می شناسید؟ &nbsp;کیفیت آب تان را باید بفهمید. چند فیصد اش را میفهید؟ شیوه استفاده را [همینطور]. این نقاطی است که یک تغییر بنیادی میخواهد. نقطه خوب در چیست؟ تجارب جهانی بسیار قوی وجود دارد که ما ازش استفاده کرده می توانیم. اما غرور اینکه فکر کنید به یک ماستری یا یک دوکتورا عقل عالم میشود، امکان ندارد. با مردم باید کار کنید. یک طرح واضح تغییر ظرفیت کُلی مطرح باشد و از عبقریت بگذریم. مردم محور فکر کنیم، نه اینکه یک اقلیت خورد را فکر میکنیم که عبقریت دارد و از همه بلندتر است. افغانها همه مساوی یکدیگر استند. از طفل گرفته تا پیرمرد و پیرزن، فکر جدی اینها را به کار انداختن [نیاز است]، و فرهنگ ما هیچ نوع با این اختلاف ندارد. طور مثال در بخش زیورات، ما میتوانیم به یک صادر کننده بسیار بزرگ تبدیل شویم. عمده&zwnj;ترین کار زیورات را خانم&zwnj;ها در دنیا انجام میدهند و شرکت&zwnj;های تولیدی برای زیوارت کُلش میتواند تنها از خانم&zwnj;ها باشد. انواع مختلف این است که چطور زنجیر ارزش را تغییر میدهید، اما ظرفیت شان باید مدنظر گرفته شود.&nbsp;<br>جنبش: تاسې وویل چې د افغانستان لپاره اوس یې ښه&zwnj;والی دا دی چې نړیوالې واضح تجربې شته هغې ته په کتو، کېدای شي خپله لاره آسانه پيدا کړي. په دغو تجربو کې د مولد، صادرونکي او دولت نقش د تجارت په دې ټوله معادله کې څه شی دی؟ موږ همدغه کاپي کولای او راخیستلی شوو؟&nbsp;<br>دکتور غنی: ډېره عمده پوښتنه ده. هو! اصلي خبره دا ده چې باید درې&zwnj;اړخیز ډاډ موجود وي چې ټول په یو هدف دي، اما دویم یې تفکیک د وظایفو دی. په واضح توگه ځينې کارونه یوازې دولت کولای شي، ځینې کارونه یوازې پانگوال کولای شي، اما د تاجر او پانگوال منځ کې تفکیک په کار دی. هر څوک چې تجارت کوي باید پانگوال باندې بدل شي. زما لوی&zwnj;ترینه طرحه دا وه چې زموږ تاجران فضل د خدای کافي امکانات لري، اما پانگې یې وویستلې، له افغانستان نه یې پيدا کړلې، باندې یې وویستلې. باندې پانگوال دي، په افغانستان منځ کې تاجران دي او دغه تفکیک واضح دی. میلیاردها ډالره د افغان تاجرانو په لاس کې دي او افغانستان کې به یې یو دوکان درلوده او یو کرايي کور به یې درلوده. زه یې نه ملامتوم. وختې چې یې شرایط د دوی لیدل، د سیاستمدارانو چې بیعت او میعت ورکوي، نو دوی ولې پانگه واچوي. فورمول په دې کې دی چې په گډه راځئ او نوع د دې ده او تفکیک هم په واضح په کار دی چې کیفیت، قیمت، موثریت، شفافیت دا ټول په یو چوکاټ کې راشي. د مثال په توگه، که خصوصي سکتور د دې ادعا لري چې یو بند په ۳۰۰ میلیونو ډالرو تمامېږي او د دولتي سکتور له نظر نه یې په ۲۰ میلیونه ډالرو کولای شئ، نو دا لیونتوب دی چې بیا یې هغوی ته ورکړئ. هغه... هغه پانگه اچول نه دي، هغه احساس د مسوولیت نه دی، هغه دا ده چې څنگه جېبونه ډک کړي. اما که دولت بالعکس وایي چې زه یې په ۶۰ میلیونو کوم او په سم کیفیت باندې نه، او واقعي پانگوال راځي او وایي زه دا په ۲۵ میلیونو یا ۳۰ میلیونو کوم او په سم کیفیت باندې، نو دا بله خبره ده. دولت منځ کې باید د نظارت د طرحو پوهېدل تخنیکي برخې، اجتماعي برخو څېړل، دغه ظرفیت ایجاد شي. د پانگوالو په برخه کې باید کاري ظرفیت وي او واضح دريځ چې څه چې دوی پیدا کوي، دوران کوي. باندې یې نه باسي، خپل ملک کې زنځیر د ارزښت او زنځير د تدارکاتو ته پراخوالی ورکوي. په دغه چوکاټ باندې تجربې برابرېدی شي، اما داسې ملک نه دی چې موږ یې کټ&zwnj;مټ کاپي کړو. ځکه دوی دومره پرمختللي دي زموږ په پرتلې باندې چې که ځوانان ورته لېږئ، دوی بېرته په دې نه راځي چې څنگه یې له دوی نه زده کړو، تنها یوازې وايي چې دا ممکنه نه ده. یا داسې درسونه ورنه اخلي چې طرحې وړاندې کوي چې هغه په ملک کې د تطبیق وړ نه دي. د دوی مختلفو تاریخي ادوارو باندې وگورئ او اوسنیو شرایطو سره په گډه، ځکه چې لوی تغییر چې راغلی په نړیواله سطحه او هغه باندې سترگې نه شئ پټولای، ټکنالوجي ده. د شپېته کالو مخکې ټکنالوجي نشته، څلوېښت کالو مخکې انجینري نشته، د دېرش کالو مخکې انجینري، د شل کالو، حتی د لس کالو مخکې انجینري نشته. بل د چاپېریال بدلون دی. چاپېریال د بدلون په اساس باندې وختې چې طبیعت سره سر و کار لرئ، چاپېریال سره؛ نوې طریقه په کار ده. د مثال په توگه بندونه چې جوړوئ، پخوا سل کاله مو نظر ته نیول د سېلابونو له نظر نه اوس باید زر کالو ته ونیسئ یا پنځه سوه کالو ته. دغه بدلون کې بېرته راځئ بشري قوې باندې چې اوسنۍ بشري قوه څنگه ایجادوئ او دې باندې څنگه چټک [پرمختگ کوئ]. کومه برخه مهمه ده چې کم له کم نه یو ملک کې په اساسي توگه څه رقم ظرفیت موجود وي او بیا څنگه په دوامداره توگه [مخ ته لاړ شي]. بله برخه د دې دا ده چې که ځینو شیانو کې ناکامېږئ، یو واري نه راځئ چې څوک ملامتوئ، څوک دار کې واچوئ. ځینو شیانو منځ کې اشتباهات هم شته، اما په شرطې چې شفافیت موجود وي او اعتماد موجود وي. له بلې خوا نه باید په واضح توگه یو عمومي ظرفیت په گډه راشي او طریقه د ارتقا په دولت کې او هم د پانگوالو په منځ کې باید په شفافو معیارونو باندې وي چې پوه شئ. رقابت، مشروع رقابت د پانگوالو په منځ کې، د دې لپاره چې کیفیت څنگه اوچت کړي او کمیت ډېر کړي او څنگه رقابت ډېر کړي [باید موجود وي]. هغه خلک باید امتیازات ولري او تقدیر شي او هغه چې نه راځي بازار کې باید دا شرایط موجود وي چې وتړل شي، نه دا چې هر شي باندې ودرېږئ. له ښې مرغې نه په نړیوالې برخې کې یوه برخه د عمر مې تېره کړه. دې ټولو ممالکو کې زه له نږدې نه گرځېدلی یم، او دې کلونو کې چې بیا فرصت راته برابر شوی، د دوی په تاریخ باندې مې بیا غور کړی، او لکه همیشه غوندې زما فکر د افغانستان د ولس په خدمت کې دی چې څنگه دا تجربې زموږ شرایطو سره یو ځای کېدای شي.&nbsp;<br>جنبش: چون موضوع تجارت و صادرات و واردات است، بخاطر اینکه یک کشور صادراتی شود، مثلاً ما افغانستان را در نظر بگیریم که یم درجه برسد که به عنوان یک کشور صادراتی از نظر اقلام صنعتی و غیر صنعتی و اینها مبدل شود، باید یک درجه مشخص رشد سالیانه را باید داشته باشد، کدام فورمولی برای این وجود دارد که رشد سالانه یک کشور چقدر باشد که صادراتی تلقی شود؟&nbsp;<br>دکتور غنی: حداقل ۹ ٪ در سال و باز تمرکز سر این باشد که رشد تصور کدام سکتور می آید و نقطه دیگر اش اینست که چقدر از کمک&zwnj;های بین&zwnj;المللی بی&zwnj;نیاز میشوید و ثروت داخلی را ایجاد میکنید و عوامل سرعت در چیست؟ قسمت بعدی اش اینست که در یک مملکتی که اکثریت مردم اش هنوز از زراعت نان می گیرد. سکتور زراعت را چطور صنعتی میسازید؟ مثلی که اقای زابلی به وضاحت این طرح را داشت و عملاً تطبیق کرده بود و در راه ایجاد وسیع ساختن این بود و ابعاد دیگر این. تنها تولید داخلي نیست، ما از راه انتقالات یک ظرفیت بزرگ را ایجاد کرده میتوانیم. پروژه تاپی چه بود؟ پروژه کاسا چه بود؟ به حیث قلب آسیا از یک طرف بازار تولید کننده های بزرگ انرژی در کشورهای آسیای مرکزی وجود دارند، از طرف دیگر آسیای جنوبی سخت محتاج انرژی قابل اعتماد است. انتقال انرژی، مواصلات به عین ترتیب. یعنی تمرکز ما زیادتر سر زراعت و سر صنعت بود، اما انتقالات، افغانستان یک مرکز بزرگ شده میتواند و این نوع خاص سرمایه&zwnj;گذاری به کار دارد. نکته اولش اینست که سرکها که میلیاردها دالر سرش رفت از طرف چند شرکت ترانسپورتی از بین برده شد. سرکها ساخته شود برای ۸ تُن، اینها بین ۵۰ تُن تا ۱۰۰ تُن انتقالات ایجاد کردند. بدون شبکه سرتاسری خط آهن یک قسمت عمده انتقالات ما و بین منطقه صورت گرفته نمیتواند و از نگار اعتبار [هم]. بنابرین اولویت بندی به کار است. سرک به &nbsp;ذات خود به تنهایی به یک کشور صادراتی شما را بدل کرده نمیتواند. اینکه مزرعه چطور با بازار جهانی ارتباط دارد، به مراتب مهمتر از این است که چند سر را قیر میسازید. یک طرح شده بود که سرک، سرک سرک! میلیاردها دالر سر سرک رفت، اما سر آب سرمایه گذاری صورت نگرفت. سر شهرهای ما، سر مسکن وغیره. باید به صورت اساسی سنجیده شود تا یک فورمول که مثل سنگاپور واری کار و مسکن و تعلیم را چطور ایجاد کرده میتوانید. یک افغان باید کار آبرومند داشته باشد، مسکن آبرومند داشته باشد، و ظرفیت مغزی آبرومند و مسلکی داشته باشد. اگر این سه چیز را می گیرید نتیجه این اعتماد سر آینده است. این ابعاد [باید] سنجیده شود. من تنها چند نقطه را گفتم. فورمول&zwnj;های که به صورت اساسی می آیند که تمام دارایی های ملی ما، سرمایه های ملی ما از خاطر ایجاد یک افغانستان مرفه، آباد و باثبات و مردم سالار در خدمت مردم می گیرد. فورمولش را باید خود ما پیدا کنیم که چه نوع ترکیب جوابگوی این نوع ضروریات است.&nbsp;<br>جنبش: ستاسې دغه وروستۍ جملې ته په کتو، یعنې دا هر څه دغه ټول اهداف چې موږ وڅېړل چې ضروري دي، ور رسېدل غواړي دا بیا هم په افغانستان کې د نظام له بڼې او د افغانستان د دولت، د حکومت نړیوال اعتبار پورې به تړلي وي.&nbsp;<br>دکتور غنی: بالکل، ځکه بې له هغه نه دا رقم امکان نشته. که غواړو چې ټولې نړۍ نه ځان بېل وساتو، لکه چې مو پخوا وساته او یا وایوو چې همدې باندې قانع یوو، نو هغه یو لاره ده. اما که ژوند غواړو، د ژوند لارې باندې باید نتیجې ته ورسېږو. او که لاره مو ونیوله بیا نیمې لارې کې ستړیا د منلو وړ نه ده. موږ بار بار زموږ تاریخ کې یو اوچت غر مو مخکې و، لس فیصده چې مخکې لاړو، یو واري غاوره شوو، وایوو هوارۍ ته رسېدلي یوو؛ نو بیا چې لوېدلي یوو، ډېر سخت لوېدلي یوو. اوس هندوکش غره نه تېرېږئ، دا کوتلونه اوچت دي او دا حوصله غواړي. پخوا مو دا رقم حوصله درلودله، غیر له هغه نه هندوکش به څنگه د وحدت غر باندې بدلېده له دې کوتلونو سره چې وو. نن ملا همدغې باندې تړل په کار دي. نن فزیکي غره باندې نه خېژئ، معنوي غرونو باندې خېژئ او حوصله باید ولرئ او دوام باید ولرئ. دا څو نسله غواړي او د نسلونو قرارداد په کار دی. او هغه بې له دې نه چې یو نظام وي چې باورمندي په کې وي، بیا نه شي کېدلای.&nbsp;<br>جنبش: د دې خپرونې پای ته رسېدلي یوو، زه غواړم دا پای بیا د افغانستان د یوې مهمې را روانې نېټې سره وتړم چې هغه د معاصر افغانستان د جوړېدو ۳۰۰مه کلیزه ده چې ۲۰۴۷ کې به نمانځل کېږي ان&zwnj;شاءالله او موږ دې پودکاستو کې بیا بیا پرې غږېدلي یوو. فکر کوئ د ارزښت زنځير د نوې بڼې را جوړولو له پيله تر هغو چې دغې نېټې ته رسېږو، باید کومه تنوع او رنگارنگي ولري چې زموږ دا څهره بیخي ورسره بدله شي.&nbsp;<br>دکتور غني: اراده، طرحه، نیت، عمل! ابعاد یې معلوم دي. تگلارې باندې باید نتیجې ته ورسېږو. ملي اراده باید ولرو. لازمي اجماع ولرو. نیت مو باید د جوړولو وي. او حوصله او تمرکز د دې چې دې هدف ته ورسېدلو او نه ستړي کېږو. بریالیتوب عجیب شی دی جنبش صیب. وختې چې بریالي اوسئ او لاره مو معلومه وي، ټولو کې همت راځي، ټولو کې حوصله راځي. وخت چې خلک وگوري، ولس وگوري، خوېندې، ورونه، پېغلې، ماشومان، ځوانان چې ژوند په پرمختگ کې دی؛ ملا تړي، خپل عقل په کار اچوي. زمینه برابرېږي، شخصیتونه وده کوي. د دې پر ځای چې یو بل سره په جگړې کې یئ چې نیمه ډوډۍ څنگه تقیسموئ، په دې باندې راځئ چې څنگه د ډودۍ فابریکه جوړوئ چې نورو ته یې ورسوئ. دغه ذهنیت په کار دی. ذهنیت بدل کړئ، ان&zwnj;شاءالله تعالی ۳۰۰مه کلیزه به ډېره خوندوره وي. بیا به هغه ورځ کې د احمد شاه بابا روح آرامه شي. دا به وايي چې زما بچو زما تگلاره ټینگه کړې او همت د دې لري چې څه چې ما گټلي دوی یې پالي.&nbsp;<br>جنبش: ډېره ډېره مننه استاده، فکر کومه چې ستړي مې کړئ خو بحث په زړه پورې په دې و چې موږ باید په دې وپوهېږو چې زموږ سوداگري له څه نه جوړه ده؟ چا سره کېږي؟ کوم موډلونه تعقیبولی شوو؟ په دې باندې نورو پودکاستو کې نه وو غږېدلي، یک موضوع بسیار مهم بود. زنده باشید رئیس جمهور محمد اشرف غنی از حضور تان بسیار تشکر در این پودکاست نوبتی. شما و شنوندهای عزیز را تا برنامه دیگر به خداوند می سپارم.&nbsp;<br>دکتور غنی: خداوند شما را داشته باشد، و احترامات من باز با تمام شنوندهای ما. زنده باد افغانستان، یشه سین افغانستان، تل دې وي افغانستان.&nbsp;<br>#</p>