قسمت ۲۱:‌ سرمایه بشری (بخش دوم)‌

<p>یوویشتم پودکاست&nbsp;<br>بشري پانگه &laquo;دویمه برخه&raquo;<br>داود جنبش: السلام علیکم، دا له ولسمشر محمد اشرف غني سره د هیوادنیو ارزښتونو په اړه، د غږېدو پرلپسې لړۍ ده. دې گڼه کې هم د تېرې هغې په څېر، د بشري پانگې پر ځینو نورو اړخونو د هغوی نظرونه او اندونه اورو. من داود جنبش استم. همه شما را به این برنامه نوبتی خیر مقدم میگویم.<br>رئیس جمهور غنی به برنامه دیگر از سلسله پودکاست های د ژوند لاره - راه زندگی، خوش آمدید.<br>دوکتور غنی: بسم الله الرحمن الرحیم. تشکر جناب جنبش صاحب از شما، و سلام های گرم ام، خدمت همه خواهران و برادران عزیز، و همه وطنداران ما در هر گوشه دنیا و خاصتاً &nbsp;در کشور عزیز ما.&nbsp;<br>داود جنبش: بسیار تشکر، ډېره مننه استاد. په تېره گڼه کې اورېدونکو ته په باید وي، چې موږ د بشري پانگې هغه عمومي اساسات ودرلودل، خبرې مو پرې وکړلې، اوس به ځينو مشخصو برخو ته راشوو، افغانستان سره په رابطه کې به ډېر تم شوو. د بشري پانگې په برخه کې د عصري زده&zwnj;کړو او د زده&zwnj;کړو په مجموع کې یادونه وشوه. دې برخې کې مې لومړۍ پوښتنه دا ده چې د عصري زده&zwnj;کړو تاریخ له کومه راځي؟ ريښه يې له کومه ځایه ده؟ او اړتيا یې څه وخت درک شوه؟&nbsp;<br>دوکتور غني: &nbsp;یو عمده عامل د ملت - دولت مفکوره وه، او دا عموماً له شپاړسمې &nbsp;پېړۍ نه تر نولسمې پېړۍ &nbsp;ټينگ شو، نولسمې پېړۍ کې اوج ته ورسېد. او بله برخه د دې، خاصتاً په ټکنالوجۍ پورې تړلې ده، چې د چاپ ماشین و، چې د گوتنبرگ له خوا پنځلسمې پېړۍ کې اختراع شو، او ډېر زر، دا زمینه یې برابره کړله چې کتابونه &nbsp;اول په زرها بیا په میلیونونو باندې خپاره شي؛ نو لوستونکي پيدا شول. د فرانسې انقلاب او المان کې مخکې له هغه نه، لویي فردریک، چې د یو مرکزي حکومت بنسټونه یې کېښودل، ډېر لوی گامونه دي، مگر پس د فرانسې له انقلاب نه، دا په یو عمومي توگه، خاصتاً د هغو حرکتونو، خوځښتونو لخوا، چې ملت جوړونې باندې متمرکز وو، لکه ایتالویانو غوندې، المانیانو غوندې، فنلند یې یوه بله نمونه ده، دلته ملی ادبیات مطرح شوو، ژبې د لاتین له سیوري نه ووتلې، په ملي ژبو باندې بدلې شولې او ژبه د ملت یو عمده تعریف شوو. او څنگ د دې کې، اداري برخې د دولتونو ضرورت حرفوي خلکو ته درلود، او د دغو &nbsp;خلکو روزنه د لومړني مکتبونو، او پس له هغه نه ثانوي لیسو او بالاخره پوهنتونو باندې بدل شول چې دا ټول چې سره وتړئ، اساس د دې ږدي چې څنگه بشري پانگه، هم د ملي احساساتو د انتقال، تحکیم او جوړولو لپاره؛ او هم د دولتو د خدماتو د عملي کولو لپاره، او بیا د لویو ملي خوځښتونو د سنبالولو لپاره، ټول سره لکه د سیند څانگې چې وي، په یو لوی سیند باندې بدل شول. او پس له المان نه، چې لوی&zwnj;ترین حرکت یې په نولسمې پېړۍ کې راوړ، او دا یې په صنعتي کېدلو بدل کړل، برخلاف د مرکزي اروپا، انگلستان چې د اقتصادي له نظر نه ډېر مخته تللی هیواد و، پوهنې باندې ډېره کمه پانگه اچولې وه او پسته یې د دې قیمت ورکړ. او پس له هغه نه امریکا ده، چې په نولسمې پېړۍ کې، او خاصتاً شلمې پېړۍ کې یې لومړی د المان طریقې باندې خپل اساسونه یې کېښودل او پس له هغه نه واقعاً یو امریکایي خاص سیستم برابر شو، چې بیا نړیوال حرکت باندې بدل شو.&nbsp;<br>داود جنبش: روی هم رفته، تعلیم به عنوان یک حق مردانه شناخته شده بود، و زنها ابتدا شامل آن نمی گردید. این حالت چه وقت تغییر کرد؟ و امروز از نظر حقوق اساسی انسانی، به تعلیم چه نگاهی وجود دارد؟ یعنی به عنوان یک حق شناخته میشود یا مسؤلیت؟&nbsp;<br>دوکتور غنی: در قسمت اول، اگر قرن ۱۶ را ببینید، مخصوصاً دوره رنسانس را در ایتالیا ببینید، نقش خانم&zwnj;ها حاشیوی نبود، اما با وجود آمدن سیستم ناپلیون و تعلیمات عصری، چون یک بخش تعلیمات متوجه نظامی شدن بود. تعلیمات نظامی به شکل عصری، بعد از عصر ناپلیون، به یک پروسه منسجم بدل شد، و این مرد محور بود. حرکات تعلیم برای دخترها و حق خانم&zwnj;ها ابعاد مختلف دارد. در قرن نوزده شروع از این را می بینیم و مرتبط میشود به حق رای هم، چون خانم&zwnj;ها از رای محروم بودند. اکثریت کشور های اروپایی، و هم بعد از ان امریکا، خانم&zwnj;ها را حق رای دادن نمی دادند، اما سلسله ییکه به وجود آمد، ایجاد مکاتب منفردی که منحصر برای دخترها بود، و بعد از ان پوهنتون های خاص؛ طور مثال در امریکا یک سلسله پوهنتون&zwnj;ها است، که خاصتاً در مرحله اول تنها برای خانم&zwnj;ها تشکیل شده بود، و در مرحله دوم، یا به پوهنتون های عمومی مبدل شده اند، و یا هنوز هم تعلیم های پوهنتون های خاص وجود دارد، که تنها در این خانم&zwnj;ها اشتراک میکنند. تغییر عمده در سهم خانم&zwnj;ها در تعلیمات، اول در چارچوب جنگ دوم جهانی آمد، چون میلیون&zwnj;ها خانم به کار کارخانه&zwnj;ها و همچنین در بخش های اطلاعاتی وغیره مصروف به کار شدند. بعد از جنگ دوم جهانی، باز هم یک حرکت ضد خانم&zwnj;ها به وجود آمد، اما تغییر بنیادی که دوامدار بود، از دهه ششم بعد از میلاد شروع شد، و تداوم از این را تا امروز می بینیم.&nbsp;<br>مسئله حق یا مسؤلیت، حقوق اجتماعی به تدریج حاصل شد. طوری مثال، قبلاً که ذکر کردم، حق رای دهی در اکثریت کشور های اروپایی نهایت محدود بود، انگلستان خاصتاً یک نمونه از این است، که پیشرفته ترین نظام مردم سالار بود؛ اما مردم در این نظام مردم سالار یک اقلیت بودند، ملکیت به ان ارتباط داشت، و به مرور زمان این بعد از مجادله های نهایت زیاد سیاسی، این وسیع&zwnj;تر شد.در این ضمن اساسات حق تعلیم، به یکی از حقوق عمده بشری بدل شد، و حق تعلیم به حیث یک حق شناخته شد. المان و یک قسمت کشور های که نزدیک به این بودند و نظام المان را انتخاب کردند، تنها مسئله را به حق نگرفت، بلکه به یک مسؤلیت بدل کرد. به این معنی، که یک طفل مسؤل است و والدین اش مسؤل استند، که باید با تعلیم مجهز شود، چون بدون از این، رقابت کرده نمی توانند، و چون المان عقب مانده بود، و فشار اش سر صنعتی شدن و عصری شدن بود، تمرکز بسیار خاص هم سر بخش های داشت، مثل تعلیماتی حرفوی، انجنیری، کیمیا وغیره، که در انقلاب دوم صنعتی نقش زیاد داشت. هنوز هم یک تنش در بین هر دو وجود دارد، اما راه حل این نیست که حق است یا مسؤلیت است، بلکه مسئله ترکیب هر دو است، هم حق است، هم مسؤلیت است؛ و مسؤلیت هم از خانواده است، هم از جامعه است، هم از دولت است، که باید هر سه از این دست به هم بدهند، تا شرایط را برابر کنند. و از طرف دیگر حق است، از جهت ییکه، مثل که در قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان وجود داشت، دولت مسؤل اجرای حقوق است. اعلامیه های بین&zwnj;المللی مثل اعلامیه حقوق بشر، نهاد اجرائیوی ندارد. تمام معاهده های که صورت میگیرد، پس مربوط میشود به دولت. بنابراین با شرایط متغییر قرن بیست و یک، راه های ابتکاری و ناب باید پیدا شود، که تعادل حق و مسؤلیت را با هم ترکیب کند، و اجراء اش کند.<br>داود حنبش: بیخي ژور بحثونه دي، خوندور دي، که چېرې یې خپل هیواد سره ونښلو، اورېدونکو ته به لا په زړه پورې شي. دا چې &nbsp;تعلیم دلته څنگه و، حق و که مسؤلیت؟ تاسې به راته پرې وغږېږئ، خو زه به لومړی د یوه منگل ملگري کیسه درته وکړم چې وایي، هاشم خان صدراعظم ښایي هماغه ۱۹۴۰ م میلادي کالونه راځي، وایي پکتیا کې د دوی سیمې ته منگلو ته ورغلی و، او خلکو نه یې په یوې غونډه کې دوې غوښتنې وکړې: یو چې څو کوچنیان د زده&zwnj;کړو لپاره ورکړي چې &nbsp;ځان سره یې کابل ته بوځي؛ او بل د سړک د تېرولو هوکړه ورسره وکړي. وایي ملکانو سرونه ځوړند کړل په چرت کې لاړل او ډېر ځنډ نه وروسته، یوه ملک سر را پورته کړ او صدراعظم ته یې وویل: دا لس، پينځلس هلکان موږ په مړو حساب کړل، دا درسره بوځه، خو نوره به د تعلیم خبره نه کوې او سړک مړک هم نه غواړو. دا د هغه وخت تجربه ده، خو کله چې زما د مکتب کلونه شول، په یاد مې دي، مېندو او پلرونو په سیالیو بچیان ښوونځیو کې اچوال، ځای به نه و، انجونې هم شاملېدې. فکر کوم والدینو دا کار د مسؤلیت یا حق له مخې نه کاوه، سره له دې چې حکومت لومړنی تعلیم جبري کړی و، دا یې د گټې وټې وسیله او یو ډول پانگونه بلله، که څنگه استاده؟&nbsp;<br>دوکتورغني: خبره مو ډېره په ځای ده، ځکه، که د کابل مکتبونو ته هم وگورئ، چې د امان الله خان دورې کې وو، یا ابتدا د محمد هاشم خان، ځکه اصلي حکومت د محمد هاشم خان په لاس کې و، دا ډېر په تدریج مخکې لاړ. او بډای کورنۍ او سیاسي کورنۍ مینوال نه وو چې خپل زامن او خاصتاً لوڼې مکتبو ته ولېږي. اما هغه شی چې تاسې ورته اشاره وکړله، خاصتاً پس له دې نه، چې د رحمان بابا، خوشحال خان، دارالمعلمن او ابن سینا لیسې له یو خوا نه، او له بلې خوا نه حربي ښوونځی، دغه پنځه په کابل کې، او بیا نورې لیسې، خاصتاً ډاکتر قیوم خان د پوهني &nbsp;وزارت په وخت کې چې ۱۰۰۰ ښوونځي یو واري ایجاد شول، عرضه و تقاضا یې بدله کړله. ځکه هغه دوره چې تاسې ورته اشاره وکړله، هغه دوره ده چې خلکو ولیدل چې دولت کې گډون په تعلیم تړلی دی. او که په یاد مو وي، هغه دوره د دیموکراسۍ دې اعلیحضرت محمد ظاهر شاه مرحوم په دوران کې، اکثریت والایان، معینان، وزیران او دا... ماستري گانې او دوکتورا گانې یې درلودې؛ نو دلته خلکو ولیدل چې تعلیم په بنیادي توگه وسیله د پرمختگ ده. د کورنیو مسؤلیت باندې پام نه و شوی، او دا یوه غمیزه ده، ځکه ذهنیت دا و، چې مکتب د دولت کار دی، او که ماشوم مو مکتب ته وسپاره، پس له هغه نه، دا د دولت دی. او دا ذهنیت، یوازې په دې کې ولس مسؤل نه و، خپله دولتونه مسؤل وو، ځکه چې اساس په المان کې هم، فرانسې کې او نورو په دې ایښودل شوی، امریکا فرق لري په دې برخه کې؛ چې دا د دولت ځای دی، او دا د دولت وگړي دي، په دولتي نظام به روزل کېږي او دولت کې به گډون کوي. هغه بدلون چې خاصتاً د شلمې پېړۍ په آخري دوو لسیزو کې، او بیا په یویشتمې پېړۍ کې راغی، لوی تمرکز &nbsp;د کورنۍ په گډون باندې دی. او زموږ په اسلامي تمدن کې بله برخه یې جومات دی. هم زموږ ټول مکاتب په اسلامي ارزښتونو باندې و، له حبیبیې مکتب نه چې لومړی مکتب و، تر آخره پورې، ځکه بې له دې نه چې لاس ورکړئ، ارزښتونه په خپل ځای باندې، تخنیکي پوهې باندې نه بدلېږي او تخنیکي پوهه یوازې په ملي او اسلامي ارزښتو باندې نه بدلېږي، د دوی تلفیق په کار دی.<br>داود جنبش: د مدرسو او د مدرسو د فارغانو او په بشري پانگه کې د هغو ارزښت په اړه، یوه پوښتنه وروسته لرم، که ستاسې اجازه وي هغه به هلته وکړم. یک مسئله مهم ییکه وقتی تعلیم و تربیه و تحصیل را رابطه میدهیم به سرمایه بشری؛ این است که، در برخی کشور&zwnj;ها درکنار سایر مسائل، تاکيد بیشتر بر شاخه مسلکی تعلیم و تحصیل شده، تجارب انها برای ما، مخصوصاً وقتی رابطه میدهیم این را به ایجاد سرمایه بشری، و تقویت سرمایه بشری، چقدر مهم است؟&nbsp;<br>دوکتور غنی: برای ما حیاتی است، و من تنها یک مثال کوچک برای تان در اول میدهم، بعد از ان میایم [سر سوال]. فنلند از نگاه رقابت در اروپا در تحصیل ابتدایی و ثانوی، بینظیر است، اما مقدار بیکاری جوانان در فنلند، از ۱۵ فیصد بیشتر بود، چند سال پیش. المان، سویس، هالند، کشور های سکندونیایی، که سلسله تعلیمات مسلکی دارند، بالعکس، فیصدی بیکاری در بین جوانان ۲ نیم فیصد تا ۴ نیم فیصد بود. حتی مهاجرین ییکه در این کشور&zwnj;ها میرفتند، به زودی جذب میشدند، و این نهایت حیاتی است. از همین جهت، ما تحصیلات مسلکی را، به یک نهاد مستقل بدل کردیم و در مدت بسیار کم، خاصتاً با مشورت یک مشاور المانی که سالهای زیاد زندگی خود را وقف کمک با ما کرده، در این قسمت؛ رشته&zwnj;های متعدد روی دست گرفته شد، چون یکی از فاجعه های تحصیلات معارف ما در افغانستان این است، که معارف زمینه فعالیت را، در اقتصاد برای محصلین برابر نه کرد، و یک قسمت زیادی کسانیکه مکتب رفتند تا صنف شش خواندن طور مثال بیسواد بودند، و دوامدار غایب می بودند، اما شهادتنامه میداد شان، و این را بارها من به چشم سر دیدیم. تعلیمات مسلکی نهایت ضروری است، چون پس در رشد اقتصادی جامعه سهم میگیرید، و به حیث یک فرد ییکه نان اور میشود، نه نان خور تنها، تغییر از این موقعیت برای ما حیاتی است. هر بخش اقتصاد را که در گذشته هم سرش صحبت کردیم و در آینده هم سرش صحبت خواهد کردیم، که منابع افغانستان است، ضرورت به تحصیلات مسلکی دارند، که این منابع به زنجیر های ارزش منظم بدل شود و موجب رفاه تمام جامعه، و یک زندگی مرفه برای مردم ما باشد.<br>داود جنبش: نو په دې حساب که همدغه مسئله د دې تېرو شلو، دویشتو کالونو تجربې ته واړو، یو خو دا و چې تاسې اشاره وکړه چې مسلکي برخه د زده&zwnj;کړو ډېره کمزورې وه، په مجموع کې ښوونیز بهیر کومې ستونزې درلودلې؟ او مثلاً ستاسې په وخت کې ورته څومره کار وشو چې دا لرې شي؟&nbsp;<br>دوکتور غني: زه لومړۍ برخې کې به &nbsp;درې ډېرو لویو ستونزو باندې وغږېږم او پس له هغه نه به په تفصیل به لاړ شوو ستاسې پوښتنې ته مختلفو برخو کې چې څه مو وکړل. مهمترینه ستونزه د یوې تگلارې نشتون و &nbsp;چې په کیفیت باندې، ملي او اسلامي ارزښتونو باندې، او اوسني ضروریاتو باندې، ولاړه وي. د پوهنې وزارت ستونزه وه، نه وسیله! او دا لویترینه برخه د افغانستان بیوروکراسۍ د پوهنې په وزارت باندې تړلې وه. تر آخره پورې، څوک نه پوهېدل چې څومره معلمین دي؟ څومره ښوونځي دي؟ او کوم یې موجود دي او نه دي. ما یوه سروې وکړله، د ولسمشرۍ په ابتدا کې مې، او بیا مې هغه سروې چې پوهنې وزارت راکړې وه، بېرته د کلیو پراختیا د وزارت نه وکړله، ارقام مطلق بدل وو؛ نو یوه عمده موضوع په دې برخه کې، د معلوماتو نشتون، او له بلې خوا نه، د سمو معلوماتو د ټولولو مقابل کې، ډېره سخته مبارزه روانه وه. ځکه واقعاً نه پوهېدئ چې په ولایاتو کې یو څوک د معلم، د پولیس او د مامور، درې درې برخو کې عین نفر معاشونه اخلي؟ یا دا چې دا مختلف افراد دي؟ تقاعد د مثال په توگه، اسناد یې موجود نه وو چې پوه شئ، دې برخې کې څه دي؟&nbsp;<br>درېیم یې دا ده، چې عمده اساسي روابط، په پوهنې کې په څه باندې درېدلي دي؟ زده&zwnj;کوونکی، ښوونکی، ښوونځی، نصاب، درسي مواد او اداري چارې، او هره برخه کې د دې ستونزې وې، او هره برخه کې، ما واضح اقدامات وکړل، د دې لپاره چې موږ په اساسي توگه مخکې لاړ شوو. د معلوماتو ستونزه یوازې په آخري کال کې، چې د ډیجیټل کېدو طرحه تطبیقېده، نتیجې ته ورسېدو، ځکه په هغه کال کې ټوله بیوروکراسي ډیجیټل شوله، په دې معنی چې، موږ پوهېدو چې، څوک څوک دی؟ او که یوه میاشت نور وخت وی، موږ به په دې توانېدو، چې ټول خلک تثبیت کړو چې څوک دي؟ چېرې دي؟ او له بلې خوا نه، هم د دې له نظر نه پوهېدای شوئ، د تیلیفون له نظر نه؛ چې ایا ښوونکي موجو دي؟ او موجود په ښوونځیو کې دي یا نه؟ او د هوا له لارې نه، د اقمارو له لارې نه، موږ هر ښوونځی، بېرته نښه کړی و، چې د هغه په اساس باندې مخکې لاړ شوو. اما مشخصو برخو کې که اوس پوښتنې ولرئ زه به د هغه په ترتیب ډېر په آسانه ځواب درکړم، د دې په ځای چې زه عمومي وغږېږم.<br>داود جنبش: ډېر به ښه شي استاده، موافق یم. یک مسئله که باید در این جا رویش صحبت شود، این است که، متاسفانه از زمانهای قدیم معلمی یک شغل پر کشش نبوده، و معمولاً -امیدوار استم که معلمین محترم ازرده نشوند- انها ییکه در بخش های دیگر پیشرفت نمیکردند، جبراً به شغل معلمی &nbsp;معرفی میشدند، با یک معاش بسیار پایین، و از نظر ارزش موقف در یک درجه پائین، از این لحاظ، کسی به رضای خود به شغلی معلمی نمی رفت، در حالییکه این اساس ایجاد سرمایه بشری و پیشرف کشور است. از طرح های که شما معرفی کردید، در اصلاح معارف کشور، یکی این بود که، استخدام معلمین را از طریق رقابت آزاد تامین کنیم، من فکر میکنم، نکته اساسی در این زمینه باید این بوده باشد که، افراد واجد شرایط و معلمین بسیار خوب استخدام شود، و همچنان، از طریق بلند بردن موقف اجتماعی و اداری، و همچنان بلند بردن معاش آنها، در زندگی اینها یک تغییر کلی ایجاد شود، یا خیر؟<br>دوکتور غنی: مطلق! من چون معلم استم، هم مسلک&zwnj;های من &nbsp;برای شان احترام عمیق دارم، و خاصتاً، میخواهم از تمام استادانم در لیسه استقلال و لیسه حبیبیه، که من تعلیمات پنج سال اول خود را در استقلال، بعد از ان از شش به بعد در حبیبیه انجام دادم، و همچنین &nbsp;هم&zwnj;مسلک هایم در پوهنځی ادبیات پوهنتون کابل، ابراز تشکر کنم. ما واقعاً، معلمین با دید بسیار بزرگ و تعهد بسیار بزرگ داشتیم، و کیفیت معارف در دوران ما نهایت بالا بود، این را باید فراموش نکنیم. در به دری ها، مهاجرت و غیره... یک نهاد ییرا که واقعاً ارزش داشت و حیثیت داشت، به مشکلات جدی بدل کرد. از نگاه استخدام معلمین، به اساس رقابت آزاد، در چهار سال بین ۱۳۹۷ و ۱۴۰۰ ما توانستیم، زیاده از ۶۳ هزار معلمین محترم را، به اساس &nbsp;رقابت آزاد، استخدام کنیم. از سال ۱۳۹۷- ۱۷۷۰۰، ۱۳۹۸- ۱۸۰۰۰، ۱۳۹۹- ۱۶،۹۶۶و سال ۱۴۰۰- ۱۱۱۷۳؛ و این سلسله اگر به همین منوال دوام میکرد، در ظرف چند سال آینده، تمام معلمین افغانستان، به اساس رقابت واضح و شفاف انتصاب می شدند. و یکی از اصول که این را گذاشتیم، این بود، که از برکت تکنالوژی عصری، امتحان مشخص شده بود، دو پارچه امتحان همسان نبود. و این یک حرکت عظیم را به وجود آورد. چون بدبختانه نقاط زهراور است، باید ذکر شود که فساد در استخدام معلمین یکی از مشکلات عمده بود، که معلمین محترم همرای من مطرح کرده بود. و این تنها مشکل معاش و اینها، انها نبود، این بخش را، و همچنین ابعاد دیگر از این. اساسات طرح ما این بود، که معلم باید در جامعه دوباره دارای حیثیت واضح شود، و این ارتباط داشت به چند موضوع دیگر. یکی از طرح&zwnj;های عمده ما این بود که تمام ولسوالی&zwnj;ها باید دارای یک سلسله تعمیرات واضح و مشخص باشند، و همچنین هر ولسوالی افغانستان باید، یک پارک منظم میداشت. و بُعد دیگر از این، اول اعمار مکاتب بود و بعد از آن اعمار منازل قابل استطاعت و دوامدار برای معلمین محترم، &nbsp;و همچنین بخش اداری. تمام این ابعاد زیر کار بودند، و بخش که پیشرف زیاد شده بود، اول استخدام بود، دوم اعمار مکاتب. و در قسمت اعمار مکاتب اگر سوال تان باشد، من در خدمت تان استم.<br>داود جنبش: کار اعمار مکاتب دقیقاً در کجا می لنگید؟ و کاری را که شما متفاوت تر از دوران ماقبل تان انجام دادید، چه بود؟&nbsp;<br>دوکتور غنی: وقتی کمیسیون تدارکات را ایجاد کردیم، ماه&zwnj;ها وقت ما سر تصفیه مکاتب معارف تیر شد. صدها مکتب بود، که پولش تادیه شده بود [اما کارش تکمیل نبود]. حداقل یکصد و چند مکتب، قطعاً غیر از تهداب یا دیوار، &nbsp;به چیزی دیگر حرکت نکرده بود، و مکاتب دیگری بودند، که بیست فیصد، سی فیصد هم دوام نداشت و مشکلات عظیم و فساد گسترده در این بخش وجود داشت.<br>&nbsp;قسمت دوم این بود که، مکتب به مکتب پیش میرفتند. هر مکتب قرارداد جدا بود. طرح ما این شد که، در ظرف دو سال ۶۰۰۰ مکتب را در افغانستان یک بارگی، در اساس یک پلان واحد، به وسیله شوراهای همبستگی ملی، که تحت اداره وزارت انکشاف دهات بود، اجراء کنیم. ۲،۶۴۷ مکتب از این تکمیل شد و ۱،۵۴۳ از این تحت ساخت یا نیمه ساخت بود.&nbsp;<br>از نگاه مصرف، به صورت اوسط، قیمت مکاتب قبل از این طرح ۲۴۰ هزار دالر فی مکتب بود، و قیمت اوسط از این به ۷۷ هزار دالر &nbsp;پایین آمد. یک دلیل معلومدار، وضعیت دشوار امنیتی و حملات متداوم سر مکاتب [بود]، که جریان&zwnj;های سیاسی مخالفین کُل از انها، &nbsp;تمرکز شان سر از بین بردن مکاتب بود، نه ساخت و ساز از این. و برای از این طرح &nbsp;۱۷۵ میلیون دالر امریکایی تدارک شده بود، و همچنین ۵۰ میلیون دیگر قرض حسنه از دولت عربستان سعودی آماده شده بود، که بدبختانه دفعتاً قطع شد و حرکت بسیار کمی موجود بود.<br>در پهلوی از این، ما یک فابریکه خاص پیش&zwnj;ساخت را از ترکیه خریداری کردیم، که مکاتب شهری از طرف وزارت شهر سازی تحت ایجاد بود. به این اساس با این طرح یک بارگی مشکل دسترسی مکاتب، عوض از این که چهل سال بگیرد، در دو سال تا چهار سال عملی میشد. و قسمت دیگر معلومدار صرفه جویی در مصارف است، که در حدود ۹۸۲ میلیون دالر پس انداز میشد.&nbsp;<br>و ابعاد دیگر از این که ضرورت به رسیدگی به مسکن برای معلمین محترم و ایجاد سهولت های دیگر بود، فراهم می شد. از این نظر، ضرورت واضح است که بالای مکاتب، و نوع تحصیلات که اینها دارند، و همچنین استفاده از تمام ساختمان&zwnj;های دولتی و ساختمان های مردمی، باید به صورت اساسی یک تجدید نظر شود، تا با شرایط تکنالوژی معاصر ییکه به وجود آمده، ما بتوانیم، به اکثریت قاطع مردم، زمینه تحصیل را فراهم کنیم.<br>داود جنبش: ما چې تر کومه اورېدل هغه وخت کې، په هغو تېرو شلو کلونو کې، دغه مشکل موجود و. ولایتونو یو بل سره ناندرۍ وهلې. ویل کېدل چې بودیجې ټولو ته یو ډول نه وېشل کېږي، د ښوونکو تشکیل یو ډول نه دی، ځینو ځایونو کې عدالت نه دی رعایت شوی، څومره &nbsp;دا تورونه سم وو؟ څومره سیاسي وو؟&nbsp;<br>دوکتور غني: دوړاره برخې وې. چېرې چې سم وو، د مثال په توگه، ننگرهار و کندهار مقابل کې، تشکیل مقابل کې، ډېر لوی... ننگرهار و کندهار باندې ډېر لوی ظلم شوی و. دواړو ولایتونه چې د افغانستان له لویو ولایتونو دي، او لوی نفوس په کې پروت دی، د پوهنې وزارت ورسره د مور او د میرې چلند کاوه، تر چې ما اصلاح کړ. زه مجبور شوم چې خپله مداخله وکړم.&nbsp;<br>بله برخه یې په احصائیې پورې تړلې ده. په دې معنی چې، د افغانستان د احصائیې اساس ټینگ نه دی. هغه احصائیه چې مرحوم داود خان شروع کړله، تکمیله نه وه، او بیا د خلقیانو حکومت یې اعلان وکړ. بېرته د کرزي صاحب په دورې کې، هماغه اسناد یې اساس ونیوه او یو فورمول باندې نتیجې ته ورسېدل، چې دغه فیصدي د کوچیانو ده او دا [د نورو]. او دې کې ځينې ولایتونه، لکه دایکندي د مثال په توگه، یا پکتیکا، زابل لرې پاتې شول. دغلته ده، چې هغه مقاومت او منفي کارونه چې د برقي تذکرې په مقابل کې وشو، یو لوی خنډ و. ځکه که غواړئ چې په قومونو او دې باندې وغږېږئ، واضح واخلئ، احصائیه واخلئ چې څوک څوک دي؟ او فیصدي یې څومره ده؟ زه واضح وایم، کوم ضرورت نه و، څوک مجبور نه وو، چې ووایي چې کوم قوم پورې تړلي دي. خبره د ولایاتو د نفوس وه او د ولسوالیو، او دلته ډېره بې&zwnj;عدالتي وشوه. او هغه خلک زه یې نومونه نه اخلم، ځکه نومونو باندې ضرورت نشته، دا ملي مسئله ده، چې د دې مخه یې ونیوله. او همدارنگه هغه شمېر چې موږ د مصنوعي اقمارو له نظره وکړ، سخت مقاومت وشو چې، هغه ونه منل شي. اوس چې ملگرو ملتونه یې استعمالوي، هېڅ خبره نه &nbsp;ده، او وایي چې د افغانستان نفوس له ۴۱ میلیونه ډېرتر دی. نو یوه برخه یې واقعاً منفي فکرونه وو، محدود فکرونه وو. او هم د پوهنې وزارت کې، او هم د لوړو تحصیلاتو په منځ کې، او پوهنتونونه، په یو میدان د دې بدل شوو چې په ژبو باندې او قومیت باندې تقسیم شي. د دې مخنیوی په اساسي توگه په کار دی، ځکه موږ یو ولس یوو. محور ماشوم دی، محور ځوان دی، محور میرمنه ده، پېغله ده، محور سپين ږیری دی، دا اکثریتونه دی، او اکثریتونو ته باید په قدر وگورئ او د دوی حقوقو باید خوندي شي. نو دا ستونزې بنیادي وې، په پوهنې وزارت کې. او دومره ملاقاتونه چې ما د پوهنې وزارت سره کړي، شاید کوم وزارت سره مې کړې وي؛ اما ماته به یې ویل &laquo;هو!&raquo;، بیا به چې لاړل عملي کول یې نه. زه واقعاً دې برخې کې خوابدی وم، او مجبور شوم چې نور تغییرات راوړم. وزارتونه د دې لپاره دي چې د یو ولسمشر بار سپک کړي. زموږ ځینې وزارتونه داسې وو، چې یو عظیم پیټی و په باقي حکومت باندې، او د پوهنې وزارت د دې په صدر کې و.<br>داود جنبش: تر کومه چې ماته په یاد دي، نصاب د نصاب لپاره و، نصاب د دې لپاره نه و، چې له متعلم سره، له زده&zwnj;کوونکي سره، مرسته وشي، یا متعلم&zwnj;محوره نه و.&nbsp;<br>دوکتور غني: د نصاب موضوع تر ټولو نه اساسي ده. لومړۍ خبره چې زه غواړم تاسې ته یې وکړم، افغان ماشوم ما بې&zwnj;حده با استعداده پیدا کړ، هم په ښوونځیو کې او هم په پوهنتون کې، لومړي کال ته چې راتلل. واقعاً تږي دي، لکه سفنجونو غوندې دي، هر څه چې ورته وړاندې کړئ، جذبوي یې، اما بِکر فکر لري. دا یوه لویه پانگه وه، مگر له بدې مرغې نه، وگورئ څو مضامین یې بار کړي وو په زده کوونکو باندې؟ کوم بل مملکت دی چې دومره لوی بار په ماشوم باندې اچوي؟&nbsp;<br>او دویم، نصاب واقعاً د هغو خلکو له خوا ونه لیکل شو، بیا هم زه په ډېر احترام وایم چې، د نصاب متخصصین وو. نصاب په سیاسي لوبو باندې بدل شو، مختلفو برخو باندې یې کش کاو. هغه ارزښتونه چې زموږ ټولنه ورباندې ولاړه ده، او له تاریخ او له اوسني نړیوالو ضرورتونو باندې، دا ټول باید سره راوړئ چې نصاب کې راشي. له ټولو نه عمده خبره څه ده؟ د نولسمې پېړۍ او د شلمې پېړۍ نصابونه په دې استوار وو چې یو محدود معلومات باید تاسې له یاده کړئ. موږ ورته ... ویلې، چې که یو لین د ماشوم نه گرځاوه بیا به ټول لین یې خراب شو. او معلمانو به مو ټوکه دا وه چې په لویشت باندې یې نومرې ورکولې، چې هغه پارچه به یې ولیدله چې څو لویشته دي. خبره په دې کې ده چې، اوس پس د انټرنېټ ایجاد نه، معلومات ډېر آسانه شوي دي، تمرکز باید د فکر په روزلو باندې وي. یو زده&zwnj;کوونکی باید مستقل فکر ولري. باید وکړی شي فکر وکړي چې څنگه معلومات پیدا کړي، نه دا چې معلومات له یاده کړي او محدوده وي.&nbsp;<br>دویم الجبر دی. اساس د اوسنۍ ټکنالوجۍ او د اوسني پرمختگ په الجبري فکر باندې دی، او الجبر معلومدار، له اسلامي نړۍ نه لاړ اروپا او امریکا و دې ته.&nbsp;<br>درېیمه برخه ژبه ده، لیک، لوستل، استدلال؛ او بله برخه یې ارزښتونه دي. دا باید په یو چوکات کې راوړئ، چې ماشوم ته دا زمینه برابر کړئ، چې خپله وده وکړي، د فکر خاوند وي او د تخنیکي له نظر نه یوه پوهه ولري، حرفوي له نظر نه، چې وکړی شي خپل ژوند پیدا کړي. نو ضرور ده چې له سره باید فکر وشي. څو کاله ضرور دي؟ هر کال قیمت لري هم د زده&zwnj;کوونکو په ژوند کې، هم د کورنۍ په ژوند کې، اما له ټولو نه [مهمه]، د ټول ولس په ژوند کې؛ د هر کال بیه څنگه تعینوئ؟ ما چې لیدل په هر کال کې تاوان و، او اوس هم باید فکر وشي، چې په دې طریقې چې موجو دي، څنگه زمینه دې ته برابرولی شئ، چې شپږ کاله چې څوک لولي، د شپږ کالو نتیجه باید دا وي، چې وکړی شي د کار بازار کې شامل شي. همدغه رقم پوهنتونونه، ولې دوه کاله نه وي؟&nbsp;<br>بله برخه یې شفاف امتحانونه دي، لکه چې کانکور بدل شو، د اعتماد موضوع شوله. دغه ضرور ده چې موږ نصاب باندې په اساسي توگه فکر وکړو، او ماشوم محوره یې کړو، محصل محوره یې کړو. او معلم صاحبان او خاصتاً اداره وسیلې دي، دوی هدف نه دي. د ادارې ځای هم ټکنالوجي نیولی شي، نور ابعاد ورته برابرېدلی شي، او د معلمینو ځای هم تیلیفون نیولی شي، اما د ماشوم ځای څوک نه شي نیولی، د زده کوونکي ځای څوک نه شي نیولی؛ نو ضرور ده چې دې ټولو ابعادو باندې فکر وکړئ. او معلم صاحبان، خاصتاً دوی باندې لویه پانگه په کار ده، که دوی دا مسلکي توان لري، چې د ماشومانو د دوامدارې ودې لاره برابره کړي، او ماشومانو کې مینه د لوستلو، مینه د پوهې، منځ ته راوړي، د هغه ځای بیا څوک نه شي نیولی. زه همدا اوس هم درته ویلی شم چې، زما دې ابتدایي ښوونځي او بیا د ثانوي ښوونځي د عالي ښوونځي معلمان څوک وو، زه همیشه ورته دعاگانې کوم. دا رقم تاثیر چې معلم ایښودلی شي، زموږ په ټولنې کې لوی ارزښت لري. او د هغه له نظر نه، د معلم ارزښت باید د حاکم له ارزښت نه، د ولسوال د ارزښت نه، د قاضي صاحب د ارزښت نه او د نورو نه کم نه وي، باید ډېر وي.<br>داود جنبش: په دغه ترڅ کې کتاب د چاپ او د درسي کتاب د چاپ او توزیع مشکل تر آخره رفع نه شو، موجود وو او شکایتونه وو، ولې دغسې وه؟<br>دوکتور غني: بالکل، دلیل یې بیا هم، بعضې اوقات دلایل ډېر ساده ښکاري، اما پېچلې وي تر چې تشخیص وکړئ. دلیل یې دا و چې کتابونه، د افغانستان کتابونه دباندې چاپېدل، ویتنام کې چاپېدل، هندوستان کې چاپېدل، نورو ممالکو کې چاپېدل. د مثال په توگه، د امریکې مرسته چې وه، دا ټوله په دې درېدلي وو چې باید قراردادونه دباندې وي، او هر کتاب کې چې به ستونزې وې، د املا و د دې نظر نه، یا چاپ کې، دا بېرته نه اصلاح کېدل. چې ووایم آسانه وه او فکر ورباندې نه وی شوی؛ دا و چې هم خصوصي مطبعو په افغانستان کې پرمختگ کړی و، او خاصتاً د یو عظیم ظرفیت په آخري دوه کالو کې، په خپلو مطبعو کې کشف کړ. موږ دوه مطبعې لرو، یوه یې آزادي نومېږي، بله یې د پوهنې یا د معارف مطبعه ده. او پوهېږئ! زرها ټنه زاړه کتابونه په دې کې موجود دي، چې دا بېرته په کاغذ باندې بدلېدلی شي، او حداقل لس کاله، د کتابو د چاپ زمینه [برابرولی شي]. مرسته کوونکو باندې مو په ډېر جبر باندې، د دې زمینه برابره کړه، چې زموږ مطبعو ته قرارداد ورکړي. له بدې مرغې نه، یوې لویې مطبعې باندې، دوی تور ولگاوه، چې دوی قرارداد کې سم کار نه دی کړی، یا ځیني شرایط یې نه دي برابر کړي. پوهېږئ! ۹۰ فیصده دا دوه مطبعې فعالې وې، امکانات یې درلودل، اما ځکه چې یو ذهنیت راغی، چې دولتي تصدیو سره باید بین&zwnj;المللي ټولنه کار ونه کړي، د دې مخه یې نیولې وه؛ نو دا یې یوه برخه ده.&nbsp;<br>د توزیع له نظر نه، دوه برخې دي: یو معلومدار لکه چې مخکې مې چې وویل، تشکیل برخې کې ستونزې وې. دلته په توزیع کې عادلانه چلند نه و، د مور او د میرې [چلند کېده]. بله یې امنیتي ستونزه وه، ځکه ځینو شرکتونو د کتابونو د انتقال قراردادونه ترلاسه کړي وو، او دې نه یې، وطنوال به په غرب د افغانستان کې، جنوب غرب د افغانستان کې، له دې نه پوه وي چې، چا د دې انحصار درلوده؟ او دې نه یې څنگه گټه پورته کوله؟ او نورو برخو کې.<br>داود جنبش: او داسې کېدلی شول چې مثلاً دا قراردادیان یوه ولایت ته کتاب یوسي، په هر دلیل چې وي. بل ته یې یو نه سي؟<br>دوکتور غني: هو بالکل، معلودار! دا ټول موجود دي، ځکه موږ د دې لاره، په دې حل کړله، چې د وزارت دفاع قطارونه چې تلل، د وزارت دفاع په قطارونو باندې مو ډېر کړل. مقصد مې بیا هم ډېر ساده دی، دولت یو دولت دی، ملت یو ملت دی، باید ټول دولتي امکاناتو نه گټه پورته شي، چې دا ستونزې حل کړئ. اما وختې چې دا بدلوئ، بدلېږي په جزایرو باندې، او هره جزیره بېل یو بین&zwnj;المللي بنسټ سره غږېږي، او خاصتاً دې برخې کې د ملگرو &nbsp;ملتونو چلند مطلق منفي و، د منلو وړ نه و، شفاف نه و، حساب یې نه ورکاوه، اما د بدې مرغې نه &nbsp;وزارتونو کې ننوتلي وو، او موازي کارونه یې کول چې زموږ گټو سره سم نه وو. نو یوه برخه یې بین&zwnj;المللي ستونزو سره تړلې ده، او بله برخه یې خپل ملي.<br>او بله برخه یې په دې ده چې، واقعاً یو ذهنیت راغلی و، د عالي رتبه مامورینو منځ کې، چې منفي رقابت و. یو بل سره نه ټولېدل او ټول بار به په ما باندې و چې دوی ټول کړم سره، او دغه یوه له هغو ستونزو نه ده، چې زموږ په تاریخ کې دوامداره تکراره شوې ده. ځکه که بېرته په دې باندې راځئ، چې د چا حیثیت مطرح دی؟ او څوک له څوک نه پیاوړی دی؟ په دې ذهنیت باندې ولس نه شي جوړېدلی او ولس ته خدمات نه شئ کولای. هېڅوک له هېچا نه برتر نه دی. هر وزیر، هر ولسمشر، هر والي د ملت خادم دی، هېڅ نوع بل حق نه لري. او که دې ذهنیت باندې څوک را نه شي، هغه وطن نه جوړېږي. او دا ستونزه په دې کې وه، چې زموږ بشري پانگه له منځه تللې وه، صفر ته تحت صفر ته رسېدلې وه، او ډېر زر خلک اوچتو چوکیو ته ورسېدل، بې له دې نه چې هغه احساس او زمینه د تدریجي پرمختگ، چې سړی آشنا کوي او په وطن باندې پوه کوي؛ د هغه زمینه نه وه. بنیادي ستونزې موجودې وې، دې نه سړی انکار نه شي کولای او لاره یې په دې ده، چې بېرته په یو ملي، او واقعاً په دې لید باندې [راشئ] چې ټول ولس ته په یوې سترگې وگورئ، د مور او د میرې چلند ورسره ونه کړئ، او ځان مسؤل وگڼئ.<br>داود جنبش: و جهان به سرعت تغییر میکند، مخصوصاً در بخش &nbsp;تکنالوژي، هوش مصنوعی یک مسئله جدید است، که میتواند در قسمت معارف و تحصیلات عالی و اینها نقشی داشته باشد. تکنالوژی معلوماتی روز به روز تغییر میکند، دیجیتل سازی وغیره وجود دارد؛ شما هم یک اشاری داشتید که یک &nbsp;تجربه کوتاهی از دیجیتل سازی و معرفی تکنالوژی معلوماتی در معارف، در بخش معارف داشتید، نتیجه چه بود؟ مثلاً در کدام بخش موثر افتاد؟ قیمت&zwnj;ها را پایین آورد؟ کیفیت را بالا برد؟ مثلاً؟<br>دوکتور غنی: نکته اول جناب جنبش صاحب این است، که بدون احصائیه دقیق معلم و متعلم و مکتب پلانگذاری کرده نمی توانیم. تمرکز بی حد ورازت محترم معارف در کابل بود. ضرورت یک فکر بنیادی بالای از این بود. و قسمت دیگر تادیه معاشات بود. هر وزارت افغانستان، هر وزارت که بزرگ افغانستان بود و وزارت معارف بزرگترین بود؛ یک قسمت زیادی از مشکلات اش در تادیه معاشات بود. تکنالوژی به ذات خود مشکل&zwnj;کشا نیست. در وزارت محترم معارف سیستم های مختلف وجود داشت، که با هم همگام نبودند. مکاتب در یک سیستم قید شده بود، معلمین در دیگر، تادیه معاشات در دیگر. طرح دیجیتل&zwnj;&zwnj; سازی سرتاسری افغانستان، که تمام معاملات پولی را یک بارگی الکترونیک میکرد، تکمیل شده بود، و قسمی که گفتیم، پانزده روز دیگر عملی میشد. و همچنین تذکره برقی، هدف ده میلیون بود، پنج میلیون تکمیل شده بود. هر فرد افغانستان باید تذکره برقی داشته باشد، و این زمینه سهولت را برابر میکند. حساب نفوس و حساب تعمیرات، از نگاه بررسی از راه اقمار مصنوعی، زمینه را بالاخره فراهم کرد، که ما بفهمیم تعداد مکاتب ما در کجا است؟ به چه اندازه وجود دارد؟ و به چه ترتیب؟ اما یک قسمت از مهمترین &nbsp;راه ها، که هم ابتکارات سکتوری خصوصی بود، هم در خود دولت، راه ارتباطات تهیه سیستم عصری، از راه تکنالوژی معلوماتی بود. معلم محترم از راه تکنالوژی کمک می شد. حالا یک معلم &nbsp;محترم را فکر کنید، که میرود درس میدهد، یا ولایات زیاد ما، ایا تعداد نبود که خود فارغ&zwnj;التحصیلان صنف دوازده متعلمین صنف یازده و دوازده را درس میدادند؟ تکنالوژی معلوماتی اینها را بیکار نمیکرد، زمینه از این را برای شان فراهم میکرد که ممد شوند. سوالهای متعلمین را به آسانی روز آینده جواب بدهند، چون وقتییکه معلم به صورت اساسی احاطه نداشته باشد، بر نصاب و بر تعلیمات و بر تحصیل؛ معلومدار همرای محصل وضعیت زشت میکند، این بخش&zwnj;های است که امکان را فراهم می کند.&nbsp;<br>و در قسمت هوش مصنوعی، یک انقلاب بزرگ در دنیا در حال جریان است. چند موج تکنالوژی در حال یکجا شدن با هم استند، و به اساس این، آن کشورها و ان ممالک ییکه در این پیش&zwnj;قدم می شوند، فرصت از این را داشته می باشند، که صد و دو صد سال عقب ماندگی خود را جبران کنند. و آن ممالک ییکه بالعکس از این حرکت عظیم - چون سرعت سرعت جیت است نه سرعت شتر و کاروان- عقب می مانند، خود را به بدترین وضع &nbsp;عقب ماندگی بدل میکنند. قسمی که در یک بحث دیگر هم خدمت شما ارایه کرده بودم، به دیجیتل&zwnj;سازی تمام ابعاد خدمات، خاصتاً معارف و تحصیلات عالی یک توجه بنیادی شود، چون غیر از آن، ما هدف رسیدن به یک افغانستان مرفه، با ثبات، مردم محور، دارای حقوق و وجایب مردمی، و دوباره قلب با تپش آسیا در سال ۲۰۴۷ ،بدل شده نمی توانیم.<br>داود جنبش: که اجازه وي، مخکې له دې نه چې، د بشري پانگې، چې دا بحث چې، دوو برخو کې مو وغځاوه راټول کړو؛ یوه پوښتنه چې اوسني حال سره د افغانستان، ډېره رابطه لري وکړمه، او هغه په بشري پانگه کې د مدرسو او د هغو د فارغانو ځای دی؛ موسی شفیق په &laquo;عبقریان&raquo; کې تاسې یو ځل مخکې په ځای یادونه کړې وه، د &laquo;هفته کوک&raquo; په نامه یوه کیسه لري، او هلته د قاریانو یوه ډله انځوروي، چې دوی په جومات کې ناست وي، او منتظر دې ته وي چې کله به کوم ځای کې خیرات وي، چې هلته لاړ شي، له دې امله یې کابل ښاریان (چې دا کیسه په کابل کې وه) د ټولنې د اوږو بار بولي؛ خو شفیق دغلته یوه وړه یادونه، کوي وایي: دوی سره له دې چې د ټولنې یو معنوي بار پورته کوي، په دغه نامه یادېږي. اوس مې پوښتنه دا ده چې، کله چې په بشري پانگه غږېږو، ایا مدرسه او د مدرسې فارغ لکه طالب، لکه ملا، لکه مولوي، لکه قاري، په دغه پانگه کې کوم ځای لري؟ څومره ځای لري؟<br>دوکتور غني: کافي ځای لري. زه بیا ډېر ساده درته وایم. زما یوازې انجنیر په کار نه و، یا د تکنالوجۍ متخصص په کار نه و، افغان د تکنالوجۍ او مسلمان د تکنالوجۍ متخصص مې په کار و، او دا مې زرها وارې ویلي. مدارسو باندې او پوهنتون په نصاب کې، یو بنیادي فکر په کار دی. تاسې ته معلومه ده چې ۵۰ کالو نه ډېرتر ما د اسلام په مبین دین باندې، او تاریخ باندې څېړنې کړي، او خاصتاً دې څو کالو کې مې بیا خپلې ټولې څېړنې تجدید کړي دي. دا هغه معنوي پانگه ده چې د دینیات معلمینو، د قران شریف معلمینو او زموږ متفکرینو په ما باندې تزریق کړې ده. دا زموږ په وینې کې تزریق شوې ده. الفت صاحب، بینوا صاحب، استاد بیتاب، حبیبي صاحب، قاري عبدالله، مخکې له هغه نه خپله محمود طرزي، دا ټول د مدرسې فارغان دي. شفیق صاحب، سمیع الله خان وفايي، نور نومونه... زموږ وطن کې دا تضاد نه و، برخلاف د نورو ممالکو. ستونزه په دې کې راغلله چې، وختې چې اوقاف چې حداقل د احمد شاه بابا نه تر عبدالرحمان خانه پورې درېیمه یا څلورمه برخه د افغانستان ځمکې په اوقافو باندې تړلې وې، او اوقاف چې سلسله یې ډېره اوږده ده، اول بودایي دورې کې و، پس له هغه نه اسلامي دورې کې، د مدرسو عزت او د جومات عزت او همدغه رقم، د خانقاگانو عزت، مالي برخې نه، په دغو باندې درېدلی و. هماغه کیسې کې چې شفیق صاحب لیکلې، یوه بله اشاره یې هم ډېره مهمه ده. هغه ویلي دي -او دا تاسې دا په ډېر ښه الفاظو باندې لوستې درته مبارکي وایم- چې دغه مولوي صاحبان چې لویه پگړۍ یې په سر وې، په یو پوکي یې د وطن نبض بدلولی شو. دې برخې باندې یې هم باید پوه شئ، ځکه اسلام هغه ټينگه حلقه ده چې موږ یې تړلي یوو؛ نو دلته ضرورت د دې دی چې مدرسو باندې واضح فکر وشي، او د مدرسو د فارغ&zwnj;التحصیلانو لپاره، باید د ژوند په ټولو برخو کې گډون وي، ځکه &nbsp;د اسلام په مبارک دين کې دا تفکیک نشته. د همدې لپاره زما یوه طرحه په پوهنتون کې، وختې چې ما شرف د ریاست د پوهنتون درلوده، دا و چې یو صفري کال یا لومړی کال ایجاد کړم، چې هغه کې هم اساسي د فکر بنسټونه او هم د ارزښتونو بنسټونه وي، او ټول باید په یوه فضا کې یوو، چې یوه ملي فضا، ملي ارزښتونه او اسلامي ارزښتونو باندې باورمنده اوسو او په دې برخه کې تضاد ته لاړ نه شوو. د دې تضاد حل کول اساسي دی. مالیزیا او اندونیزیا په دې برخه کې یې پرمختگ کړی، واضح اساسات یې ایښي دي، او نور عربي ممالک هم نمونه گرځېدلی شي؛ نو ضرور ده چې په سمه توگه دې کې راشوو او د مکتب او مدرسې تضاد لرې کړو، دا غیر ضروري دي.<br>داود جنبش: او غواړم د بشري پانگې دا بحث استاده په دې پوښتنه بشپړ کړم چې، موږ ته د یوه ملت په توگه، څه کول په کار دي، چې دوه نیمې لسیزې وروسته، د معاصر افغانستان ۳۰۰ مه کالیزه د بشري پانگې له پلوه، چې موږ پرې دا دوه برنامې دوه پروگرامونه ترسره کړل، له یوه ډېر شتمن او بډایه حالته ونمانځو؟<br>&nbsp;دوکتور غني: ان&zwnj;شا&zwnj;ءالله تعالي دا به راتلونکي وي، مگر زه فکر کوم څو قدمه ضروري دي: لومړی یو روایت په کار دی. روایت معنی په دې باندې، چې په ۲۰۴۷ کال کې چې زموږ ۳۰۰ مه کالیزه ده، څرنگه افغانستان غواړو؟ هدف باید واضح شي.&nbsp;<br>دویم قدم دا دی، چې د دې هدف د پلي کولو لپاره څه رقم بشري پانگه په کار ده؟ څه رقم ظرفیتونه او څه رقم ارزښتونه باندې باید د افغانستان ولس په عامه توگه او خاصتاً ځوانان اغلې او ښاغلي، په څه ارزښتونو باندې، او په څه مسلکي پوهې باندې سنبال شي؟<br>درېیم، د دې عملي کولو لپاره څه رقم یوه برنامه په کار ده؟ څه رقم یوه ضروري اجماع په دې باندې جوړېږي او وسیله به د دې څه وي؟ او وسیلې باندې چې راشئ باید نظام باندې په اساسي توگه فکر وشي، چې څنگه یو هوسا، باثباته، هدفمند او ولسواک افغانستان لپاره، یو مستقل، قانونمند او ولس ته مسؤل، ولسواکۍ باندې استوار نظام، څنگه منځ ته راځي؟ چې دا هدف چې یوه هوسا افغانستان، پرمختللی افغانستان، او باثباته افغانستان وي، ترسره کړي. او دا یو ملي بحث غواړي، او ضروري ده چې وختې وایم لازمي اجماع، معنی د دې دا نه ده چې سل فیصده ټول په دې باندې راشي، لازمي اجماع هغه ده، چې هغه افراد چې وطن سره یې تور کړی او وطنوال قانع نه دي چې هغو په راتلونکي کې مثبت رول لوبولی شي، هغو باندې د نفي خط وویستل شي؛ مگر راتلونکي نسلونو ته او اوسني نسلونو ته، دا د ژوند او هوسايۍ زمینه برابره شي.<br>داود جنبش: بسیار زیاد تشکر اقای رئیس جمهور، وقت این برنامه ما به پایان رسید، تا برنامه دیگر شما و شنونده های عزیز را، به خداوند می سپارم، د خدای په امان.<br>دوکتور غنی: از شما تشکر و از تمام شنوندگان تان تشکر، زنده باد افغانستان، یشه سین افغانستان، تل دې وي افغانستان.&nbsp;</p>