قسمت ۱۲: جنگل‌ها (بخش اول)

<p>جنبش: ټولو اورېدونکو او له ولسمرش محمد ارشف غني رسه د افغانستان پر تاریخ، جغرافیه، اقتصاد،<br>کلتور، معامرۍ او نورو اړخونو د پودکاستونو مینهوالو ته هرکلی او ستړي مه يش.<br>برای این برنامه نوبتی موضوع جنگالت و چراگاهها در افغانستان را انتخاب کرده ایم، که از ار زش<br>های کم نظیر مادی و محیط زیستی کشور است.<br>ډاکرت صاحب غني د ځنگلیزې هوا په صفا هرکلی او ښه راغالست درته وایم.<br>دکتور غني: بسمالله الرحمن الرحیم. تاوده سالمونه او احرتامات خویندو او ورونو ته. له تاسې نه زښته<br>ډېره مننه چې دا فرصت مو بیا برابر کړ.<br>جنبش: په ځنگلونو به اول راشوو، څړ ځایونو او دې ته به وروسته راشوو. افغانستان په ځنگلونو مشهور<br>هېواد نه دی، خو بېځنگله هم نه دی، منظور مې دا دی چې په ډېرو لویو ځنگل لرونکو هیوادونو<br>کې نه دی. غواړم په دې پیل کې په دې وپوهېږ م چې دغه پراختیا څومره ده؟ په دا وروستیو کلونو کې<br>کومه هوایي یا ځمکنۍ رسوې د ځنگلونو شوې وه؟ چې څومره پراختیا لري؟ څومره یې له منځه تليل<br>او څومره یې پاتې دي؟<br>دکتور غني: ځواب مو په څو برخو کې دی. لومړی، هوايي رسوې گانې شته. له ۵۷۹۱ نهاو خاصتاً له<br>۱۰۰۵ نه پس، د مصنوعي اقامرو ]سټالیټونو[ له الرې نه ډېرې منظمې رسوې گانې ]شوې[ دي.<br>ستونزه په څه کې ده؟ ستو نزه په دې کې ده چې دا معلومات چې یو چیرې پراته دي، ټول ]رسه[<br>یوځای شوي نه دي، په یو منسجمه تو گه، په یوې ادارې کې، په یوه الس نه دي راټول شوي. د مثال<br>په تو گه، جیالوجیکي رسوې چې موږ اول په خپلو پيسو ]وکړله[ او پس له هغه نه د امریکې دولت<br>پیسې ورکړلې، زښت ډېر معلومات لري، مگر دا ټول بېرته په عميل تو گه چې په پرو گرامو نو بدل يش،<br>د دکتور محمد ارشف غنی دفرت<br>نیټه: /۰۶غویی۱۴۰۳/<br>نه شول. همدغه رنگ د ملگرو ملتونو مختلفو موسسو او امریکایانو شاید تر یو میلیارد ډالرو په<br>اطالعايت منابعو باندې لگويل وي، اما اکرثه یې بې گټې دي. داخل د حکومت کې هم یو انسجام نه<br>و، ځکه د معدن وزارت یو قسمت معلومات ټولول؛ د کر هڼې وزارت بل خوا ته ]و[، د چاپېریال<br>ادارې ]بل خوا کار کاوه[، نو دا ]ټول معلومات[ تیت دي. او هغه طرحه چې ما راوړې وه چې ]د[<br>مرکزي احصائیې ]اداره[ د معلوماتو په لویې ادارې باندې بدله يش او ډیجیټل ته الړ شوو؛ اساس یې<br>دغه و چې دا ټول ]معلومات[باید په یو الس کې راوړو. له بدې مرغې دې درېیو کالو کې دا ]پروګر ام[<br>مخ ته نه دی تللی. اما یو اساس د معلوماتو شته، له هغه ]پرته[ نور په حدسیاتو تړيل دي. ]البته[ یوه<br>خربه تر ډېره حده پورې معلومه ده، ]او هغه[دا چې د شلمې پېړۍ په اخري دوه ویشت کالو کې موږ<br>یوه ډېره برخه د خپلو ځنگالتو له السه ورکړه.<br>جنبش: دا د شوروي اتحاد د یرغل کلونه وو.<br>دکتور غني: د شوروي د یرغل نه پس موږ یوه ډېره برخه د ځنگلو له السه ورکړله. ځينې یې ډېر بې<br>رحامنه پرې شول، د نظامي عملیاتو ]د وجې[ نه او ]بل دا[ چې ولس وږی او تږی و، هغوی هم<br>خاصتاًد کورونو ]او[ ځان تودولو لپاره ځنگلونه پرې کړل.<br>بله خوا یې معلومدار ډېر لوی قاچاق ]و[. پخوا له دې چې پاکستان منځ ته رايش، ددې برخې لر ګي<br>چې پنجاب ایالت او وروسته بلوچستان، سندهـ او خیربپښتونخوا شوو چې اول کې یې نارت ویست<br>فرنټیر ورته ویل، له هندوستانه واردېدل. د هندوستان او دوی منځ کې چې رسحد ټینگ شو، له بده<br>مرغه زموږ ځنگلو ته یې مخه راوړله.<br>نور ابعاد یې هم شته چې بیا تو ضیحات ورکوالی شوو، مگر شاید موږ څلورمه برخه د خپلو ځنگالتو<br>په هامغه دوهویشت کالو کې او څه پس له هغه نه له السه ورکړي دي.<br>جنبش: څومره به پاتې وي چې خلکو ته یو تصور پیدا يش؟<br>دکتور غني: اوس تخمیني ]ارقام دي[. بهرتین تخمین د دوو هندوستاين محققینو له خوا شوی دی او<br>دا په حدود د ۴۴۶۹ کیلومرته مربع ساحه ده. اما ابعاد مختلف دي، په اطمیناين ډول دا نه شوو ویلی،<br>ځکه چې دوه ستونزې دي: یو تعریف د ځنگل فرق کوي او دویم طبقهبندي د دې چې څه رقم باید<br>طبقهبندي يش. له یوې دور ې د طبقهبندۍ بلې دو رې د طبقهبندۍ ته پرتله سختېږي. نو ض ور ده چې<br>یو منسجم ميل نظام وي او یو وار ې ]ټول ارقام داسې[ تعیین يش چې ابعاد یې منظم وي او هر کال یا<br>هر متخصص له خوا بیا په یوه بله تو گه تقسیامت په کې را نه يش، ]چې بیا[ د پرتلې وړ وي.<br>جنبش: بلی تعریف بسیار مهم است، من میخواستم سوالی در این زمینه دقیقاًداشته باشم که ما وقتی<br>جنگل می گوییم فوراً کوه و درختان کوهی در خاطرهها زنده میشود. غیر از جنگالت کوهی دیگر<br>جنگالت هم داریم که در این تعریف بیاید؟<br>دکتور غنی: ایا تعریف جنگل را که اداره غذای ملل متحد (FAO (مطرح کرده و مورد توجه است<br>استعامل می کنیم، که درختهایی را که از پنج مرت بلندتر است و حداقل یک هکتار زمین است؛ یا<br>&nbsp;انواع مختلف را در نظر می گیریم. طور مثال، در افغانستان درختهای<br>ی وجود دارد کهبین بته و درخت<br>است که از دو مرت باالتر منی شود اما از نگاه سبزی و از نگاه تاثیرات نهایت مهم است.<br>نکته دیگر این است که جنگل از کوه، از دریا، از دشت و از زمین زراعتی جدا شده منی تواند. همه<br>این یک نظام واحد است که از آ سامن تا زمین را در بر می گیرد و از این جهت، نکته کلیدی این<br>است که در هزار سال گذشته بدبختانه مقدار ساحه سبز ما قابل مالحظه تغییر کرده و یک ]نشانه[<br>واضح آنرارا در این دیده می توانید که خط مونسون یعنی هوای مرطوبی که از هندوستان می آ مد، به<br>رسعت در حال کم شدن است. این خط در گذشته والیت کابل و متام ساحات آنرا در بر می گرفت.<br>باالخره این رفته به رسوبی، حاال شاید تنها در ننگرهار و حتی در طول خط دیورند باشد. و تاثیر این<br>نهایت زیاد است. اگر هوای تابستان ما دو درجه کمرت می بود شاید قسمت زیاد افغانستان را درخت<br>بلوط می گرفت. بناً باید متام نظام را مورد نظر بگیریم و در اینجا طبقهبندی های مختلف دارد که در<br>حدود حداقل ۵۵ رقم طبقهبندی بتهها و نباتات و درختهای بزر گ ما وجود دارد که هر کدام این<br>توجه خاص می خواهد.<br>جنبش: که باز هم واضح شود برای شنوندهها، ما جنگالتی در ارتفاع بلندتر در کوهها داریم، ولی<br>جاهایی است که در ارتفاع پایینتر جنگلی باشد؟<br>دوکتور غنی: بلی معلومدار، جزیره درقد که یکی از جزایر مهم ما است، اما جزیره است در آ مو.<br>جنبش: بین افغانستان و تاجکستان؟<br>دوکتور غنی: بلی با تاجکستان؛ جنگالت دارد. در گذشته بغالن، قندو ز، تخار و سلسله این دوام می<br>داشت تا به سمنگان، بلخ، کل کوهبند ترکستان را که می گوید، رسپل، جوزجان، بادغیس، هرات.<br>اگر در قرن نوزده اسناد هیئت تعیین رسحد را ببینیم بادغیس به اندازه ای جنگلزار بود و تنوع حیوانات<br>و پرندهها در آن به اندازه ای بود که قابل باور نیست. همچنین آقچه یکی از مهمرتین مراتع تولید اسب<br>بود و در میمنه در حدود یک ملیون گوسفند تخمین شده بود. این مراتع سبز بود که تاثیر بسیارمنسجم<br>داشت اما مثلی که در گذشته گفتیم تغییر اقلیم که روی داده، تاثیرات نهایت زیاد دارد.<br>جنبش: یعنی کم شدن ساحه جنگلزار ما تنها به علت جنگها و مداخله انسان نبوده، بیشرت به محیط<br>و تغییر اقلیم رابطه داشته است؟<br>دوکتور غنی: تغییر اقلیم پس با شیوه استفاده مردم ارتباط داشته است. ما بدبختانه تسلسل یک نسل با<br>نسل دیگر ]وجود نه داشته و این انقطاع[ از نگاه محافظت منابع طبیعی ما بسیار وحشیانه بوده، ظاملانه<br>بوده. یک قصه در بادغیس است که واقعاً قابل دلچسپی است. یک مدیر زراعت بود اعالن کر د که<br>پرسش فوت شده، مردم رس مقربه که آ مدند گفتند ]در[ تابوت چیست؟ یک شاخه درخت پسته بود.<br>مردم گفت این درخت پسته است، این چطور بچه ات است؟ گفت همین اوالد من است از خاطریکه<br>درخت را ]مثل[ اوالد تان نبینید، دوام تان ]تامین شده[ منی شود. ما مشکل عظیم چوب سوخت<br>داشتیم و از این خاطر اول بلوط خود را از بین بردیم که به زغال بدل شد. بعد از آ ن کارهای ساختامنی<br>آ مد. انواع آنرا اگر از قندهار تا هرات ببینید کمرتین استعامل چوب است چون چتها چوبی نیست،<br>سقفها مدور استند. مردم که از رشق می روند عموماًدعا می کنند، خیال می کنند که اینها مقرب ه ها<br>است. اما کل این ارتباط ]با[ این دارد که چوب کم بود اما وقتی که مارکیت ملی به وجود آ مد و چوب<br>حرکت کرد، شیو ۀ استفاده ما ظاملانه]تر شد[. بتههای بسیار با ارزش خود را مثل شیرین بویه ر ا از بیخ<br>کندیم که در باز ارهای منطقه یی بفروشیم. و بعضی ازاین ظاملها خاصتاًهدایت می دادند که باید بته<br>را از بیخ بکنید تنها حاصلش را نیاورید. همچنین انواع دیگر بتههای ما... بتههای ما که ریگهای ما<br>را استوار نگه می کرد و هرات یک منونه بزر گ این است، با تراکتور اینها را از بین بردند. بنابرین اقلیم<br>با انسان ارتباط دارد و انسان پس با فهم. فهم مشرتک و دید گاه که چه با ارزش است؟ و چه باید حفظ<br>شود؟ این یکی از نکات کلیدی عدم یک روایت واضح و مشخص ملی ما بوده که موجب مشکالت<br>ما شده ]است[.<br>جنبش: تاسې د یوه تعریف له مخې وویل چې حداقل یو هکتار ځمکه د هغو ونو چې لږ تر لږه دوه<br>مرته لوړوالی ولري ځنگل بلل کېږي د یوه تعریف له مخې.<br>دکتور غني: نه، دوه مرته نه پنځه مرته... د ملگر و ملتونو له خوا، اما بل یې دا دی چې دوه مرته موږ<br>لرو او دا دوه مرته باید نظر کې ونیسو دا هم ځنگل دی. بوټی ورته وايې، ځنگل وایې ... ځکه باید<br>پوه شوو، څه ته چې موږ ځنگل وایوو، ټولو ته یې وایو... د FAO تعریف کې له پنځه مرته اوچتې<br>]ونې یادې شوې[ دی.<br>جنبش: مقصد مې د دغه سوال نه دا و چې موږ که دغه تعریفونه تطبیق کړو داسې تفکیک راوستلی<br>شوو چې څومره ځنگلونه زموږ یا څومره ځنگيل ساحې زموږ پراخې او لویې دي او څومره کوچنۍ<br>دي چې دغه یو هکتار یا حداقل دغو ساحو کې محدودېږي؟<br>دوکتور غني: مخکې مو عرض وکړ، معلومات د ]اقامرو یا سټالیټونو[ اسنادو له الرې راټول شوي<br>دي. هغه څېړنه چې ضور ده او هغه پوهه چې په متمرکزه تو گه اويس او یو ال س وي، دا زما یوه لویه<br>موخه وه چې له بده مرغه عميل نه شو ه او اوس شاته تللې ده. نو څه چې وایو، دا حدسیات دي. په<br>دقیقه تو گه ]اندازه[ نشته، ځکه له پاسه یې چې کتل ]معلومات یې ټولول[ اوس به قمري کامرې<br>دقیقې شوې وي، ]خو پخوا یوازې[ هغه ساحه ]ثبت شوې[ وه چې هغوی کتال ی شوه. که ]له هغې<br>نېټې[ شاته ځئ- ځکه چې کامرې په منظمه تو گه بهرتې شوې دي-]نو[ باید وکړی شئ چې ]د اوسني<br>او پخواين وضعیت[ پرتله وکړئ. د دې لپاره له ۵۷۹۱ نه دې خوا باید وکړ ای شوو چې ]ارقام[ را ټول<br>کړو او له ښه مرغه اوس امکانات برابر شوي دي چې دا ډېرو گزافو پیسو ته ضورت نه لري. ]یوازې[<br>تخنیکي پوهې او زړهسواند ]پرسونل[ ته ضور ت لري.<br>جنبش: و ملکیت جنگل ها از روی قانون فکر کنم با دولت باشد، چرا در بعضی جاها مثالً من در<br>منطقه خود شاهد بودم که قومها بر رس جنگل مناقشات و منازعاتی داشتند.<br>دوکتور غنی: بین فرمایش قانون اساسی راجع به منابع طبیعی و اصول و عرفهای ملی و محلی ما<br>]باید[ به تفکیک قایل شویم. مدیریت جنگالت در طول هزارها سال از طرف مردمی که در ساحه<br>شان جنگالت وجود داشته صورت گرفت. ما بهرتین نوع ترکیب همکاری دولت و ملت را هم داریم<br>و بدترین اش را هم. بهرتین شان منونه هایی استند که دولت حامی حفاظت جنگالت با ملت میشود.<br>پارکهای ملی یکی از منونه های این است. اگر واما را در نورستان ببینید مردم اصول نهایت واضح<br>داشتند در طول قرون حتی از قبل از اسالم رشوع شد با دین مقدس اسالم محکمرت شد. اگر کسی یک<br>میوه را از واما می گرفت جریمه می شد. فصلهای بسیار خاص و منظم ]برای میوه چینی[ وجو د<br>داشت. همچنان شیوه حفاظت، جنگالت را که در باقی نورستان حفاظت می کردند یا در لویه پکتیا<br>و یا جنگالت جلغوزه را در نقاط مختلف کشور. بدترینش هم فعالً بدبختانه همین امروز در پارک<br>ملی واما وجود دارد. یک گزارش در ]نرشیه[ ساینتیفیک امریکن چاپ شده که نشان میدهد که به<br>فجیع ترین صورت جنگالت در پارک ملی واما در حال قطع شدن است و ]در[ این دست مافیای<br>چوب است. با متام ادعایی که صورت گرفته است از طرف طالبها که در این قسمت اقدام می کنند،<br>بدبختانه این بالعکس است. و شبکههای جرمی در طول دیورند در قاچاق چوب دست وسیع داشتند.<br>که این بدترین منونه هایش است. از جهتی که یک نسل ترجیح می دهد منافع آ نی خود را باال ی<br>نسلهای دیگر. بهرتین مثالش اجامع رستارسی مردم لویه پکتیا است. پکتیکا، پکتیا و خوست ر وی<br>حفاظت و توسعه جنگالت جلغوزه. و این همکاری دولت از این جهت صورت گرفت که ما بازار<br>صادراتی جلغوزه را ایجاد کردیم که ارزش حفاظت جنگالت به نفع همه متام شد. نوع تقسیم فرق<br>دارد، و کوههای جنگلدار جز تقسیامت بین اقوام مختلف بود. او هلته دوه رسمه دي: یا په خو له...<br>خوله معنی دا ده چې هم مېرمنه او هم ښاغيل په کې حق لري ]د[ فرد په حیث باندې یا په مېړه باندې.<br>جنبش: پکتیا کې؟<br>دوکتور غني: پکتیا کې! او کونړ کې مو دا لیديل دي. نو دلته ضور ده چې یو لیدلوری وي چې له<br>یو ې خوا باید ولس خپله گټه و گوري، چې په منظمه تو گه کومې ونې نه څه رقم گټه اخیستی شئ، او<br>د ځنگل په نوي کولو کې، د ځنگل په پراخولو کې څه اقدامات په کار دي او بیا ساتلو لپاره یې ]باید<br>څه ويش[. ټوله نړیواله تجربه ښيي چې بې د ولس له برخې اخیستو نه تاسې ځنگلونه په زور نه شئ<br>ساتلی. باید ولس په کې گډون وکړي. دا، پوهه او مشرتک اقدامات غواړي.<br>جنبش: تېره خپرونه کې موږ په سیندونو وغږېدو. د ځنگل او سیند رابطه شته؟<br>دوکتور غني: هو جنبش صیب، ځکه لومړۍ خربه دا ده ]ځنگلونه[ دي چې خاوره سايت. په دې<br>معنی، واوره چې کېږي دا ځنگلونه یې سايت، هغه بېرته خاورې ته ځي او دا خاوره بېرته ټول نظام د<br>طبیعت ژوندی کوي.<br>دویم د سیندونو په شاوخوا کې ځنگلونه دي. مرغان او نور ټول حیوانات په دې کې ]وي[. همدارنګه<br>په لویو درو کې ورشو گانې راغلې دي او دا د غرو په ټول امتداد کې ]وي[. ځینې ځایونو ]کې[ شاید<br>تاسې تعجب وکړئ، لکه بدخشان کې د شیوې جهیل. د شیوې جهیل په ژمي کې مطلق د واورې<br>الندې وي، اما په اوړي کې لویه کوچیانۍ ټولنه د شیوې په شاوخوا کې وي. دا ]سیمه[ له شغنان نه<br>لږ څه ښکته ده، زښت ډېر اوچت ]ځای[ دی، مگر د ټول شامل رشق ]د مالدارۍ[ یوه ډېره برخه په<br>دې باندې درېدلې ده. زموږ ټوله مالداري بې له غره او د اوبو له منسجم ارتباطه نه کېږي. ځکه پسونه<br>دي که وزې دي - پسونه مرض نه دي، وزې له بدهمرغه له تاریخي نظره مرضې دي - که اوبه نه وي<br>ورشو گانو نه ]پوونده[ گټه نه يش اخیستی. او دا ټول څړ ځایونه او د مالدارۍ حرکتونه - که لنډ حرکت<br>وي د څو کیلومرتو یا اوږد وي د څو سوو کیلومرتو- دا ټول د سیندونو، غرو نو، درو او بیا د دښتو په<br>ارتباط رسه یو ځای شوي دي.<br>جنبش: د ورشو گانو مسئله څنگه ده؟ د ځنگلونو غوندې دوی ته هم په دغه بهیر کې زیان اوښتی که<br>مصئون پاتې دي؟<br>دوکتور غني: ډېر سخت ]ځپل شوي[، ځکه لومړی جگړه وه، پس له هغه نه ]وچکايل وه[ خاصتاً<br>هغه پنځه کاله چې له ۵۷۷۴ نه تر ۱۰۰۵ پورې راغله او پر هغې رسبېره مرض چې راغی. ]دې ټولو[<br>زموږ مالداري دومره کمزوره کړه چې شاید له ۰۰ تر ۷۰ فیصده مالداري ]زیامننه شوې وي[. او دا په<br>یو وار ]په دې[ نه شئ ]جربان[ کوالی چې له بل ځای نه واردات وکړئ. زموږ ]د ژوند[ کوچیانۍ یا<br>مالدارۍ برخه چې اسايس ]برخه[ ورته ووایو، زموږ د اقتصاد، حداقل ۱۰ تر ۰۰ فیصده ]جوړوي[ او<br>زموږ اقتصاد په مالدارۍ والړ و. زموږ د صاداراتو له نظره، قرهقل ته که و گورئ، وړۍ ، پوست،<br>غوښه... دا ټول په مالدارۍ ]والړ[ وو. نو مالداري ډېره سخته خوږه شوې ده.<br>زه یې یو مثال درکوم، څو کاله مخکې شامل کې وچکايل راغله، موږ عاجل ترتیبات ونیول چې پسونو<br>ته، خاصتاًهغه چې نوي پیدا شوي دي، ]هغو ته[ څنگه واښه برابر کړو. پوهېږئ ]په[ څو متامېدل؟<br>په حدود د ۶۰۰ میلیونه ډالره!<br>جنبش: یوازې د یوه والیت لپاره؟<br>دوکتور غني: څو والیته وو. بادغیس و، فاریاب او جوزجان. افغانستان باید له هلیکوپرت نه و گورئ<br>چې واقعاًهم د ځنگلونو په اهمیت او هم د ورشو گانو ]اهمیت[ باندې ]پوه شئ[. موسم چې ښه وي<br>له بلخ یا له سمنگانه نیولې هامغسې تر بلخه پورې او بیا فاریاب او ]نورو کې[ ... دا تپې چې و گورئ<br>داسې شنې و ي چې حد و حدود نه لري. اما دویم کال که وچ وي بیا پوهېږئ چې ولې هغه تعداد چې<br>پخوا و چې په میلیونو پسونه په دې کې وو، اوس ولې نشته. نو د دې ]په[ اهمیت باندې له بده مرغه<br>موږ د ولس په حیث نه یوو پوه شوي. ځکه زموږ د مکتب کتابونه، د پوهنتونو کتابونه او نور ټول، بل<br>رقم لیکل شوي دي. هغه ترتیب چې یوه ميل پوهه زموږ د پانگو او خاصتاً د طبیعي زېرمو او پانگو<br>]په اړه[ وي له بده مرغه تر اوسه نشته. نو ورشو گانې ډېرې سختې زیامننې شوې دي.<br>بله دا چې ورشو گانو هم لکه د غرونو عريف حقوق درلودل. په دې معنی چې معلوم و چې د کومې<br>کوچیانۍ ډلې یا نیمه کوچیانۍ دهنشین چې و و چېرې د دوی د څړ ځایونهدي.دا ]شفافیت[ په منظمه<br>تو گه ]موجود[ و. د کوچیو او دهنشینو مشکالت نوي نه دي، له پېړیو ]راهیسې[ دوام لري، اما اصول<br>یې ډېر واضح وو. طریقه یې د جر گو وه یا به په جگړو بدلېده. ]خو وروسته[دا نظام مات شو، خاصتاً<br>مرکزي افغانستان کې چې هم له جنوب نه کندهار او هلمند نه ]کوچیان[راتلل او هم له لویې پکتیا نه.<br>شامل رش ق او پنجشیر کې دا نظام پاتې و. دلته ستونزه نه وه ځکه له شاملرشق نه، له بغالن نه به چې<br>تلل مرکزي افغانستان خوا ته، هلته روابط ښه وو. اما چې بدخشان ته به تلل بدخشان کې یې ورنه د<br>دې ټولې الرې حق اخیسته. نو مختلف ]شیان[ دي. دا ډېره ضور ده چې یو انسجام وي ځکه د<br>پسونو او نورو مالونو د یوې خوا نه باید منسجمه طریقه د څرځای وي له بلې خوا نه د دې حیواناتو<br>رسې بېرته دا ټول طبیعت ژوندی کوي.<br>ستونزې په څرځایونو کې نهدي،عموماً ستونزېپه الرو کې دي. د داود خان په جمهوریت کې خلکو<br>طریقه ]پيدا کړې[ وه چې ]مالونه یې[ په الریو کې انتقالول، ځکه د غوښې قیمت ډېر اوچت و. نو<br>الرې چارې باید پیدا يش چې په اسايس تو گه وليس همغږي موجوده وي او تضادونه حل يش. مگر<br>]کله چې[ دا تضادونه ډېر شوي وو، نتیجه یې دا وه چې موږ ]حتی[ د چر گ غوښه له برازیل نه<br>]واردوله[، د غوا غوښه او دا نورې خو پرېږده... تر څو چې بیا مو په هغه برخه کې اقدامات وکړل او<br>ډېره لویه پانگه، تقریباً یو میلیارد ډالر زموږ پانگوالو د چر گانو ]برخه کې[ پانگونه وکړه. اصيل<br>]موضوع[ ته که راشوو، څړ ځایونه اهمیت لري، ټول افغانستان کې که صحراگانې دي، که غرو نه دي،<br>که درې دي. دا ډېر سخت فشار الندې راغيل دي او د دې نتایج یوازې کوچیاين ژوند باندې نه دي،<br>دهنشین باندې هم لوېديل دي او ښارونو باندې هم، ځکه صحراگانې په ډېرېدو دي او بالعکس که<br>څر ځایونه وساتئ، د صحرا کېدو نه مامنعت کېدای يش. غیر له هغه نه به دا چار گامه صحرايې کېدلو<br>خوا ته روان وي.<br>جنبش: خوب یک خطر این است که با از بین رفنت چراگاهها هامنطور که شام اشاره کردید صحرایی<br>شدن و از بین رفنت مناطق سبز ما ترسیع میشود، ولی مشکل دیگر را که در این سالها شاهد بوده ایم<br>برخور دهایی بوده که بین مالدارها که معموالً کوچی بودند و در بین دهنشین در جاهای مختلف از<br>خوست گرفته تا کرن و مخصوصاًدر میدان وردگ صورت گرفت. چه باید شود که از بروز اختالفات<br>جلو گیری شود؟<br>دوکتور غنی: قدم اول ایجاد یک دید گاه ملی است که مالداری از منابع اساسی افغانستان است و<br>ضورت به انسجام، مدیریت و رسمایهگذاری منسجم دارد. تنها پشم را ببینید، بهرتین پشم افغانستان<br>از غز نی به ار زانرتین قیمت صادر میشد به پاکستان، پس به افغانستان صادر میشد بر ای قالین. این باید<br>به حیث یک زنجیر ارزش دیده شود. دوم، حقوق باید به صورت اساسی هم از نگاه علمی و هم از<br>نگاه مشارکت به وجود بیاید. حیوانات را در یک طرف مبانید، مسئله زنبور عسل را ببینید. عسل<br>افغانستان از بهرتین انواع عسل است، اما هیچ نقطۀ افغانستان ]به تنهایی قادر نیست[ که عسل را در<br>دوازده ماه سال تولید کند، چون مؤ ثرترین طریقه این است که زنبور را حرکت دهید با ]توجه[ به اقلیم<br>به نقاط مختلف. و این جایست که بین افغانستان مرکزی خوست، ننگرهار و والیات دیگر که گرمسیر<br>و رسدسیر دارند بهرتین نوع همکاری به وجود آ مده می تواند. قسمت دیگر ]اینکه[، در میدان ورد گ<br>چراگاه نیست. میدانورد گ خاصتاً بهسود اول و بهسود دوم نقاط حرکت است.<br>جنبش: گذر گاه است.<br>دوکتور غنی: گذر گاهاست. چراگاه اصلی در پنجاب و اینها وجود دارد. و در هر دو طرف یک تجارت<br>ایجاد شده بود. یک تجارت واضح برای ایجاد تضادها چون پول می گرفتند. بدبینی های محلی به<br>وجود آ مد. شیوه ]حل[ این باز هم از یک طرف ایجاد رشکتهای منظم است که هم از افغانستان<br>مرکزی هم از نقاط دیگر با هم رشکتهای مشرتک داشته باشند. دوم، شیوه استفاده منظم آ ن چراگاهها<br>است. سوم، از حرکت مال به پای خود به اکرث قسمت ها جلو گیری شده می تواند. چون این حرکت<br>به پای خود اقتصادی نیست. من در بغالن این را محاسبه کرده بودم. تنها اگر از خاطر آ ب گوسفند به<br>کوه برود و پس به پای خود بیاید چیزی را که در روز به دست میاورد از نگاه گوشت، نیمش را از<br>دست میدهد. راههای واضح همکاری باید ایجاد شود تا به اساس آن ما یک محیط کامل زیست را<br>از نگاه اهمیت آن در حیات اقتصادی خود و همچنین از نگاه همکاری اجتامعی مردم خود بیابیم.<br>جنبش: بېرته که ځنگلونو خوا ته الړ شوو، غوښتل مې وپوهېږم یا اورېدونکو ته معلومات ورکړو چې<br>د ارتفاع او ځنگله د ونې د زرغونېدو رابطه څه ده؟ یعنې څومره چې پورته ځوو ځنگلونه ډېرېږي که<br>برعکس؟<br>دوکتور غنی: اصيل خربه دا ده چې اکرثیت زموږ ځنگلونه د ۱۰۰ مرتو او ۶۱۰۰ مرتو ]ارتفاع په[ منځ<br>کې دي. ډېر ترین ځنگلونه مو د ۵۱۰۰ مرتو او ۰۱۰۰ مرتو منځ کې دي. هر وار چې ځئ له ۱۰۰ مرتو<br>نه پاس، په هره برخه کې ترتیب د ځنگلونو خاص دی. ځينې ]ځنگلونه[ چې ۱۰۰ او ۵۱۰۰ ]مرتو[<br>کې دي؛ ځينې نور دي چې ۵۱۰۰ او ۱۱۰۰ کې دي، همدارقم له ۶۱۰۰ نه پاس ]ځنگل[ نه لرو. هلته<br>واو ره ده، خاوره ده، ځینې بوټې او نور شته، اما د ځنگله په تعریف کې نه راځي. دا په منظمه تو گه ما<br>نقشه کړي دي او زموږ یو افغان دی چې متاسفانه نوم یې وررسه نشته یو ډېر ښه کاغذ، Powerpoint<br>یې په انټرنېټ کې ایښی چې دا سلسه یې ښودلې ده او یوولس برخو کې یې دا طبقهبندي کړې. له دې<br>نه ښکته چې راشئ، له ۱۰۰ مرتو نه، لکه مخکې مو چې وویل درقد کې شته، نورو ځایونو کې هم<br>شته، اما دلته بیا باغونه لرو، ځکه تعریف د ځنگل، طبیعي ځنگلونه دي. اما ]کله[ چېچنار ته و گورئ،<br>یا اوس دا نور ترتیبات مو چې مخکې نیويل وو چې بېرته ځنگلونه له رسه ورغوو، دا هم ځنگله کې<br>راتللی يش. دلته هم له تاریخي نظر ه یو ډېر مهم مثال لرو او هغه د ځنگلو نو مدیریت و زموږ په باستاين<br>سیستان کې. د سیستان تاریخ تر دیارلسمې پېړۍ پورې د دې شاهد دی، کوم نظام چې د هلمند په<br>شاوخوا کې پروت و چې د شگې له پرمختگه مخنیوی ويش او ونې کېنول يش - ځکه چې ونې بادونه<br>آ راموي او شگه آ راموي - هغهبېسار ی و. همدارنگه د حیرتان په الره هم. کله چې حیرتان بندر جوړ<br>شو د داو د خان په دوران کې د غز ونې او ]داسې[ نور ې ]ونې[ کېنول شوي وي. ]بیا به چې[ بادونه<br>راتلل شگې به رسکونو ته نه راتللې. آقینه کې په لومړیو کلو نو ۱۰۰۱ او ۱۰۰۰ کې یو ساعت ]په دې<br>خاطر والړ[ وو چې باد راغلی ]و او[ ټوله شگه یې په رسک اچولې وه. دغه ټول ضورت د دې لري<br>چې ]پوه شوو[د شگې انسجامزښت ډېر مهم دی، خاصتاً پهدښتو کې. موږډېرې پراخې دښتې لرو،<br>هم له هرات نه نیولې تر کندهار او چمنه پورې او هم شامل چې پخوا ډېر ې شنې و ې اما اوس په لویو<br>دښتو باندې بدل شوي دي او همدارقم د ننگرهار او کونړ منځ کې او دا چې مخکې مې مثالونه در کړل،<br>ضوره ده چې ورباندې فکر ويش.<br>مرحوم ډاکرت ناکامورا دې برخې کې موږ ته ډېر ښه مثال پرېښود چې موږ ځنگل بېرته رغوال ی شوو او<br>د ځنگلونو په رغولو رسه ټول ماحول بدلېږي او صحرا شنه کېږي.<br>جنبش: شام از اشرتاکات مناطق جنگلی در امتداد خط دیورند صحبت کردید، وقتی که خط دیورند<br>کشیده شد جنگالت هم تقسیم گردید، آیا در بخش های دیگر، در رسحدات دیگر هم مثالهایی<br>داریم که جنگل ما با کشورهای همسایه مشرتک باشد یا استفاده مشرتک از جنگالت صور ت بگیرد؟<br>دوکتور غنی: در پامیر،... واخان جنگالت وسیع ندارد، اما در طول دریای پنج در ابتدایش نو ع<br>همکاری مشرتک تا حدی وجود دارد، اما قسمت زیاد دریاهای معاون از ما رسچشمه می گیرد. در<br>نقاط دیگر چون آ مو رسحد مشرتک ما را تشکیل میدهد، جنگلها از هم جدا شده است. هر کدام به<br>ترتیب خاص است، اما معلومدار آ ب مشرتک و مقدار بارانی که می بارد در این ارتباط واضح دارد.<br>اما عمدهترین جنگالت مشرتک ما در طول خط دیورند است.<br>جنبش: اوس که د ځنگلونو په دا اوسني حالت باندې لږ تم شوو، تاسې وویل چې یوه ډېره برخه یې<br>له منځه تللې ده. ډېر زیان کومو برخو کې کومو سیمو کې اوښتی دی. مثالً ختیځ کې، جنوب کې که<br>جنوبختيځ کې؟<br>دوکتور غني: که کوریدور ونو ته و گورو، لومړی یو ډېر لوی کوریدور بدخشان، تخار، سمنگان، بلخ،<br>فاریاب، بادغیس او هرات د پستې کوریدور دی. اسناد چې ټول شوي وو ښودل یې د مثال په تو گه<br>چې تخار کې د پستې ځنگالت مطلق له منځه تليل دي. همدارنگه بادغیس کې په ډېره شدیده تو گه<br>کم شوي مگر ال هم شته، دا یو کوریډور دی چې یو ډېر لوی تاوان یې لیدلی. که د شلمې پېړۍ له<br>ابتدا نه و گورو بغالن او قندو ز او تخار چې لوی ځنگلونه او تاالبونه یې درلودل ځکه یې ډنډ ورته<br>ویلې. ډنډونه یې چې ورته ویل په همدې ]خاطر[ باندې و. ډنډ غوري او دا ټول ... ځکه چې تاالبو نه<br>وو او شاوخوا یې شنه و ه، دلته هم ځنگلونه کم شوي دي، ځکه دا ساحه چې مخکې مالریا وه دلته<br>ډېر کم خلک مېشته کېدل او اوس ښاري ساحې باندې بدله شو ې. همدغه رقم قلعه نو او دې شاوخو ا<br>ته چې و گورئ چې په نولسمې پېړۍ کې ډېر شین و اوس شاوخوا یې هغه رقم ځنگلونه نشته، مگر<br>رس ه له دې ارچهلیک او پستهلیک نومونه مشهور دي. بلې خوا نه لویه صدمه یې چې لیدلې هغه والیت<br>ده چې تاسې ورپورې تړيل یئ، کونړ. ننگرهار هم ډېره سخته ستونزه لیدلې، نورستان... هر څومره<br>چې الره خالصه شوې ]زیان رسېدلی[، ځکه چې هلته له پاسه له پارون نه یې په اوبو ]کې د ځنګل<br>وهل شوي لرګي[ راغورځول. لویې پکتیا کې پکتیکا، پکتیا، خوست او لو گر ... هغه برخه د لو گر چې<br>ځنگل یې درلوده او ازره د دې برخه وه، تاواين شوې دي. مرکزي افغانستان کې له بده مرغهدهژدهنهر<br>ټولې رسآب برخې چې هغه ټوله برخه یې ساتله، تاوان لیدلې او زیامننې شوې دي.<br>جنبش: د نورستان اشاره مو درلوده چې خلک لر گي سیند ته غورځوي د انتقال لپاره، ما پخپله هم د<br>کونړ سیند کې لیديل چې ډېرې لویې ]ک ندې یې چې[هغو ته گر گې وایي، په سیند کې اچولې له یوه<br>ځای نه به یې بل ته لېږدولې په آ سان ډول.<br>غیر از مداخله انسان برای ساختامن و شهرسازی و قاچاق چوب به کشورهای دیگر که پول به دست<br>بیاورند غیر از این، عوامل دیگری هم در این نابودی جنگالت نقش داشته؟ مثالً آ تشسوزیهای<br>غیرعمدی یا مثالً امراض درختها وغیره؟<br>دوکتور غنی: آ تشسوزی یک مشکل دوامدار بوده، مخصوصاً در لغامن که یک قسمت جنگال ت<br>اساسی ما در آن وجود داشت و بار بار ]آتش گرفته و[ مشکالت امنیتی موجب می شد که تر تیبات<br>الزمه در آ ن ارتفاعات صورت گرفته نتواند. امراض مختلف بوده اما یک تحلیل اساسی که انواع این<br>را رشح بدهد به دسرتس ما به صورت اساسی نیست اما حتامً امید است که مطالعات جانبی وجود<br>داشته باشد.<br>جنبش: یعنی این خطر هم حتامً وجود دارد؟<br>دوکتور غنی: خطر است همیشه. متام جنگالت به خطر ]مواجه[ استند از این جهت. درخت بلوط<br>در امریکا بار بار صدماتی دیده که دهها سال گرفته که از آ ن بر آید.<br>جنبش: مخکې تاسې د شلمې پېړۍ په وروستیو شلو، دوهویشتو کلونو کې د ځنگلو نو د زیامننېدو<br>خربه وکړه چې جگړې او دا شیان وو. داسې یوه بېلگه هم لرو چې د جگړو زیاتېدو دې برعکس د<br>ځنگل وهنې له مخنیوي رسه مرسته کړې وي؟ ځکه چې هغه سیمې ته به خلک نه شوو تلی، حتامً به<br>ځنگلونه پاتې شوي وي.<br>دوکتور غني: هو، دا لویې پکتیا کې شته چې د خوست-گردېز رسک چې وتړل شو، الرۍ نه شوې<br>تلی، ټوله ساحه کې ستاسې به په یاد وي چې مبونه یې ایښي وو. زما په یاد دي چې زه یو و ار الړم او<br>دپخوا په چرت کې وم چې رسک نههاخوا ته وگرځم، له څلورو خواو نه ملگرو ونیومل. د جمهوریت<br>په ابتدا کې هم د مبونو مقدار دومره ډېر و چې زموږ یو لوی اقدام دا و چې مبونه څنگه لرې ]يش[.<br>په دغه چوکاټ کې جلغوزي بېرته ژوندي شول، ځکه د خلکو اعتامد نه و چې ځنگل بېرته پخپله<br>بیارغونه کوالی يش. پس له دې نه چې د جلغوزي قیمت اوچت شو، ولس د جلغوزي په اهمیت<br>باندې پوه شو او لویې پکتیا کې جر گې وشولې، وليس جر گې د خلکو منځ کې، او دوی حتی یوه ډېره<br>مهمه فیصله وکړله، چې پس له هغې نه به وزې نه پرېږدي چې غرو ته الړې يش. د ونو د محافظت او<br>د ونو ساتلو لپاره دوی خپل دودونه تازه کړل او تر ډېره حده پورې بریايل شول، مگر منځ کې رس ه له<br>دې چې تاسې مخکې اشاره وکړله ځینې السونه وو چې د قومونو منځ کې به یې ستونزې جوړولې،<br>حتی تر وینې پورې هم دا رسېديل دي چې هغه یې له بده مرغه منفي برخه ده.<br>جنبش: از نظر زمانی بهرتین وقت منو، رشد و توسعه جنگالت و حفاظت جنگالت افغانستان چه<br>وقت بوده؟<br>دکتور غنی: در دوران مرحوم اعلیحرضت اساس پروژه احیای جنگالت در پکتیا به کمک حکومت<br>فدرال جرمنی یا جرمنی غربی آ ن وقت آ غاز شد و یکی از پروژههای بسیار مهمی بود، که در قسمت<br>جنگالت صورت گرفت که در دوران جمهوریت داود خان ادامه پیدا کرد، اما بعد از آ ن متاسفانه<br>صورت نگرفت. دید گاهی را که من ایجاد کردم و می خواستم به صورت اساسی در رستارس افغانستان<br>به حیث یک پرو گرام ملی مطرح شود شاید دوره دوم بوده باشد.<br>جنبش: لنډ... چې دا خپرونه په یوه پیغام باندې پای ته ورسوو، زه گورم دغه وروستیو کې چې د<br>افغانستان بېالبېلو سیمو ته الړم، دغه پوهه ډېره شوې ده چې ځنگل باید وساتل يش، هم د اقلیمي<br>دالیلو له خاطره هم د دوی اقتصادي گټو لپاره چې کهلر گی ووهي ونه له منځه ځي د یوې ورځې گټه<br>یې ده اما که ونه وسايت د اوږدې مودې گټه یې ده. کوم کارونه باید ويش فکر کوئ غیر له پرو گرامونو<br>نه او د نظریاتو د وړاندې کولو نه چې خلک واقعاًد خپلو ځنگلونو ساتنه پخپله وکړي؟<br>دوکتور غني: لومړی دا ده چې خلک باید همدا پوهه ]ولري[ چې ومو ویل ]او[دا ]ځنګلونه[ لکه د<br>خپلو بچیانو غوندې و گڼي. په دې باید ]پوه[ يش چې د دوی ملسیان او کړوسیان په دې ژوند کوي<br>او د دوی ټول ژوند په دې ]پورې[ تړلی دی. غیر له هغه نه موږ صحرا کېدو خوا ته ځو، وچې خوا<br>ته ځو او ټول ژوند به بیا هغه معنی ونه لري. نه به هغه شان شین او زرغون افغانستان وي او نه به دا<br>طبیعت ښکال وي. دلته دا پوهه په کار ده.<br>دویم، انسجام په کار دی د کلیو او قومونو منځ کې. ټول ولسونه باید په گډه، اصولو باندې نتیجې ته<br>ورسېږي. دا درته معلومه ده چې یوه وجیزه ده له ښاره وځه له نرخه مه وځه. دا نرخ زموږ چې زموږ په<br>عريف قوانینو کې یې اوچت رول درلوده باید ]دې مرحله کې[ بېرته را ژوندی يش.<br>بله دا چې له اقتصادي نظر ه باید یو بل ته الس ورکړو چې بهرتینه گټه څنگه کېدای يش او په څه<br>ترتیب کېدای يش. زموږ او ستاسې نیکونه او غور نیکونه ټول په دې باندې اخته وو چې څنگه ونې<br>ډېرې کړي او دا یې خپل میراث گاڼه. اوس دغه امکانات شته، ]د[ هرې ویالې په څنگکې که یوازې<br>چینار کېنوئ یا نو رې ونې چې مساعدې دي، په وړې سطحې باندې د ډاکرت ناکامورا د طریقې عامو ل<br>امکان لري ځکه دغه په ارزانه قیمت په گډه کېدای يش، دا هغسې لوی مصارف نه لري. له لوی نظر ه<br>باید یو ه لید ته راشوو. خیربپښتونخوا په دې بریالۍ شوه چې یو میلیارد ونې وکري او زما نظر دا و چې<br>افغانستان باید یو هدف د یو میلیارد ونو ځان ته تعیین کړي. ولس رسه مرسته په دې په کار ده. اوس<br>په لحاظ د خدای رويس ]وله[ )بلیتیس( ورته مه یادوئ چې رويس ]وله[ کېنو ي. پوهېږئ رويس بید<br>]ولې[ نه بغیر له گو گړ جوړولو نه بله گټه نشته. ډېر زر او چت يش او بیا لکه تنبل سړي غوندې بیا ټوټه<br>ټوټه يش. او ]څومره[ اوبه اخيل . دلته تخنیکي پوهه په کار ده چې کومې ونې په کار دي؟ نتیجه یې<br>څه ده؟ او بیا هم هغه ونې چې طبیعت کې دي، د دې رغونه له اوچتې نه ټيتې ته راوستل، د ټيټ نه<br>منځنۍ سطحه کې او د مختلفو و لسوالیو منځ کې، والیتونو منځ کې او ټول ولس منځ کې همغږي او<br>همکاري په کار ده.<br>جنبش: به مسایل بسیار مهمی اشاره کردید ولی متاسفانه وقت این برنامه به پایان می رسد. همین بحث<br>را که چگونه جنگالت خود را می توانیم دوباره احیا کنیم، برنامه ها چه خواهد بود و قوانین بیناملللی<br>و یا کمک هایی که در این زمینه از جامعه جهانی میتواند متصور باشد روی این در برنامه آینده صحبت<br>می کنیم. بسیار تشکر رئیس جمهور محمد ارشف غنی.<br>دوکتور غنی: تشکر از جناب شام، انشاءالله تعالی صحبت ]را[ دوام میدهیم. زنده باد افغانستان، یشه<br>سن افغانستان، تل دې وي افغانستان.&nbsp;</p>