د رسنیو پیاوړتیا: دولتي ملاتړ، د خبریالانو هوساینه او په افغاني ټولنه کې د دوی د رول پیژندنه
د خبریالانو د ملاتړ صندوق په پرانیسته کې وینا
مهم ټکي:
- قانوني حاکمیت: قانون اساسی د دولت لپاره د "لوبې د اصولو" یوازینۍ سرچینه ده.
- ولسي ځواب وینه: رسنۍ د دولت پر ځای، ملت ته ځواب ویونکې دي.
- د سانسور پای: د تل لپاره د "سانسور عقدې" او تاریخي محدودیتونو له منځه وړل.
- مثبته ازادي: د فردي ازادۍ او د ټولنې د خوندیتوب ترمنځ د توازن رامنځته کول.
- معلوماتو ته لاسرسی: د روڼتیا لپاره په نړیواله کچه د لومړني مقام لرونکي قانون پلي کول.
- مالي ملاتړ: د مسلکي خپلواکۍ د تضمین لپاره د خبریالانو د ملاتړ صندوق رامنځته کول.
- د مالکانو مسوولیت: د رسنیو پر مالکانو د کارکوونکو د بیمې او قانوني حقونو جبري کول.
- ملي یووالی: پر هر قومي ګروپ برید، پر نظام او دولت مستقیم برید ګڼل.
۲۴ میزان ۱۳۹۷ | چهارچنار ماڼی
بسم الله الرحمن الرحیم
برادر محترم جلالتمآب استاد دانش، اعضای محترم کابینه، جناب داکتر صاحب محب مشاور امنیت ملی، والی صاحب کابل، معین صاحب ارشد امنیتی، جناب جنرال صاحب، معین صاحبان، مخصوصاً خبرنگاران محترم و اعضای خانواده رسانهها، جناب مرتضوی صاحب که زحمت زیاد در این بخش کشیده، جناب آرین صاحب، تمام همکاران و حاضرین مجلس السلام و علیکم و رحمتالله برکاته!
جناب الکوزی صاحب و همه اعضای سکتور خصوصی، امروز یک روز خاص است و قسمت عمده این، این است که قانون اساسی به حیث کتاب اصول و قواعد بازی در افغانستان عملی میشود، چیزی که این ملت معظم و عظیم را با تاریخ درخشانش وصل میکند، قانون اساسی ما است. خارج از قانون اساسی هر بازی دیگری که صورت میگیرد، موجب عدم تحکیم نظام و نظاممندی میشود، در حالی که هر اصلی که از فرمایشات قانون اساسی جنبه عملی پیدا میکند به همان اندازه حاکمیت قانون و نظام مردمسالار را تحکیم میبخشد. طرز دید و رفتار حکومت وحدت ملی تطبیق قانون اساسی بود و امروز از جناب استاد دانش که ۲۲ جلسه را با یکی از مهمترین بخشهای زندگی مردم و زندگی سیاسی مردم ما انجام داده است، از صمیم قلب تشکر میکنم؛ چون حرفهای شما (استاد دانش) بسیار جامع بود، من خلاصهتر صحبت میکنم.
آزادی بیان تهداب تحکیم و توسعه حقوق و وظایف شهروندی ما را تشکیل میدهد. در این جا ما در تضاد بین دولت و رسانهها نیستیم، هدف مشترک ما تحکیم حقوق شهروندی است که قانون اساسی ما به هر افغان اعطا کرده است. مسئولیت مشترک دولت و رسانهها به شهروندان افغانستان است؛ چون اگر شهروندان عظیم این کشور نمیبودند، این ملت خدای ناکرده وجود نمیداشت.
ما باید بفهمیم که برای کی پاسخگو هستیم. رسانهها به دولت پاسخگو نیستند، به ملت افغانستان پاسخگو است؛ چون دولت به اساس انتخابات آزاد تشکیل میشود، معلومدار که پاسخگوییاش به صورت دوامدار تجدید میشود. عرض من این است که رسانهها قضاوت مردم را درباره خود جدی بگیرند و خاصتاً خواهش من این است که با علماء کرام این کشور که یک قسمت مسایل جدی را مطرح کردند، در یک بحث سازنده، مفید و همهجانبه برای تقویت و تحکیم قانون اساسی افغانستان بنشینیم.
طریقهی کار کمیته - جناب استاد، خواهر محترم، نیکزاد صاحب، بومیا صاحب و وردک صاحب که تشریف ندارند و دعای ما برای شفای عاجلشان است - یک الگو برای کار مشترک و هدفمند است و تقاضای من از تمام وزیر صاحبان و ادارات دولتی این است که الگویی را که در کار مشترک با رسانههای محترم ما گذاشته در تمام امور دیگر و مناسبات دولت با اقشار مختلف به شمول سکتور خصوصی و جامعه مدنی انجام دهیم.
چون موضوع اصلی ما مشارکت است و ما تقابل نداریم. رئیسجمهور افغانستان حق تقابل ندارد و امید است که حوصلهای را که ما نشان دادیم، یک الگو برای نشان دادن حوصله و تعقیب اهداف مشترک ملی باشد؛ چون رسانهها قسمی که جناب استاد گفت، حق انتقاد دارند و بدون انتقاد، رسانهها عمل کرده نمیتوانند؛ اما قضاوت مفید یا مضر بودن انتقاداتشان را جامعه میکند نه دولت. ما قاضی شما نیستیم، مردم افغانستان قاضی هستند و من باورمند هستم که مردم همیشه قضاوت عادلانه خواهند کرد.
میخواهم تبریک بگویم از این کار مشترک، خصوصاً جناب استاد به شما و همکاران ما به شمول آقای افضلی را که نام گرفتید.
مسئله اصلی تفکیک بین آزادی مثبت و آزادی منفی است. این تفکیک را یکی از فیلسوفهای انگلستان در حدود ۷۰ سال قبل آورد. آزادی مثبت آن آزادی است که در عملی کردن آن اقشار دیگر صدمه نمیبیند، افراد خاصتاً آزادیشان در خطر نمیافتد. آزادی منفی آن آزادی است که دیگران را در خطر میاندازد و ضرورت بین تفکیک این معلومدار باید به دست خود رسانههای محترم باشد، چون به حیث شهروندان، خوبی و خیر، و مسایل دیگر را بحث کرده میتوانند. دلیلی که ضرورت به حوصله بوده از این خاطر است که افغانستان متأسفانه قرن ۱۹ و قسمت زیاد قرن ۲۰ را زیر سانسور سپری کرده است. من میخواهم خاصتاً از سه ژورنالیست عظیم ما یاد آوری کنم:
- محیالدین انیس، بنیانگذار انیس و نویسنده کتاب ندای ملت، یکی از بهترین گمانههای که نوشته شده بر حقوق شهروندی که در محبس دهمزنگ جان خود را فدا کرد.
- عبدالهادی داوی، شخصی که ۱۸ سال در بندیخانه رفت و روزی که از بندیخانه رهایش کرد، سرمنشی شد و راساً پیش از اینکه خانه برود به دفتر خود رفت. دومین مدیر مسوول افغانستان از امان افغان.
- و داکتر محمودی، مسوول ندای خلق، صاحب امتیاز ندای خلق که باز هم تنها در آخرین هفته برایش اجازه داده شد که به خانه برود.
چون ما سانسور را سپری کردیم و دهها ژورنالیست دیگر که تحت سانسور کار کردند، ضرورت این بود که عقده سانسور ما برآید [لبخند رئیسجمهور] و امید است که طرز رفتار حکومت وحدت ملی این را تثبیت کرده بتواند که دیگر ضرورت به عقده سانسور نیست. هیچوقت سانسور بعد از این نمیشود و نه ممکن است. او هیلهمن یم ستاسې اتحادیه یو څو وړاندیزونه وکړي چې د دې درنښت او نورو لوړو سترو ژورنالیستانو او نورو ژورنالیستانو خاصتاً هغه چې شهیدان شوي دي، د دوی په یاد او درناوي ځینې سړکونه ونوموو او خاصتاً یو ځلی آباد شي چې د دوی خاطرې دوامداره شي.
ما له استاد غضنفر نه غوښتنه کړې چې سلو کالو سر مقالې راټولې شي او په اساسي توګه د افغانستان د ولس او مخصوصاً د ځوانانو په خدمت کې ورکړل شي. ځکه یوه اشتباه چې نن موجوده ده هغه دا ده چې موږ فکر کوو هر کار موږ په تېرو ۱۷ کالو کې شروع کړی. دا وطن د یوه عظیم فکري او سیاسي تاریخ خاوند دی. موږ باید د ژبې د آزادۍ قهرمانان وپېژنو او په دې برخه کې د فقید غبار¹ چې تاسې ټول یې د تاریخ پوه په حیث پېژنئ، دا مه هېروئ چې دوه واره یې روزنامې ایجادې کړې.
ستاره افغان که در زمان امان الله خان از شمالی نشر میشد و مجله وطن که استاد غبار، صاحب امتیاز و فقید فرهنگ مدیر مسوولش بودند. این شخصیتها قابل ذکر و فکر هستند؛ چون خوشبختانه یک قسمت زیاد این آثار را من دارم و هدایت دادهام که یک قسمت زیاد این آثار دوباره چاپ شود و در اختیار همه قرار بگیرد. چې یو آزاد بحث ته راشو چې موږ پرون نه یوو پیدا شوي او تاسې د یو سترې قربانۍ مسوول یئ او دې قربانۍ ته باید قدر ورکړو.
مشکلی که هر چهار این شخصیت و شخصیتهای دیگر ما داشتند، دسترسی به معلومات بود. معلوماتو ته یې لاسرسی نه درلود، هر وارې به چې چاپېدل، ټاپه به لګېده چې دا د دولت دی، دا انحصار دی. د قانون توشیح او چاپ ټولو ته خاصتاً استاد دانش ته او تاسې ته چې ورباندې مو ډېر زحمت ګاللی، مبارکي وایم، اما قانون د کار پیل دی. تطبیق این قانون، ضرورت یک تغییر عظیم را در فرهنگ ما میکند؛ هم در فرهنگ حکومتداری و هم در فرهنگ رسانهها و تحقیقات ما. معلومات، قدرت و مسئولیت است. به یاد دارم وقتی که در دوران داوود خان بسیار جوان و نو پوهیالی در پوهنحی ادبیات بودم، آرشیف ملی چند صد سند را از بازار خریده بود، من اجازه خواستم که بروم این سندها را ببینیم، یک ماه کامل مرا کتابدار، دسترسی نمیداد، آخر مې ورته وویل چې دا خو دې له بازار نه اخیستي دي. ویل یې: «ته نه پوهېږې، سبا یو شی لیکي، دا حکومت درته په قهر کېږي، بیا به ماته وايي چې چا اسناد ورکړي» او اسناد هم د کوم وخت وو؟ د عبدالرحمن خان د زمانې. فرهنگ حکومتداری ما تغییر اساسی کار دارد و هدایت من به همه ادارات این است که قانون را جدی بگیرند. سرکشی از این قانون [قانون دسترسی به معلومات] و عدم همکاری با محققین و ژورنالیستان تحقیقی خلاف قانون و خلافورزی از قانون جرم است.
بله برخه یې تاسې پورې تعلق لري چې معلوماتدار څه رقم فضا جوړوي، مقصد مې دا دی چې د وطن راتلونکي ته ګورو، د ۳۹ کلن بحران ختم ته ګورو که یوازې غواړو سرخط جوړ کړو؟ که موږ او تاسې د اساسي قانون په تطبیق کې شریکان یوو، نو په کار ده واضح پوه شوو چې مشترک مسئولیت مو څه دی؟ دا ضرور ده چې اطلاعات د ملي وحدت د تقویې لپاره وي، ځکه که ملي وحدت نه وي دنیایي شتمني ځای نه نیسي، زموږ ملي وحدت زموږ لویه پانګه ده، که زموږ ملي وحدت نه وي، نن به افغانستان مملکت نه وي، نو ضرور ده چې ملي وحدت باندې پانګونه وشي. نکته آخرم در این بخش این است، قانونی را که خوشبختانه جامعه بینالمللی به حیث بهترین قانون شناخته، ضرورت قرن بیست و یک است¹. به این معنی که در این قرن دسترسی به معلومات به اندازه زیاد و سریع شده که حالی با مشبوح بودن معلومات سر و کار داریم نه با اینکه هر چیزی که باشد. بناءً ضرورت واضح است که نوع حکومتداری و گفتمان ملی ما به صورت اساسی تغییر کند.
دریمه برخه مې د صندوق د پرانیستو مبارکي ده، ټولو ته مبارکي وایم او د ملاتړ لپاره یې ضرور ده چې ځینې اقدامات وکړو. شخصاً زه دې صندوق سره د ۵ میلیونه افغانیو ژمنه کوم. بل دا چې د افغانستان د دولت بودجه د کال په آخر کې ده، نو جناب قیومي صاحب به د ۱۰ میلیونو افغانیو ژمنه وکړي، دې صندوق سره. اما خواهشم جناب داکتر صاحب قیومي از شما این است که یک بررسی واضح تحت نظر جناب استاد دانش کنید که هر سال دولت افغانستان برای تحکیم این صندوق مهم در سال چند تعهد کند، دا ضرور ده چې دا صندوق موږ جدي ونیسو او یوازې یو وار ورته نظر ونه کړو.
از نگاه قانون جناب استاد شما حدود را بسنجید و از نگاه امکانات جناب داکتر صاحب چیزی که بومیا صاحب گفت، نهایت ضروری است. له دې نه چې لاسونه مو هر چا ته غځېدلي وي دا بهتره ده چې په خپل فقر ګوزاره وکړو او دولت کې دومره امکانات شته چې د خبرنګارانو لاسونه سفارتونو او نورو ته وړاندې نه وي.
دریمه ژمنه مې دا ده چې ما د بینالمللی مدني ټولنو له بنسټونو سره تماس نیولی، له جناب چخانسوري صاحب نه مې غوښتي او له تاسې هم غواړم چې یوه ګډ وړاندیز سره راشئ. خلص د دې چې څه غواړئ او دا څنګه مصرفېږي، ما سره شریک کړئ. اول څو ټولنې دي زه یې نومونه اوس نه اخلم، زه له هغوی سره غږېدلی یم چې د هغو په اساس باندې د بیان آزادۍ، د تقویې لپاره او د خبرنګارانو د تقویې لپاره موږ وکړی شوو امکانات برابر کړو.
نکته چهارم من متوجه مالکان خود رسانهها است. قانون کار را تا حدی زیاد عملی نکردهاید، حال وقت این است که در ایجاد بیمه برای خبرنګاران ما یک سهم فعال بگیریم، دا نه شي کېدای چې زموږ رسنۍ قانون تر پښو لاندې کړي. کله مو چې مالیات ور نه کړل یوه خبره وه، مګر که د خبرنګارانو حقوق نه عملي کېږي قانون باید د رسنیو په غوښتنانو باندې تطبیق شي او غوښتنه مې دا ده چې دې حد ته یې مه رسوئ چې موږ درته مراجعه وکړو. لکه موږ چې لاس ورکوو، داسې دا هم لازمه ده چې د رسنیو مالکان هم لږ څه مرسته وکړي. ځینې یې امکانات نه لري او د هغوی سره باید مرسته وشي، اما ځینې فضل د خدای (ج) نن کافي امکانات لري و حالا برگ سبز و تحفه درویش است یک قدم زیادتر. انشاءالله منتظر قدم زیادتر هستیم.
پنجم، خصوصي سکتور نه غواړم چې د خپلو امکاناتو په حد کې دې مهم صندوق سره مرسته وکړي او انشاءالله تعالی مرسته به وکړي. توجه عمده صندوق، اول امید است که به خانوادههای شهدا باشد. ما باید از طریق کمک فردی که هر کدام ما در حد امکانات خود کردیم. اکثریت شهدای خانوادههای رسانهها در وضعیت مالی مشکل قرار دارند و ضرورت واضح است که برای اینها و زخمیها یک پیغام واضح از راه تحکیم این صندوق داده شود که قربانی و شهادت اینها فراموش نمیشود؛ چون اینها واقعاً شهدای راه آزادی هستند و آزادی بیان تضمین کننده آزادیهای دیگر ما است. نو دې برخه کې له ټولو نه غواړم چې په حد د امکان کې مرسته وکړي او له استاد دانش، جناب لوی څارنوال نه، له وزارت امور داخلي نه، له امنیت ملي عمومي ریاست نه او خاصتاً له تاسې نه مننه کوم بومیا صاحب! دوه کاله مخکې چې تاسې جنګ شوئ، فکر دې نه کاوه چې نن به په دې خوش خوی وضعیت کې ووسئ، ستا خوش خویي ماته ډېره مهمه ده، خدای دې ساته! دا ځینې نور مشکلات چې لري شوي دي، د جناب استاد دانش حوصله، قانونمندۍ او ژمنه دومره ډېره وه چې دا بار ما په ده باندې واچوه او همیشه دا لوی بارونه وړي او انشاءالله نور بارونه به هم منزل ته ورسوي.
نکته آخرم انتخابات و امنیت ملی ما است. در قسمت انتخابات؛ چون استاد دانش تمام حرفهای عمده را گفت و جناب بومیا صاحب تکرار کرد، تکرار احسن. کلمات من بسیار ساده است. انتخابات محک اساسی حاکمیت قانون و تطبیق قانون اساسی ما است. ماته یو ابهام و ځکه قانون اساسي پنځه کاله ویلي. بیا یې ویلي چې په دغو مشخصو تاریخونو کې. تاسې ولیدل، موږ پنځه کاله د دانش صاحب او داکتر صاحب عبدالله په مشورې، دا ونه منله چې ځان ته صلاحیت ورکړو. اول وار لپاره د جمهوري ریاست انتخابات د اساسي قانون د مشخص فرمایش په اساس کېږي.
اینجا یک گفتمان ملی در کار است و تعیین مهمترین امتحان ما تفکیک آزادی مثبت و آزادی منفی در چارچوب انتخابات ماست. شخصیتونه وژل کېږي، ملي مفکورې وژل کېږي یا دا چې موږ په اتحاد کې شوو. اتحاد مو ولې په کار دی؟ ځکه لویو ستونزو سره مخامخ یوو. اوله لویه ستونزه سوله ده. سولې باندې باید موږ اجماع ته ورسېږو. دا چې سوله ضروري ده وطن پرې اجماع لري، اما دا چې سوله په څه قیمت ولري او څه مشخص میکانیزمونه ولري، دا د بحث وړ ده. د افغانستان هېڅ برخه په سولې کې بې نصیبه او بې برخې نه شي پاتې کېدای. ټول اقشار، اقوام او ټول جهتونه باید سولې ته راشي او په واضح توګه، دا ستاسې لپاره یو لوی فرصت دی.
لوږه، ۴۰ فیصده، زموږ او ستاسې خويندې او وروڼه او مخصوصاً زموږ او ستاسې ماشومان شپې بې له دې نه چې ډوډۍ یې خوړلې وي، ویده کېږي. کلي کې موضوع ساده ده. طبقه بندي در قریهها و نقاط فقیرنشین شهرهای ما بسیار ساده است. آن چیست؟ کی سه وقت در روز نان میخورند و توان نان خوردن را دارند؛ کی دو بار در یک روز، کی یک بار و چهارمش این است که کی پشت نان روزانه خود سرگردان است. راشئ انتخابات په دې بدل کړو چې د لوږې د لرې کولو لاره څه ده؟
دریمه یې دا ده چې اقتصادي وده ته ورسېږو؟ یعنی ۵ تر ۱۰ عمده موضوعات دي چې په هغه باندې باید دغه ستر ولس اجماع ته ورسېږي او انتخابات د دې مهمترین وسیله ده او ستاسې برخه په دې کې ده.
چیزی که مخصوصاً در روز شنبه¹ ضرور است، شفافیت کامل است. دولت نه اراده مداخله را دارد و نه نیتش را کرده. صدها بار به من مراجعه شد که حزب تشکیل کنید، من گفتم که این از بالا نتیجه ندارد، اگر کسی حزب میسازد از پایین بسازد، خود را به نتیجه برساند و ضرورت واضح است که نتایج اینها مورد قبول ملت عظیم افغانستان باشد. سهم ملت و سهم وسیع کاندیدان را ما واقعاً تقدیر میکنیم. وقتی که دو هزار و شش صد کاندیدا وجود داشته باشد؛ این، محک این است که انتخابات را جدی گرفتهایم. بحثهای انتخابات نهایت جدی است و امید است که نتیجه داشته باشد او همدارنګه د ولسمشرۍ انتخاباتو ته باید د یوه ملي بحث او وسیع ګډون زمینه برابره شي.
نکته آخر من؛ ماحول خاص امنیت ملی ماست. امروز بدبختانه شکل جنگ به دو نوع تغییر کرده: یک، وحدت ملی و آزادیهای ما تحت حمله است. بیشتر از بیست حمله بالای غرب کابل، نمونهای چیست؟ نکتهای که وضاحت داشته باشد، حمله بر هر هزاره و شیعه افغانستان، حمله شخصاً به رئیسجمهور افغانستان و این نظام است، و آن قابل قبول نیست و همین طور حمله بر هر قوم عظیم، زن یا طفل افغانستان، حمله بر نظام است. دا موږ نه شوو منلی، تفرقه موږ نه شوو منلی. نه یې قبلوې شوو او نه یې منلی شوو او نه یې حوصله لرو. هلته تنها اراده لرو. هر څوک چې زموږ په ملي وحدت باندې حمله کوي، زموږ دښمن دی او دا دښمني موږ په سترګو قبلوو چې تر آخره یې وځپو، دا د منلو وړ نه ده!
خواهران و برادران محترم! بحث در این است که دشمن اساسی را که دشمن ثبات، وحدت و پیشرفت افغانستان است، تفکیک کنیم. نه دا چې خپله له یو بل سره ونښلو. مهمترین میراث ما از قربانیهای اجداد، پدران و نسلهای مختلف، وحدت ملی ما است، و قانون اساسی، نتیجه بحث آزاد و اجماع مردم افغانستان میباشد. تاسې ټول شاهدان وئ، هم په بېړنۍ لویه جرګه کې او هم د اساسي قانون په لویه جرګه کې او د منطقي په تاریخ کې زه فکر کوم دا د وحدت بې ساري نتیجه او عمل و. نو ځکه ضرور ده چې په دې ماحول کې تاسې چې د افغانستان متحد وګړي یئ، د افغانستان هر وګړی تهدیدات ځان ته وګڼي. بې له افغانستانه نه، آیا زموږ ځان معنی لري؟ آیا مهاجرتونه مو تېر نه کړل؟ آیا دا خبرې چې نن کېږي په هجرت کې امکان پذیره وې؟ آیا تاسې کولای شول چې دا بحث په پاکستان، ایران یا په امریکا کې وکړئ؟ ولې نن بحث ممکن دی، ځکه موږ په یو آزاد افغانستان کې یوو او یو اساسي قانون لرو چې فضل د خدای (ج) له بهترینونو قوانینو دی او موږ هم ورته ژمن یوو. زه بیا هم له ټولو نه مننه کوم چې په دوه کالو کې مو ډېر په قوت او په مهربانۍ یو بل سره چلند وکړ. ماته خوږې را رسېدلې خبرې تر توندو ډېرې وې، اما که توندې خبرې مو کولای د استاد دانش له حوصلې او زغم نه بهتر مثال نه و. هغه شی چې په آخر کې زموږ یادېږي نتیجه خوره وه او انشاءالله تعالی نتایج به له دې نه په مراتبو خواږه وي.
یشه سین افغانستان!
زنده باد افغانستان!
تل دې وي افغانستان!
پاینده باد آزادی بیان!
¹ قانون «حق دسترسی به اطلاعات» با کسب ۱۳۹ امتیاز از مجموع ۱۵۰ امتیاز، مقام نخست را در سطح جهان کسب کرده است. این خبر توسط سایت خبری بررسی حق دسترسی جهانی به اطلاعات که از سوی مرکز حقوق و دموکراسی در کانادا اداره میشود، اعلان شده است.