د سولې، یووالي او اقتصادي سوکالۍ د پیاوړتیا لپاره د یوې ستراتیژیکې وسیلې په توګه د توریزم استعمال
«د توریزم پر وړاندې د تروریزم ګواښ» په علمي - څېړنیز سیمینار کې وینا
مهم ټکي:
- کلتوري میراث: د تاریخي ځایونو ساتنه؛ د افغاني دودونو او هنرونو پالنه.
- طبیعي ښکلا: د غرونو او سیندونو ژغورنه؛ د ایکو-ټوریزم پراختیا.
- امنیتي ډاډ: د سیلانیانو د خوندیتوب تضمین؛ د امنیتي ارګانونو پیاوړتیا.
- بنسټیزې پروژې: د لارو او هوایي ډګرونو رغول؛ د هوټلونو او خدماتو سمبالول.
- ولسي ګډون: په ګرځندوی کې د خلکو شریکول؛ د سیمهییزو عوایدو زیاتول.
- ښوونه او پوهاوی: د لارښودانو روزنه؛ د کلتوري او چاپیریالي ارزښتونو پېژندنه.
- پایښت لرنه: د طبیعي سرچینو ساتل؛ د ګرځندوی او ساتنې ترمنځ توازن.
- پانګونه او ترویج: د پانګوالو راجلبول؛ نړۍ ته د خوندي افغانستان معرفي کول.
١ اسد ١٣٩٦ | قصر سلامخانه
بسم الله الرحمن الرحیم
محترم جناب باوری صاحب، جناب محترم فاروقی صاحب، جناب محترم آزمون پاچا، استاد غضنفر، تمام مهمانان، جناب فضلی صاحب، له پښتونوخوا نه راغلي ملګري او د پوهنتونونو استادان، والیان، جناب پوپل صاحب، نمایندههای سکتور خصوصی، ښوش کیلدیګ! ښه راغلاست! خوش آمدید!
امروز، روزی نیست که ما افغانها در گلیم غم ننشسته باشیم؛ بنابراین تروریزم پدیدهای نیست که ما را لحظهای آرام بگذارد. در روز، ماه و هفتهای که حالات امنیتی کشور توجه فوقالعاده میخواهد، چرا این سمینار و اهمیت آن در چیست؟ از این جهت که انسان همیشه حداقل در دو بعد فکر میکند: حال و آینده.
ما ملتی نیستیم که غلام گذشته باشیم، ما باورمند به آینده هستیم. همت ما وقتی معلوم میشود که در گلیم غم، فکر آینده استوار، پایدار و مطمئن خود را بکنیم. از این جهت است که من از جناب باوری صاحب١ و تمام همکاران ابراز امتنان میکنم که امروز با دایر کردن این سمینار نشان میدهند که ملت افغان باورمند به آینده است و آینده خود را خودش رقم میزند.
تورېزم په نړي کې د عوایدو او کاروبار او دغه راز د ولسونو او ملتونو ترمنځ د ښو اړیکو د ایجاد لویه ذریعه ده. د افغانستان لپاره چې په تاریخي، طبیعي او کلتوري لحاظ یې جذابیتونه خورا زیات دي، ډېر اهمیت لرلای شي. د شلمې پېړۍ لوی انګرېز مؤرخ ټاینبي د افغانستان موقعیت ته چې د تجارتي کاروانونو په مسیر او څلور لارې کې واقع و په خاص اهمیت قایل دی. په هغو ځایونو کې چې کاروانونه تېرېږي، هلته د انسانانو، مفکورو، کلتورونو، تمدنونو او اجناسو دوامدار ارتباط رامنځته کېږي او همدغه ارتباط د ژوند او فرهنګ او تمدن د غوړېدو باعث ګرځي.
افغانستان د خپل تاریخ له پیله ان له اریایي دورې نه د تجارت، کلتور او مفکورو د څلورلارې نقش درلودلی او لا به یې هم ولري. زموږ د تاریخ په بودايي دوران کې زائرینو د فکر او تمدن په انتقال کې لویه برخه درلوده. چینایي سیاحان هغه وخت کې بامیان ته راغلل او موږ ته به یې تل پاتې آثار پرېښودل. نو ځکه د بامیانو په لرغوني تاریخ باندې موږ ډېر معلومات لرو. همدارنګه د افغانستان په شمال کې، آیخانم، په ټوله آسیا کې یوازېنی ښار دی چې سل فیصده یوناني خصوصیات لري. بې له آیخانم نه په ټوله غربي آسیا کې داسې یوناني ښار وجود نه لري. اول چهلستون په آیخانم کې و او ستېدیوم یې په هغه وخت کې له څلور زرو نه تر شپږ زرو پورې وګړو ته ځای درلود.
دلته د مقدوني سکندر تر راتلو ډېر دمخه یونانیان راغلي وو او په کاروبار بوخت وو. یو انګرېز مؤرخ و په نامه د هولډیچ١ چې یو بهترین کتاب یې لیکلی، په نامه د (د هند دروازې)٢ او هغه ثابتوي چې د سکندر له راتګ نه څو سوه کاله مخکې یونانیان په افغانستان کې وو او خاصتاً د پنجشېر په درې او اندراب کې مېشته وو. ځکه دا معما چې څنګه سکندر وکړای شول له هرات نه راشي او په مختلفو درو وګرځي، دې سړي حل کړه. نن هم که د پنجشېر درې ته وګورئ ځینې نمونې یې لا تراوسه یوناني دي. که اندراب ته لاړ شئ، زه څو ځله د آس په واسطه ورباندې ګرځېدلی یم، هغه تانې چې سکندر جوړې کړې وې، لا موجودې دي.
په اسلامي دوران کې هم افغانستان پر تجارت سربېره د مفکورو او عقایدو یو مهم مرکز او د انتقال ساحه وه، مثلاً نقشبندیه طریقه چې په مرکزي آسیا کې پیل شوه، په سل کالو کې د افغانستان له لارې هند او بغداد ته ورسېده. زموږ د تاریخ هره دوره یو خاص تورېزم ایجادولای شي. په ګران هیواد کې داسې ځایونو هم کم نه دي چې د تاریخ د مختلفو دورو یادګارونه په کې شته. یوازې که بالا حصار ته وګورئ حد اقل درې زره کلن تاریخ لري او همدا اوس فرانسوي لرغونپوهان ورباندې کار کوي. زه غواړم باوري صاحب ته مبارکي ووایم چې خپل آخري کتاب یې راته راکړ او زر مې چې ورته وکتل، د افغانستان د ټولو زونونو لرغوني آثار یې په کې ذکر کړي دي او دلته سړي په ډېره آسانه او په جرئت ویلی شي چې د افغانستان تمدنونه په سیندونو باندې آباد شوي دي او د افغانستان هر سیند د یو لوی امپراتورۍ مرکز و. مندیګک ته که وګورئ حد اقل ٢٥٠٠ کاله تاریخ لري. بلخ خو ټولو ته معلوم دی، همدارنګه هرات او بدخشان. داسې ځای د افغانستان نشته چې عمده ښار یې د امپراتورۍ مرکز نه وی. ځکه ټول افغانان په جرئت ویلای شي چې له یو بل سره مساوي دي او یو بل سره یې په تاریخ کې مشترکه برخه اخیستې.
افغانستان لکه څنګه چې په زرګونو کلونو کې د فکر، فرهنګ او تمدن د انتقال او اتصال یو لوی مرکز و، په آینده کې هم انشاءاللهتعالی دغه نقش لرلای شي او دې هدف ته په رسېدو کې لکه څومره چې تروریزم خنډونه جوړوي او تاوان پېښوي، هماغومره تورېزم موثر دی او ګټور ثابتېږی. دا مه هېروئ چې تیکسلا او ننګرهار د الجبر د تخصص ځایونه ول او هغه اعداد چې نن په عربي اعدادو یادېږي او د اروپايي حساب ټول نظام ورباندې استوار دی له همدې لارې نه بغداد ته ورسېد او له بغداد نه اروپا ته ورسېد.
نو خصوصاً له خپلو خوېندو او ورونو نه چې له پښتونخوا نه راغلي دي مننه کوم. خپل کور ته بیا ښه راغلاست!
افغانستان کولای شي د تروریزم د شر له ختمولو وروسته آینده کې د کال دوو نه تر پنځو میلیونو خارجي ګرځندوی ولري.
یکی از محورهای عمده ارتباط میان فرهنگها و تمدنها، تجارت بوده است و کشور ما از این بابت تاریخچه پربار دارد. قسمی که قبلاً گفتم، سکندر از این جهت توانست به زودی پیشرفت کند که تاجران یونانیالاصل و یونانیزبان در سرتاسر افغانستان از صدها سال پیش از آن، ساکن بودند.
چرا سیستم تجارتی قدیم، برای آینده ما مهم است؟ امروز اگر شاهراهها را ببینید، نقاط اصلی که در گذشته محور تمدنها بود، در حاشیه مانده که کاروانها از راه درهها و کوتلها میرفتند. اگر تنها به آثاری که از کندز تا بادغیس وجود دارند، به دقت ببینید، نشان میدهد که شهرهای عمده در طول راه ابریشم بودهاند؛ و اگر راه مرکزی را ببینید که از غور و بامیان میآید و پس، از یک طرف به کابل و از طرف دیگر به شمال افغانستان وصل میشود، اینها راههای عمده ارتباطی ما بود. از این جهت، یک بخش عمده توریزم آینده ما، سر میراث فرهنگی گذشته ما استوار است. هم باوری صاحب و هم یکی از همکاران ما - که نمیفهمم تشریف دارد یا نه – عظیمی صاحب در وزارت شهرسازی یکی از بهترین نمونههای آثار ولایات مختلف را با زحمت شخصی خود جمعآوری کرده که هر کدام اینها نشاندهندهی یک فرهنگ عظیم است. من تنها یک مثال از هرات برایتان میدهم. برادران و خواهران هراتی اگر حضور داشته باشند - من یک سوالی را که از اکثریت هراتیها میکنم، تا به حال تنها استاد محق از آن کامیاب برآمده - ارملیک را میشناسید که در کجا است؟ ارملیک در حدود ٦٠ مایل از شهر هرات دور است. [اشاره تأیید به سخن یکی از حاضرین] نکتهای را که شاید اکثر خواهران و برادران نفهمند، هیئت تعیین سرحدات انگلیس شش ماه در ارملیک بود؛ در این منطقه در بالای یکی از قلههای بزرگ، یک چاه عمیق است و یکی از بالاحصارهای عمده تاریخی ما در همین جاست. صدها رقم جاهای مثل این، در افغانستان وجود دارد. نقطه اولی که همراه هیئت باستانشناسی فرانسه به موافقه رسیدیم، این است که یک نقشه سرتاسری آثار تاریخی افغانستان باید ترتیب شود؛ و در حال ترتیب کردن است.
او جناب فاروقي صاحب [د کابل پوهنتون رئیس] دا باید د افغانستان په پوهنتونونو کې تر بحث او تدریس لاندې ونیول شي. در این بخش، من میخواهم که خاصتاً از روح استاد بزرگ تاریخ ما، استاد کهزاد یاد کنم. امسال سمینار کهزاد را تجلیل میکنیم. کهزاد، تاریخ قبل از اسلام ما را به این کشور داد؛ و از نگاه ملتسازی، کهزاد نقشی در این کشور ایفا کرده که همیشه مورد تقدیر نسلهای آینده ما قرار خواهد گرفت. هر کسی که علاقه دارد، کتابهای بزرگش را که مانده، مقالههای کوچکش را ببیند؛ صد مقالهاش را. از جناب باوری صاحب ابراز امتنان میکنیم که یک قسمت زیاد عمر خود را به تعقیب سبک علمی استاد کهزاد اختصاص داد.
تجارت، تنها در این نبود که راههای تجارتی داشتیم؛ تجارت چند نکته دیگر برای ما داشت.
یک ــ به بعضی باورها ٢٠٠٠ سال پیش و حداقل در ٦٠٠ سال گذشته، تحقیقات شخصی من است که سیستم حواله وجود داشت. طلا و نقره، هم قیمتی و هم گُرنگ [سنگین] بود؛ از این خاطر در این بخش، از نپال تا بخارا، نشنینوگرات، کرمان و بغداد، ما یک سیستم انتقال حوالهجات داشتیم. حواله یعنی «امریکن اکسپرس» آن وقت. در تمام این یک سلسلهی اعتماد وجود داشت که پول تنها بر اساس حرف، یک رمز یا یک کاغذ، پرداخت میشد. دا یوه لویه سلسله ده!
نکته دوم ــ نقش کاروانها و کوچیها است. قافلههای ما قافلههای دوامدار بود. مردم تعجب میکنند که چرا یک بر سه مردم افغانستان کوچی بودند و از تمام اقوام افغانستان. عرب، گوجر، تاجیک، اوزبیک، ترکمن، پشتون، هزاره و بلوچ، همه در این شامل بودیم. دلیل عمدهاش، یکی این بود که قافله بدون شتر، اسپ و مرکب حرکت نمیکرد. دوم، حرکات فصلی کوچیها، کلانترین بازار انتقالی بود و این نوع ارتباط بود. زموږ ولس یو مرتبط ولس دی. کسی که با تجارت آشنا نباشد، آشناییاش وقت میگیرد؛ اما ما یک فرهنگ عظیم تجارتی داریم که موجب ارتباطات شده است. افغان را در هر جای دنیا ببینید، زندگی خود را پیدا کرده است. روسیې ته بې له هېڅه لاړل، نن مسکو کې یوازې ٥٠ زره افغانان دي چې په عزت ژوند کوي او نورو ته ډوډۍ ورکوي، همدا رقم نور ځایونو ته.
دلیل عمدهای که این نکات را میگویم، همزیستی مسالمتآمیز است.
در انتقال این شبکههای پول، اقلیتهای مذهبی نقش بسیار اساسی داشتند. چرا ما در هر شهر عمده خود تجار سیک، هندو، یهودی و تجار ارمنی داشتیم؟ چون شبکههای ارتباطی بود و این شبکههای ارتباطی، شبکههای اعتماد بود.
نکته دیگری که پس سرش بیاییم، «زیبایی طبیعی» افغانستان است. اگر میخواهید کابل را درک کنید، تنها ضرورت به خواندن یک کتاب دارید؛ «بابرنامه»! بابر درباره کابل چه میگوید؛ شرق و غرب، شمال و جنوب، چین و هند، روم ــ در آن وقت امپراتوری عثمانی را میگفتند ــ همه با هم در کابل تلاقی میکردند. فرهنگ بینالمللی کابل، نتیجه داد و ستد تجارتی و یک فرهنگ باز ارتباطی بود. زیبایی طبیعت ما، یکی از بزرگترین سرمایههایی است که خداوند (ج) به افغانستان داده است. از واخان بدخشان تا نورستان، کنر، درههای زیبای جاجی و منگل و ځمکنی پکتیا؛ یا این طرف به تخار، کندز، بلخ، سمنگان، بادغیس، فاریاب، جوزجان و سرپل ببینید! در کدام جای اینها، زیبایی بینظیر طبیعی را پیدا نمیکنیم.
نقطهی اول کوههای ماست. اکثریت کوههای ما را هنوز کوهگردان امتحان نکرده است، دایکندی، بامیان، غور و غزنی، و تنها درهی اجرستان را ببینید که بهترین قایقرانی در درهی اجرستان، ممکن است. ١٠٠ تا ١٥٠ کیلومتر، آب خروشان سفید سرازیر است. هلمند در دوران قرون وسطی که عربها آمدند، قابل کشتیرانی بود؛ و اولین شاهراه طولانی ٢٠٠ کیلومتری در اطراف هلمند، ایجاد شده بود. قصر بعد از قصر، قریه بعد از قریه، شهر بعد از شهر، زندگی سرتاسری بود.
د پکتیا میرزکې ته وګورئ، خوست ته وګورئ، لوګر ته وګورئ، غزني ته وګورئ! دا ټول له تاریخ نه ډک دي او هغه ځای چې نن ورته نیمروز وایوو د رستم پایتخت و، زرنج د رستم ښار و. بنابراین، تاریخ با فرهنگ طبیعی ما یکجای شده است.
به یک نقطه دیگر ببینید. شمال هندوکش، ماهی خالدار دارد. جنوب هندوکش به صورت عموم، ماهی خالدار ندارد. بهترین ماهیگیری طبیعی در افغانستان امکانپذیر است. همچنین به بند سلما ببینید، ١٠٠ کیلومتر دوامدار، ساحه سپورتهای آبی را ایجاد کرده است. در هفته پیش من سروبی رفتم که سیلزدهها را ببینم ــ باز به همه تسلی میدهم ــ بندهای ما را دوباره دیدم. او ډېر امکانات دي چې دا بندونه بېرته په اساسي توګه استعمال شي.
یا کاپیسا ته لاړ شئ، صیاد ته وګورئ، نن خلکو په خپل ابتکار باندې ــبهاري صاحب!ــ ځینې ځایونه جوړ کړي، د سیند په څنګ کې چې ماهیان نیسي او هلته یې خوري، اما فکر وکړئ که صیاد د اوبو په عظیم تورېزم باندې بدل شي او پغمان خو د چا نه هېرېږي، اما هغه برخه چې د خلکو هېره شوې ده، پغمان امکان زیادترین سپورتهای اسکی زمستانی را دارد.
تمام این، از این جهت است که طبیعت ما، یک موهبه عظیم است. شیوه بدخشان و آب ایستاده غزنی را ببینید. فراموش نکنید که چشمههای گرم اوبه، اندراب یا دهها جای دیگر که چشمههای طبیعی آب گرم است، تمام این ثروت دستناخورده است.
نو جناب باوري صاحب او همکارانو دا مې چې ذکر کړل دلیل یې دا دی چې ستاسې سیمینار باید موږ ته طرحې راکړي. از ثروت طبیعی ما چه طور استفاده کنیم. بند امیر یادم نرود. یک ماه پیش برای افتتاح سرک یکاولنگ ــ درهصوف رفته بودم. [با اشاره به اشتراک رئیس پوهنتون امریکایی کابل در این نشست] از حضور رئیس نو پوهنتون امریکایی تشکر میکنیم. آقای هالَن، آقای دیوید سیدنی و سفیر چین همراهم بودند. هر دویشان فوراً در این فکر شدند که چه طور یک پرواز مستقیم از دوبی یا جای دیگر، مثل آسیای مرکزی، به بامیان میتواند ایجاد شود.
دا ټول طبیعت عظیمه سرمایه ده او ستاسې رول په کې دا دی چې دا سرمایه باید طبقه بندي شي، واضح شي او د پالنې لپاره یې تاسې وړاندیزونه وکړئ. امروز اگر این سرمایه را حفظ نکنیم، فردا نسلهای آینده، ما را ملامت میکنند. بناءً پیشنهاد اولم برایتان این است که پیشنهاد کنید چند پارک طبیعی را باید در افغانستان ایجاد کنیم و مدیریت این پارکهای طبیعی را باید چه رقم کنیم؟
دوم؛ اعمار مجدد میراث تاریخی را ما از مساجد عمده خود شروع کردیم؛ چون مساجد و خانقاهها، گذشته، آینده و حال ما را به هم وصل میکنند. مسجد عیدگاه زیر ترمیم است و سر مسجد خرقه شریف، کار میشود. د زوړ ښار مسجد، د هرات جامع جومات، روضه شریفه، اما دا او سلهاو نور جوماتونه باید ترمیم شي او دلته له تاسې نه طرحه غواړم.
بُعد بعدی، بالاحصارهای ما است. افغانستان از کشورهای کمی است که هنوز هم بالاحصارهایی دارد که خراب نشده است. اگر کشور دیگری این بالاحصارها را میداشت، تا به حال کدام افتخارها از اینها نمیبود. قلعه اختیارالدین، به فضل خداوند (ج) دوباره اعمار شد؛ اما غزنی، گردیز، کندز، بلخ بامی، جاهای دیگر و بالاحصار کابل مانده است. من هر کدام این را طبقهبندی نمیکنم، مگر ضرورت این است که جناب باوری صاحب، دورههای مختلف تاریخی ما، طبقهبندی شود؛ تا در آینده اینها با هم ارتباط داشته باشند.
من از حضور سکتور خصوصی ابراز امتنان میکنم؛ اول به خاطر نقشی که در توریزم داخلی ایفا کردید. توریزم داخلی یکی از نکات فراموششده است. امروز به پنجشیر بروید، یک قسمت زیاد سیاحین کندهار را بین آن پیدا میکنید؛ و اگر فیضآباد بروید، عین سیاحین هستند. پندار خو تاسې هلته کوئ، [خنده] ځکه چې ټول افغانان یې او په عین حال کې له پنجشېر نه یې په کندهار کې غواړو.
توریزم داخلی تنها نقطه سیاحت نیست، نقطه اتصال وحدت ملی ماست. چون هر نقطه افغانستان به هر افغان تعلق دارد و موجب افتخار و امید هر افغان است.
خصوصاً وزارت محترم معارف و وزارت محترم تحصیلات عالی باید زمینه شناخت وسیع محصلین را از میراث تاریخی، فرهنگی و طبیعی ما فراهم کنند. تر څو مو چې نه وي لیدلي، زړه مو ورباندې نه خوږېږي او یو دلیل چې هر ځای د افغانستان خپل بولم، ځکه د افغانستان ٣٤ ولایتونه ما لیدلي، کتلي او ورباندې ویاړم او هیله مې دا ده چې هر افغان ماشوم سره دې د خاورې داسې لېونۍ مینه پیدا شي لکه زه یې چې لرم، ځکه چې موږ د دې وطن په مینې باندې لېونیان یوو او دې باندې ویاړ کوو!!
از نگاه فرهنگ؛ فراموش نکنید که ابوریحان بیرونی، اساس درک فرهنگ را گذاشت. کتاب «الهند» که یکهزار سال پیش نوشته شده، هنوز هم یکی از مهمترین آثار فرهنگی تاریخ معاصر جهان است. یک آدمی که در رکاب یک فاتح رفت، سانسکریت را یاد گرفت و درک عمیق فرهنگ را پیدا کرد. ابن بطوطه را فراموش نکنید. هغه ورځ مې د پروان برخه بیا ولوسلته او فکر به دې کاوه چې بیا شمالي ډنډ حاضر موجود دی دلته.
نو ضرورت د دې دی چې موږ تورېزم ته د تروریزم د یو ضد وسیلې په توګه وګورو، تاسې په دې وغږېږئ او پر ځای ده چې تورېزم ته یا سیاحتو ته څه خنډونه ایجادوي.
زما برعکس درته عرض دی، تورېزم د تروریزم مخه نیسي، ځکه اوسنۍ نړۍ کې تورېزم یا سیاحت یا ګرځېدل د دې وسیله ده چې دوه انسانان چې پخوا یې هېڅ رابطه نه درلوده، بېرته سره مرتبط شي. من دهها نفر را در امریکا و اروپا دیدم که در دوران دهه دموکراسی، یا سالهای جمهوریت داود خان مرحوم، به افغانستان آمده بودند. آن کسی که افغانستان را به چشم دیده و در این جا نان خورده بود، و در درههایش گشته و در کوههایش بالا شده بود، دیگه رقم خاطره دارد. هغوی ته افغانستان تور ټکی نه و، هغوی ته افغانستان د مېلمه پالنې کور و. چیزی که آن توریستها به یاد داشتند، یک مملکتی بود که مهمانداری و آغوش باز داشت. هیچ وقت، یک کسی که به نیت نیک به خاک ما آمده بود، جز استقبال نیک و مهماننوازی سرتاسری، چیزی دیگر ندیده بود. او هغه افغانستان دی چې واقعي افغانستان دی، هغه افغانستان موجود دی، دا افغانستان به بیا را ژوندی شي او دا افغانستان به د ټولو کور وي.
من باز هم از همهتان تشکر میکنم؛ خصوصاً از جناب باوری صاحب و از ابتکار همهی همکارهای وزارت اطلاعات و فرهنگ، از حضور گرم همه شما استقبال میکنم. امید است که این سمینار، موجب پیشنهادهای مشخص و عملی و طرحهای واضح شود. اگر مردم فکر میکنند که قبل از وقت است، پیغام من به حیث خادم اولتان این است که پیش از وقت نیست. آماده باشید، صلح، ثبات و رفاه آمدنی است؛ به امید آن روز!
یشهسین افغانستان!
تل دې وي افغانستان!
زنده باد افغانستان