د آسیا-پاسفیک په سیمه کې د افغانستان اقتصادي دیپلوماسي او پراختیایي مشارکتونه

آسترالیا، اندونیزیا او سنګاپور ته د سفر په اړه مطبوعاتي کنفرانس کې د وینا

اساسي ټکي:

• اقتصادي وده: د یو متحرک اقتصاد د جوړولو لپاره له ملي سرچینو څخه ګټه اخیستنه.
• سیمه‌ییز اتصال: په آسیا کې د ټرانزیټ او سوداګرۍ په یو مرکز بدلیدل.
• د سرچینو مدیریت: د اوبو، ځمکې او کانونو په دوامداره توګه مدیریت کول.
• بشري پانګه: د هېواد د اصلي پانګې په توګه د ځوانانو وړتیا لوړول.
• نړیوالې همکارۍ: له نړیوالو شریکانو او د هغوی له بریالیو تجربو زده کړه.
• ښه حکومتولي: د ادارو پیاوړي کول او د اداري فساد له منځه وړل.
• سوله او امنیت: د پرمختګ لپاره د ثبات ډاډ ترلاسه کول.
• خصوصي پانګونه: د سوداګرۍ وده او د کاري فرصتونو رامنځته کول.

۲۰ حمل ۱۳۹۶

هموطنان عزیز، خواهران، برادران و اعضای محترم حکومت، تشکر از تشریف‌آوری همه‌تان!

موضوع بحث امروز ما، سفر من و هیئت محترم به کشورهای استرالیا، اندونیزیا و سنگاپور است.

چرا؟ از این جهت که ضرور است تا یک بُعد اساسی زندگی ما مورد توجه بنیادی قرار گیرد و آن بُعد، آینده جوانان ما و یک اقتصاد متحرک است که بتواند آینده هر افغان را تأمین کند.

افغانستان از برکت خداوند (ج)، یکی از غنی‌ترین ممالک دنیا است؛ اما فقیرترین مردم دنیا را ما داریم. غنای ما، غنای طبیعی و نسل جوان است. فقر ما، فقر عمومی است که هر شب، حداقل سیزده فیصد از مردم ما گرسنه به خواب می‌روند. از این جهت، زندگی ما و شما تنها به ایجاد امنیت و ثبات نمی‌تواند، خلاصه شود. ما باید بتوانیم از منابع سرشاری که خداوند (ج) به ما داده است، به شکل درست استفاده کنیم که هم نسل‌های فعلی و هم نسل‌های آینده افغانستان از آن بهره‌مند شوند.

او دا به څنګه کېږي؟ اول دا دی چې تشخیص وکړو، څه لرو؟ څه باید ورسره وکړو؟ په څه طریقه دا منابع په کار واچوو چې یو هوسا افغانستان جوړ کړو؟ او له چا نه یې زده کړو؟ د اوسنۍ دنیا په اقتصاد کې څو برخې خاص اهمیت لري: اول دا چې چا سره تجارت کوئ؟ چې سم تجارت ونه کړئ، آبادي نه راځي. بله دا چې چا نه پانګونه غواړئ؟ او درېیمه دا چې د چا نه نظم زده کوئ چې نظم راوړئ؟ دغه درې دلیله وو چې درې ملکونو ته لاړوو، اما اول زه غواړم په خلص توګه زموږ طبیعي پانګې باندې وغږېږم.

مهم‌ترین ضرورت افغانستان، موقعیتش است. در ۲۰۰ سال، این موقعیت، ما را رنج داده؛ اما به همین اندازه، هم‌وطنان گرامی باید بدانند که بدون ثبات افغانستان و یک افغانستان رابط، آسیا نمی‌تواند به هم مرتبط شود. بنابراین سرمایه‌گذاری بالای زیربناها و نهادهایی که افغانستان را مرتبط بسازد و واقعاً به قلب آسیا بدلش کند، ضروری است. امروز شریان‌های قلب آسیا محدود و بسته است. این شریان‌ها که باز شود در مملکت حرکت می‌آید. از این جهت است که دیدید در دو و نیم سال گذشته، شریان‌های آسیای مرکزی به روی افغانستان دوباره باز شد. اکنون در پی این هستیم که نه‌تنها شریان‌های خود را باز کنیم؛ بلکه وسیله ارتباط بین چین و ایران و اوزبیکستان ـ ایران باشیم. ما با وصل شدن به آسیا مرکزی، پنج تا هفت روز به اروپا می‌رسیم و با ارتباطات دیگر ما که تاپی یا کاسا است، انرژی سرشار آسیای مرکزی را به آسیای جنوبی انتقال خواهیم داد؛ اما هدف این است که افغانستان یک مرکز عمده ترانزیت و تجارت بین‌المللی شود. این ترانزیت، تجارت و مرکزی بودن ما در این عرصه، ضرورت به سرمایه‌گذاری بالای زیربنا دارد و پلان‌گذاری بسیار دقیق زیربنا به کار است.

موضوع دوم، آب ماست. غیر از کشور چین، ما منبع آب برای تمام همسایه‌های خود هستیم؛ اما خود ما از دو چیز بنیادی رنج می‌بریم: یا سیل است و یا خشکسالی. یک چیز عجیب رخ داده که نسل شما، چون اکثریت‌تان به فضل خداوند (ج) نسلی هستید که افغانستان را به ثبات خواهد آوردید، باید متوجه‌اش باشید. هلمندی صاحب(۱) تشریف ندارد که خاصتاً بالای این مسئله کار کرده است. اکنون اسناد تثبیت می‌کند که افغانستان در بیست و پنج سال گذشته، یک درجه به صورت اوسط گرم شده است. کشور ما، بندهای طبیعی دارد و این بندها، کوه‌های آن است که در آن برف ذخیره می‌شود. از ماه حمل به بعد، برف به صورت طبیعی و تدریجی آب می‌شد و سیستم آبیاری ما را تأمین می‌کرد. حال، برف دفعتاً می‌بارد و یا به شکل باران بدون ذخیره شدن آن در بندها جاری می‌گردد که ما زندگی زراعتی خود را پیش برده نمی‌توانیم. از این خاطر، مدیریت آب، یکی از حیاتی‌ترین مسئله برای افغانستان است.

سرمایه سومی ما، زمین است. ما زمین برای زراعت للمی و آبی، و چراگاه داریم. از همه‌ی این‌ها، ما در گذشته به انواع مختلف استفاده می‌کردیم که یک مملکت خودکفای زراعتی بودیم و یا صادرات می‌داشتیم؛ اما امروز، واردات زراعتی زیاد داریم.

درېیمه پانګه زموږ طبیعت، دا غرونه، دا درې او دا دښتې دي. نن آرامي نشته، مګر سبا به ان‌شاءالله‌تعالی آرامي راشي او کومه کلتوري پانګه چې موږ لرو، په دې به افغانستان کې بیا ان‌شاءالله‌تعالی د تورېزم لوی مراکز ووینئ.

څلورمه پانګه زموږ معادن دي. زموږ ۳۳ فیصده معادن هم د هوا له لارې او هم د ځمکې له لارې سروې شوي دي، مګر نور یې پاتې دي، یعنې ٦٧ فیصده پاتې دي. دا ۳۳ فیصده چې سروې شوي څه ښيي؟ افغانستان د مسو او اوسپنې لوی کانونه لري. دومره مرمر لرو چې ۴۰ کالو لپاره ټولې منطقې ته کفایت کوي. زموږ لاجورد په دنیا کې بې ساري دي. نور عناصر چې وگورئ هم همداسې... او خصوصاً هغه څه ته چې نادره عناصر وايي، ۱۷ یې په طبیعت کې دي او ۱۴ یې په افغانستان کې دي. تاسو پوهېږئ چې د پخواني شوروي اتحاد او اوسني ایران جیولوجیستانو په افغانستان باندې څه نوم ایښی و؟ د مندلیف جدول! د مندلیف جدول هغه کیمیاوي جدول دی چې ټول کیمیاوي عناصر په کې دي، نو افغانستان ته دوي د منديليف جدول وايي. هر وار چې ورباندې غږېږي وايي دا يوه عظيمه سرشاره پانګه ده.

پنځمه پانګه ګاز او تېل دي. شپږمه پانګه افغانانو سره پیسې دي. په دوبۍ کې تخمین کوي چې يوازې افغانان ۱۸ میلیارده ډالر لري. په پاکستان کې اټکل دا دی چې ۱۰ میلیارده ډالر لري. دا چې ټول سره را ټول کړئ یو لوی مقدار پیسې دي. اما دا پیسې پانګه نه ده، ځکه موږ او تاسې ته کار نه ایجادوي، اکثره یې بهر دي.

زموږ بله لویه پانګه تاسې یئ، ۶۵ فیصد مردم افغانستان زیر سن ۲۵ سال هستند و این یک سرمایه عظیم کاری است و ظرفیت نسل نو ما، یک ظرفیت عظیم می‌باشد.

ششم، ما شرکای متحد و متحدین با اصول داریم که توانستند در کنفرانس وارسا، ۱۵ میلیارد دالر را برای امنیت و ثبات افغانستان، همراه ما کمک کنند و در کنفرانس بروکسیل، ۱۵.۲ میلیارد دالر برای رفاه افغانستان کمک کنند. مشکل ما در کجاست؟

اول، ما سه مشکل بنیادی داریم: مشکل اول ما، تروریسم و جنگ است. مشکل دوم ما، مواد مخدر و مشکل سوم، تصویر ما از فساد اداری است. چون یک مملکت که خود را دوامدار فاسد بگوید، دیگران چگونه بالایش اعتبار کنند؟ از این جهت، یکی از اهداف عمده ما، در برابر دنیا این است که افغانستان نو و نسل شما را به دنیا تشریح کنیم که ببینید در افغانستان هم تجربه و هم تعلیم و تعهد با هم وجود دارد که در این سفر مراد صاحب،(۱) خانم نرگس،(۲) میوندی صاحب،(۳) داکتر صاحب و غالب صاحب(۴) بودند. تجربه‌ای از این سه ممالک چرا برای ما مهم است؟

اول، استرالیا ۱۳، ۲۳ میلیون نفوس دارد و یکی از پیشرفته‌ترین ممالک دنیا است. عضو جی ۲۰(۵) یا بیست اقتصاد بزرگ دنیا است. ۴۲ استرالیایی جان‌های‌شان را در افغانستان از دست داده و ۱۸۵۰ استرالیایی در افغانستان خدمت کرده‌اند و ۲۷۰ استرالیایی، امروز همراه ما در بخش امنیتی کار می‌کنند. یکی از مهم‌ترین چیزهایی که استرالیایی‌ها برای ما انجام دادند - نمی‌دانم چقدر از هموطنان از آن باخبر هستند - این‌ها به تقاضای من که دو و نیم سال پیش، پیشنهاد کرده بودم که ماین‌ها برای نیروهای امنیتی و دفاعی ما یک خطر بسیار بزرگ است، در کم‌ترین فرصت، یک آله را اختراع کردند که صد هزار واحدش را در سال ٢٠١٥ م. و پنجاه هزار واحدش را در سال ٢٠١٦ م. دادند. وقتی از یک پُل، قوایی ما عبور می‌کردند، توسط این آله، از انفجار بمب‌ها جلوگیری کردند و این یک نمونه عجیب بود. چون صنعت‌کاران، پوهنتون‌ها و مخترعین استرالیا با وزارت دفاع و حکومت‌شان یکجا شدند که این را در زودترین فرصت برای افغانستان ایجاد کنند.

استرالیایی‌ها، زیادتر از یک میلیارد دالر استرالیایی برای افغانستان کمک کرده‌اند؛ اما این‌بار تمرکز ما بالای این بود که از تجربه موفق استرالیا چه رقم استفاده کنیم و این تجربه‌ها در کجا است؟

اول، مدیریت آب است. استرالیا یکی از بهترین سیستم‌های مدیریت آب را دارد. د دوی يو سيند د افغانستان يو نیم برابر ساحې ته اوبه ورکوي او د دې سيند هره برخه په يوه موډل باندې ده چې د هغه اساس مديريت کېږي. موږ د سيندونو پنځه مختلفې حوزې لرو، په دې برخه کې به دوی موږ سره مرسته وکړي چې دا بندونه چې جوړوو يو له بل سره به څنګه ارتباط نيسي؟

نکته دوم، استرالیا یکی از پیشرفته‌ترین سیستم‌های زراعت را دارد و هم‌چنین سیستم‌های مالداری را که در هر دو بخش، ما را همکاری بسیار اساسی خواهد نمود.

سوم، استرالیا یکی از عمده‌ترین صادرکننده‌های معادن است. از زغال سنگ گرفته تا معادن دیگر، که امروز یک قسمت عمده واردات چین و جاپان از استرالیا می‌آید. در بخش معادن، نوع کمک استرالیا بسیار فرق دارد؛ به این معنی که شرکت‌های خود را روان نمی‌کند که باز صدها کار دیگر پیش بیاید. افراد بسیار کم را به صورت بسیار منظم استخدام می‌کند. طور مثال، در وزارت مالیه دو متخصص استرالیایی، تقریباً کار عمومی صد نفر متخصص را انجام می‌دهند. هر سه ماه بعد می‌آیند و دو تا سه هفته را سپری می‌کنند و کارشان این است که ما را یک چهارچشم نو بدهند که سیستم‌سازی را به صورت اساسی ببینیم و نکته دیگر این است که در بخش امحای مواد مخدر، ما باید به صورت اساسی با همدیگر همکاری کنیم.

راجع به سه مشکل اساسی اشاره کنم: مشکل اول این است که از جنگ در افغانستان تعریف به این شده که درازترین جنگ امریکا در افغانستان است، درازترین جنگ استرالیا و یا جنگ دیگران است. دیدگاه ما چیست؟ جنگی که در کشور ما جریان دارد، جنگ افغانستان نیست؛ بلکه جنگ در افغانستان است. دلته د ځمکې او آسمان فرق ده، به این معنی، جنگ در مقابل تروریسم است و دو طرف قضیه این است که نهادهای تروریستی و طرفداران‌شان می‌خواهند که این خطه مقدس را به یک پایگاه بی‌ثباتی جهانی بدل کنند. ما برعکس می‌خواهیم این را به نکته ثبات و رفاه بین‌المللی مبدل کنیم. بنابراین، جنگ بر سر دو مفکوره است و نهایت ضرور می‌باشد که نوعیت این جنگ را بدانیم.

جنگ دوم، جنگ مواد مخدر است. به تخمین من در شانزده سال گذشته، حداقل ٨٠٠ میلیارد دالر از مواد مخدر حاصل شده است؛ اما قسمت زیاد از این درآمد، در ممالکی که از آن ترانزیت و یا مصرف صورت می‌گیرد، ذخیره شده است. بنابراین به جای اینکه ما این را شرم خود بدانیم، یک نکته می‌دانیم که بازهم همکاری بین‌المللی را می‌خواهیم. تمام تمویل مواد مخدر، باید زیر مقررات بین‌المللی بیاید. بیایید قاچاقبران درجه اول را گرفتار و جایدادشان را در هر کشور که است، ضبط کنید، افغان‌ها کف خواهند زد. ما قاچاقبر نیستیم، یک عده‌یی محدود قاچاقبر است. این ملت، ملت باعظمت است، مثل که ما در صف اول جنگ قرار داریم؛ اما جنگ را به خاطر ثبات تمام دنیا می‌کنیم و این جاست که اگر دیدگاه تغییر کرد، نوع همکاری نیز تغییر می‌کند.

سوم، فساد اداری است. فساد دو بخش دارد: یکی اعمالی که جلوگیری کنید و دیگری نکته مثبت است که چطور سیستم و نظام می‌سازید، و شفافیت و مؤثریت را ایجاد می‌کنید. از این جهت، نوع حکومت‌داری مهم است و در تمام این بخش‌ها، استرالیا حاضر به همکاری می‌باشد و این یک کمک بسیار بزرگ است. در حدود هشتاد هزار افغان امروز در استرالیا هستند و نکته افتخار ما در این است که در حدود شش هزار اولاد اینها، امروز ماستری و دکترای‌شان را در پوهنتون‌های استرالیا می‌خوانند. نسل اول باشد یا نسل‌های دوم، سوم و چهارم، طبق قانون اساسی افغان است و ان‌شاءالله‌تعالی همه این‌ها در آبادی افغانستان سهم خواهند گرفت و این یک سرمایه بسیار بزرگ اجتماعی ماست و ان‌شاءالله‌تعالی مورد توجه همه‌جانبه خواهد بود.

اندونیزیا ٢٥٠ میلیون نفوس دارد و بزرگ‌ترین کشور دارای نفوس اسلامی در جهان است. اندونیزیا برای ما چه درس دارد؟

اول، فکر می‌کنید که افغانستان غیر مرتبط بود؟ اندونیزیا ١٧ هزار جزیره است، از ٧٠٠ الی ٧٥٠ زبان و قبیله مختلف در اندونیزیا است. چهل سال پیش، اندونیزیا از فقیرترین ممالک آسیا بود. وقتی که هالندی‌ها، اندونیزیا را ترک کردند، هزار نفر تعلیم‌یافته و هشت نفر انجنیر داشت؛ اما اندونیزیای امروز، یکی از بزرگ‌ترین اقتصادهای دنیا و جز ممالک جی ٢٠ است. اندونیزیا، خصوصاً در ظرف بیست سال گذشته، فقر را از چهل فیصد به یازده فیصد تقلیل داد و یک پروگرام عظیم مرتبط ساختند که کل اندونیزیا را در بر گرفتند؛ اما نکات دیگر مشترک ما: اول، وجه اشتراک ما، دین مبین اسلام است. ٨٥ فیصد مردم اندونیزیا مسلمان است و نهادهای اجتماعی اندونیزیا که با الهام از دین مقدس اسلام، خدمات ارائه می‌کنند، میلیون‌ها مردم را در بر می‌گیرد.

موږ د استقلال په جومات کې لمونځ وکړ. د استقلال په جومات کې دوه سوه زره نفره ځایېږي. دوه سوه زره نفر په یوه جماعت کې ځایېږي! اما عمده ترین شی دا و چې د علماو دا ټول بنسټونه خیریه کارونه کوي، روغتونونه لري، مکتبونه لري، پوهنتونونه لري او دا یې ټول د یوه ستر تمدن په عظیم تدبیر سره راوړي. اندونیزیا ته اسلام د تورې له لارې نه، د صوفیانو او تاجرانو له خوا لاړ او نن د اندونیزیا او افغانستان مشترک ټکی دا دی چې موږ په ډېر ویاړ د واقعي اسلام استازیتوب کوو. یو کوچنی اقلیت دی، زموږ په نامه غواړي د عظیم ملت رنګ بد کړي او دا موږ لپاره د منلو وړ نه ده. نو دلته ډېره لویه مشترک وجه ده، دې باندې ټینګ درېدلي یوو او موږ باید خپل آواز جګ کړو. ځکه د نړۍ راتلونکی په همغږۍ باندې دی، یو بل سره په راشه درشه باندې دی او دا مه هېروئ. هغه څه چې ما اندونیزیا ته نن وویل او د دوی هم په یاد وو، دا وو چې زر کاله پخوا له هغه ستر تمدن نه چې د اسلام تمدن و، یو قاضي د مراکش نه راغی قاهرې ته، له هغه ځایه راغی افغانستان ته، بیا لاړ هند ته او همدا سې تر مالدیف پورې ورسېده، هر چېرته یې قضاوت کولای شو. دا ځکه چې یو نظام و، یو ترتیب و. نو اندونیزیا سره موږ د همکارۍ او همغږۍ شپږ سندونه امضا کړل، تفصیل یې درسره شته.

و نکته دیگر این است که اندونیزیا امروز بزرگ‌ترین اقتصاد کشورهای آسیا را تشکیل می‌دهد و اقتصاد مجموعی آسیا ٢٧٠٠ میلیارد دالر در سال است و این یکی از کلان‌ترین بازارها است. یک هیئت از سرمایه‌گذارهای اندونیزیا در ظرف چند ماه آینده ان‌شاءالله‌تعالی به افغانستان خواهند آمد و بازاریابی و سرمایه‌گذاری متقابل یکی از اساسات ما است.

اندونیزیا در عین حال، کشوری است که از دیکتاتوری به دموکراسی رفت و تمام تضادهای داخلی خود را از راه سیاسی حل کرده و این یک درس بسیار بزرگ است. از این جهت، شخصیت‌های برجسته اندونیزیا، هم همراه شورای عالی صلح و هم همراه دولت افغانستان کار خواهند کرد که در سطح داخلی کشور و جهان اسلام بتوانند، ممد پروسه صلح ما واقع شوند. نکته دیگر اندونیزیا که برای ما درس بسیار مهم دارد؛ این است که در حوادث طبیعی اندونیزیا واقعاً تبحر پیدا کرده است. سونامی را به یاد داریم، یک کشتی عظیم را دیدم که سه صد یا چهارصد متر در داخل شهر آمده بود. حالا از آن یک موزیم ساخته‌اند. به این اندازه موج کلان بوده است. این کشور سالانه یا با زلزله یا سیلاب سر و کار دارد، همه اینها وجه اشتراک ماست و از این جهت نوعی همکاری خاص ایجاد خواهد شد.

آخرین کشور، سنگاپور است. در سال ١٩٦٥ م. سنگاپور استقلال خود را گرفت و از مالیزیا جدا شد. یکی از بزرگ‌ترین علماء آن وقت که گومار مردل نام داشت، یک کتاب در سه جلد نوشته کرده بود به نام «درامه آسیا»، پیش‌بینی او این بود که سنگاپور از نگاه اجتماعی انفلاق خواهد کرد. سنگاپور از یک کشور دنیای سوم و از یک نسل، خود را به کشور دنیای اول بدل کرد. مهم‌ترین وجیبۀ این چیست؟ سنگاپور، هیچ نوع منابع طبیعی ندارد، نیمی آب آشامیدنی خود را هم وارد می‌کند؛ اما امروز یکی از بزرگ‌ترین مراکز سرمایه‌گذاری سرتاسری آسیا و موفق‌ترین نوع مدیریت نسل نو، سرمایه بشری و خصوصاً پالیسی اجتماعی خود است. اساس پالیسی اجتماعی سنگاپور بر سر دو اصل بنا شده است: خانه قابل استطاعت و کار مؤثر. در اینجا هم درس‌های بسیار واضح است و در این بخش هم سنگاپور برای ما درس دارد. مهم‌ترین بخشی را که ما همراه سنگاپور، همکاری خواهیم داشت، این است که معین‌ها، رؤسا و مسوولین اداره‌های مستقل ما، باهم به حیث تجربه مشترک به سنگاپور خواهند رفت تا ببینند، یک سیستمی که واقعاً کارآمد، انعطاف‌پذیر و پاسخگو است، چگونه به دست آمده می‌تواند؟ چه رقم کار می‌کند و چه رقم ایجاد می‌شود؟ از سنگاپور هم یک هیئت به دیدن افغانستان خواهد آمد، در هر یک از این کشورها (استرالیا، اندونیزیا و سنگاپور) یک قسمت عمده بحث ما، با سرمایه‌دارها بود؛ چون آینده ما به انکشاف منابع ما تعلق دارد و نوع استفاده مؤثر از این منابع، برای ما حیاتی است.

زه بیا هم غواړم د همکارانو نه، مراد صاحب نه چې د افغانستان په استازیتوب يې ټولې موافقتنامې امضا کړې، نرګس نهان صاحبې نه چې تاسې پوهېږئ د معادن او پټرولیم د وزیرې په حیث معرفي شوې ده، میوندي صاحب نه، غالب صاحب نه او هلمندي صاحب نه چې نن نشته، د هیئت غړو او همدارنګه د نورو ټولو نه مننه وکړم.

زه غواړم د دې فرصت نه په استفادې زموږ له دوو ډېرو بریالیو سفیرانو نه مننه هم وکړم. ویسي صاحب(۱) په آسترالیا کې زموږ سفیر دی او یوه میاشت کېږي چې تللی، اما په فضل د خدای (ج) ډېر بریالی دی، و رویا رحمانی سفیر ما در اندونیزیا واقعاً از موفق‌ترین سفیرهای ما در کشور اندونیزیا است. ارتباطات و نوع همکاری را که ایجاد کرده، از افغانستان نو نمایندگی می‌کند.

مردم هر کس در دنیای خود می‌باشند، یکی از نکات بسیار مورد تعجب در اندونیزیا این بود که آنها فکر می‌کردند، هنوز هم که طالبان در کشور هستند، چطور یک سفیر زن را روان کردید؟ باز توضیحات واضح آمده که نسل نو و زنان افغانستان، هم از عقاید اساسی دین مبین اسلام و هم از فرهنگ ملی ما و همچنین از دانش و تجربه بین‌المللی نمایندگی می‌کنند.

تشکر. اگر سوال باشد من در خدمت‌تان هستم.

پوښتنې او ځوابونه

خبریال: تاسې تل په افغانستان کې د پانګونې غوښتنه کوئ هم له ملي پانګوالو او هم له بهرنیو نه، څه موده وړاندې د سعودي نه هم یو پانګوال راغلی و چې تاسې ترې ورته غوښتنه درلوده، خو تر ډېره نیوکې دا دي چې دلته زمینه نه ده مساعده. تاسې دې سره څومره هم نظره یاستئ؟ بل دا چې تاسې آسټرالیا کې د اوبو مدیریت ته اشاره وکړه، په افغانستان کې هم ډېرې اوبه دي، خو کونړ سینـد چې له ډېرو کلونو راهیسې دغه اوبه ګاونډي هیوادونو ته بهېږي، مشخصاً مو د کونړ سیند یا د افغانستان د نورو سینـدونو په اړه له هغوی سره خبرې وکړې؟ یوازې په کونړ سیند چې موږ د برېښنا بندونه جوړ کړو نه یوازې افغانستان، بلکې د سیمې هیوادنو ته هم برېښنا ورکولای شوو، په دې مو هم ورسره خبرې وکړې؟ بل د سېمټو مسئلې ته راځوو، د پلخمري همدارنګه د جبل السراج سېمټ، په هرات کې هم یوه فابریکه موجوده ده، خو نیوکې دا دي چې په دې باندې پانګونه نه کېږي، ولې حکومت یوازې توان نه لري چې پانګونه وکړي چې د سېمټو له واردولو خلاص شوو یا هم نورو پانګه والو یا خصوصي سکتور ته په دې کې ونډه ورکوي؟

جمهور رئیس: اول د سېمټو په اړه غږېږو. د غوري سېمټو فابریکې درېیمه برخه آماده ده، ولې حکومت؟ ځکه که حکومت په سېمټو باندې پانګونه وکړي، په مکتب باندې څوک پانګونه وکړي؟ ګرانه وروره، د حکومت چې څومره په زېربنا کې ونډه کمه شي، هغومره په بشري برخې باندې پانګونه کولای شي. په دې باندې پوه شئ چې نن باید زموږ مکتبونه په بنیادي توګه تغییر وکړي. زه به یو مثال درکړم، له هرات نه ځینې خویندې او ورونه راغلل، ماته یې همدې کوټه کې وویل چې هرات ته کتابونه نه دي رسېدلي، ما ټیلیفون وکړ معین صاحب شینواري ته. ویل یې چې ستونزې دي. هرات ته مې ټیلیفون وکړ چې ولې کتابونه نه دي در رسېدلي؟ پوهېږئ چې څو میلیونه کتابونه نه دي رسېدلي؟ ٦،٩ میلیونه کتابه کوچنیانو ته نه وو رسېدلي. بېرته مې ټول راټول کړل. ویل مې خبره څه ده؟ وايي هغه خلک چې پیسې ورکوي ـ تاسې چې ورته ډونران وایئ ـ هغوی د پوهنې وزارت په ټرانسپورټ باندې نتيجې ته نه دي رسېدلي. دې څو ورځو کې موږ یوه لار پیدا کړه چې اووه میلیونه کتابونه ورسوو. خبره دا ده چې نن مکتب پانګه غواړي، پوهنتونونه پانګه غواړي خصوصاً تخنيکي برخه. که موږ پانګه غواړو، نو اول باید خپله بشري قوه برابره کړو. د افغانستان کرنې ته وګورئ. د ګاونډیانو په پرتله د وریجو او غنمو تر ټولو ټیټ تولید په افغانستان کې دی، ځکه واردات لرو. د ارزښت زنځیر١ وايي له دهقانه تر مستهلکه پورې دا شی باید برابر کړو. دا زموږ او ستاسې اختیار په کې ده. هر څومره چې خصوصي پانګه راځي، په هماغه اندازه دې ته زمینه برابرېږي چې دولت په اساسي ډول بشري پانګې ته راشي. او سیمنټ آسانه نه دي، د سیمنټو هره فابریکه له ١٥٠ تر ٤٠٠ میلیونو ډالرو پانګه غواړي. بل دا چې دې برخه کې عمده مواد ټول دولتي دي. د سیمنټو ٦٠ فیصده اړتیا انرژي ده. یا باید د ډبرو سکاره ولرئ یا باید برق ولرئ یا باید ګاز ولرئ چې برق ورباندې وچلوئ. اوس څلور برخې پانګونې ته آماده دي. د دې لپاره په شدت کار روان دی چې څنګه شریکان پیدا کړو؟ اما له بلې خوا، که چېرې هر وار تاسې یو شی ورکوئ چې په قانوني توګه نه وي، په اصولي توګه نه وي او په سنجول شوې توګه نه وي، نو بیا خرابېږي.

دویمه برخه، آیا بریالي شوي یوو که نه چې پانګه جذب کړو؟ یو څو مثاله به ستاسې خدمت ته درکړم: اول کجکي بند ته وگورئ، د کجکي بند اوله برخه پس له څلوېښت کالو خلاص شوه. دویمه برخه یې همدا لته تاسې ولیده چې لاسلیک شوه، له دې به ١٠٠ میګاواته نور برق په لاس راشي، مګر د هغه پسې یو میلیارد متر مکعبه نورې اوبه راځي او دا ټوله پانگونه چا کړې؟ ستاسې باور کېږي چې هلمند کې یوه ترکي کمپنی ده! د قرارداد په آخري برخې مو نن هم بحث کړی. ان‌شاءالله‌تعالی په څلور ورځو کې به خلاص شي. اما دوه سوه میلیونه ډالر که په دې بند راځي، نتیجه یې دا ده چې ٢٠٠ میلیونه ډالر به بل ځای کې خوشې کېږي. د ګاز په برخه کې وگورئ. د بیات انرژي کمپنی چې افغان بیسیم یې څښتن دی، د دوی په مرسته به لومړي وار لپاره ٥٠ میګاواته برق د افغانستان په شمال کې په انرژۍ بدل شي او دا کار زر کېږي ان‌شاءالله‌تعالی. همدارنګه الکوزي ٦٠٠ میلیونه ډالر پانگونه وکړه چې شپږ نوې فابریکې جوړې کړي.

بله برخه، تدارکات ټیټ و پړک وو. د تدارکاتو مدیریت چې مو په لاس کې واخیست، نتیجه یې دا شوه چې اوس ١٤ سکتوره په خپلو پښو درېدلي دي. دلیل یې دا دی چې ٢٥ فیصده ترجیحات داخلي پیداوار ته ورکول کېږي. نو دوه لارې لرئ: یوه دا ده، که د دولت خریداری ته وگورئ، ٢٠ فیصده یې موږ GDP ده خو که دا ټیټ و پړک وي او لاه شي، پرچون یې واخلئ، نو یو رقم نتیجه ورنه اخلئ، اما که دا په عمده بدل کړئ، بله نتیجه ترې په لاس راځي.

د سیندونو په برخه کې، په ټولو سیندونو باندې د کار کولو لپاره اول شی چې په کار دی، هغه یې موډلونه دي چې څومره اوبه لري؟ موږ خو له بده مرغه څه سټېشنونه چې درلودل، ټول تالا شول. اوس د سیندونو په موډلونو باندې کار اوله خبره ده. پس له هغې نور کارونه.

د کونړ په سیند باندې سخت اخته یوو. د کونړ په سیند باندې د برق د تولید لپاره د بندونو په کار کې آخري مراحلو ته نه یوو رسېدلي، اما داسې سیند په افغانستان نشته چې اوس ورباندې اخته نه یوو. سلما بند په فضل د خدای جل جلاله خلاص شو. ٦٥٠ میلیونه متر مکعبه اوبو په لاس راغلې. هلمند سیند مو په لاس کې دی، نور سیندونه هم دي، اما دا اوس مدیریت غواړي. مدیریت یوازې دا نه دی چې بند جوړ شي، بلکې بند باید په اقتصادي توګه او په موثره توګه جوړ شي چې نتیجه یې وگورو. او همدارنګه چې هر ځل لس میلیونه، پنځوس میلیونه یا سل میلیونه پیسې سپموئ، په هغو پیسو باندې نور شیان جوړوئ.

خبریال: زه ستاسې د بهرني سیاست په اړه پوښتنه کوم، همدارنګه د سولې کنفرانس په اړه او همدارنګه له روسیې سره د دیپلوماتیکو اړیکو په اړه.

جمهور رئیس: همسایه ګان، دنیا، اسلامي نړۍ، نړیوال همکاران او موږ ټول سره یوځای کار او همکاري کوو. موږ د سولې خبرو اترو سره، په ثبات خبرې کوو او دا خبرې د ثبات لپاره په مخ روانې دي، ځکه په بې ثباتۍ کې د هېچا ګټه نشته او هرڅوک چې فکر کوي چې بد او ښه تروریست وجود لري، هغوی اصلا اشتباه کوي. روسیې ته هم د تروریزم خطر مواجه دی لکه سنپترزبورګ، استکهلم او نور ځایونه... ټولو ته دا واضح شوه چې دا یوه محلي یا سیمه‌ایزه پدیده نه ده، دا یو نړیواله پدیده ده او د دې د حل لپاره موږ باید خبرې سره ولرو څو دغه پدیده له منځه یوسوو.

خبرنگار: پیشتر به معادن اشاره نمودید، بخشی از معادن افغانستان را به گونه غیر قانونی کسانی استخراج می‌کنند که با طالبان یا گروه‌های مسلح مخالف دولت مستقیم ارتباط ندارند، این‌ها مرتبط می‌شوند به گروه‌های مافیایی که شما بعضی اوقات از آنها به عنوان باغیان نام برده‌اید. در کمتر از دو و نیم سال از عمر حکومتی که شما در رأس آن قرار دارید، باقی مانده، چه قدر مطمئن هستید که جلو گروه‌های مافیایی و گروه‌هایی که به اصطلاح افراد مسلح غیر مسوول هستند را بگیرید؟

رئیس‌جمهور غنی: یک بخشی از آن، ایجاد نوعی از سرمایه‌گذاری است که معادن ما به سرمایه بدل شود، عوض آن‌که به یک خطر عمده بدل شود. از این جهت است که نوع قانون‌گذاری، سرمایه‌گذاری و فراهم کردن شرایط امنیتی برای این سرمایه‌گذاری، در رأس کار ما قرار دارد. چرا از معادن شروع نکردیم؟ از خاطری که معادن، مثل یک ثروت آنی است که اگر نهادهای قوی نداشته باشیم، عوض آن‌که فساد را از بین ببرد، آن را زیاد می‌کند. تنها مملکتی که توانست ثروت طبیعی خود را اول مدیریت کند، ناروی بود، حتی در هالند یک کشور نهایت قانون‌مند، پولی که دفعتاً آمد، کل تعادل را از بین برد.

معادن را ما باید به صورت تدریجی و پایدار انکشاف بدهیم؛ چون غیر از آن دچار مشکل می‌شویم. تجربه ایران، اندونیزیا، وینزویلا و ده‌ها مملکت دیگر را که در ابتدا دفعتاً ثروتمند شدند، ببینید. مدیریت کردن پول، کار بسیار مشکل است. از این جهت بود که من می‌خواستم، اول از موقعیت و زراعت ما شروع کنیم؛ چون بدون زراعت در افغانستان ثبات نمی‌آید.

موضوع دوم، امنیت است، در بخش امنیتی چی می‌کنیم؟ پلان چهارساله‌ای را که ساختیم، در کنفرانس وارسا، اساس طرح ما بود. ان‌شاءالله‌تعالی در چارچوب این پلان، شما شاهد امنیت سرتاسری خواهی بود. سال ١٣٩٤ ، سال بقای ما بود، در حدود یک صد و چهل هزار عسکر بین‌المللی بودند که همراه این‌ها، شش‌صد و پنجاه هزار قراردادی بود، این‌ها از افغانستان برآمدند. قوای امنیتی و دفاعی افغانستان مثل یک جوان دوازده ساله بود که دفعتاً بار یک مرد سی ساله را بالایش انداخته باشد، ما در عین حال که همراه آتش روبه‌رو بودیم، ساختمان می‌ساختیم. نهادهای امنیتی ما در حال اصلاحات هستند؛ اما اصلاحات تکمیل نشده و این چارچوب چهارساله ان‌شاءالله‌تعالی نتیجه این را خواهد داشت.

قسمت دوم، سوء استفاده از معادن است. نکته عمده‌ای که امروز در بحث شورای عالی اقتصاد بود، همین است. یک طرف آن ایجاد زنجیره‌های ارزش است، اگر تالک، کرومایت، نفرایت یا احجار نیمه‌قیمتی ما به صورت قاچاق صادر می‌شود، دلیلش این است که ما به حیث یک دولت به این قادر نشدیم که راه مشروع و معقول آن را ایجاد کنیم. از این جهت است که سرمایه‌گذاری بین‌المللی در این بخش‌ها و صادرات احجار قیمتی و نیمه‌قیمتی یکی از موارد بحث ما همراه آسیا است. لاجورد را کسی دیگر ندارد، هر عنصر عمده را که ببینید، این پس به این تعلق دارد که بحث نماییم.

تخمین این است که احجار نیمه‌قیمتی و قیمتی ما را در پاکستان در سال یک میلیارد دالر استفاده می‌کنند، چون آن‌جا پالِش و ترتیب می‌شود و از آن‌جا صادر می‌گردد، از این جهت است که ایجاد همین مناسبات تجارتی واردات و صادرات، نکته بنیادی است.

قسمت دوم، سوء استفاده در بعضی جاها وجود دارد، چون امنیت سرتاسری در همه جا تا به حال به دست ما نیامده است، در چهار سال آینده هدف ما واضح است که کنترل منابع طبیعی خود را به دست گیریم تا نسل‌های آینده افغانستان به صورت اساسی از آن استفاده کنند.

به خیر باشید.