بزرگداشت از یک شخصیت دوراندیش: تجلیل از زندگی و میراث محمد موسی شفیق
بیانیه در سیمینار بینالمللی علمی جهت ارجگذاری به زندگی و آثار شهید محمد موسی شفیق
نکات اساسی:
- خدمت قهرمانانه: محمد موسی شفیق با شجاعت و اخلاص کامل به افغانستان خدمت نمود.
- تسلط بر دانش: او در علوم اسلامی، شرقی و غربی به مدارج عالی و تخصص دست یافته بود.
- رهبری سیاسی: وی در مقام صدارت عظمی، نقش ارزندهای در شکلدهی حکومتداری ایفا کرد.
- سهم فرهنگی: او به عنوان نویسنده و شاعر، غنای خاصی به ادبیات و فرهنگ افغانستان بخشید.
- اصلاحات حقوقی: او در تدوین و انکشاف قوانین مدنی و جزا در کشور سهم بنیادی داشت.
- اعتدال و وحدت: وی همواره مبلغ ثبات، توازن و همبستگی ملی در جامعه بود.
- دفاع ملی: او از منافع ملی افغانستان حفاظت نموده و روابط مبتنی بر احترام متقابل را ترویج میکرد.
- میراثِ تلاش: زندگی او گواه آن است که با نزاهت و پشتکار میتوان تأثیرات ماندگاری بر تاریخ گذاشت.
۲۱ جدی ۱۳۹۵
بسم الله الرحمن الرحیم
د مرحوم شفیق محترمې کورنۍ، جناب محترم قدرمن ورور د مشرانو جرګې رئیس، د علماو د شورا رئیس، جناب اتمر صاحب، جناب وزیر صاحب خارجه، د کابینې محترمو غړو، ټولو محترمو میلمنو، اهل قلمو، د مرحوم شفیق او د ادب، تاریخ او د دیپلوماسۍ استادانو، جناب ډاکتر صاحب زیدان، ښه راغلاست! خوش آمدید، خوش کلدینګ!
قدرمنو حضارو!
خوشحاله یم چې د وطن د یوه واقعي خدمتګار، یو فاضل شخصیت او یوه شهید صدر اعظم، محمد موسی شفیق د یاد او قدردانۍ نړیوال علمي سیمینار جوړیږي. د دې سیمینار د جوړولو لپاره د موظف کمیسیون له عزتمنو غړو، له محترم خارجه وزیر، د ملي امنیت له محترم سلاکار او نورو ټولو هغه کسانو مننه کوم په شمول د استاد غضنفر، استاد لعل پاچا آزمون او نور ټول اهل قلمو او دده علاقه مندو خلکو چې د دې سترې غونډې بندوبست یې وکړ. دغه راز له ټولو هغه پوهانو مننه کوم چې په دې مناسبت یې لیکنې او څیړنې کړي دي.
حضار گرامی!
میخواهم سخنان خود در مورد شهید شفیق را از جلسه لویه جرگه قانون اساسی ۱۳۴۳ آغاز کنم.
این جلسه در قصر سلامخانه ارگ بود. علما و بزرگان افغانستان از جاهای مختلف کشور در این جرگه آمده بودند تا مسوده قانون اساسی را ارزیابی کنند. در میان این جمع، یک پدر ریش سفید و پسر جوانش هم شامل بودند. پدر پیر در موضوعات قانون اساسی انتقادهایی داشت؛ ولی پسر جوانش که منشی کمیسیون تدوین قانون اساسی بود، برای قناعت دادن پدرش استدلال میکرد.
این بحثِ جالب و دلچسپ در حقیقت میان عالم بزرگ دینی آن زمان «مولوی محمد ابراهیم کاموی» و پسر لایق و با استعدادش «محمد موسی شفیق» بود.
این بحث دو نکته جالب دارد؛ اول اینکه نشان میدهد که جامعه افغانی ما ظرفیت و تحمل بحثهای آزاد را به خوبی دارد؛ دوم اینکه این بحث، نمونه خوبی از احترام و تفاهم است در جنجال میان دو نسل که یکی طرفدار بقای وضعیت و دیگری علاقهمند تغییر وضعیت میباشد. بین تداوم و تحول، مرحوم موسی شفیق خط وسط، ملی و اسلامی را به واقعیت تبدیل کرد.
د محمد موسی شفیق پلار زموږ په سنتي مدرسو کې زده کړه کړې وه او د خپل وخت جید عالم او قاضي و. زوی یې نه یوازې په وطن کې دارالعلوم لوستی و، بلکې په نړۍ کې د اسلامي علومو د تر ټولو مشهور پوهنتون، الازهر، فارغ التحصیل هم و او د دې لپاره چې له نوې زمانې او نویو علومو سره لا ښه بلد شي، د امریکا د کولمبیا په پوهنتون کې یې نور تحصیلات هم کړي وو.
دا په یاد ولرئ چې مرحوم موسی شفیق په خپل استعداد باندې، نه د دولت په پیسو، د کولمبیا پوهنتون ته لاړ، د ټولو مصریانو په منځ کې ده داسې مقام وګاټه چې راساً له مصر نه د کولمبیا پوهنتون ته لاړ شي.
د محمد موسی شفیق شخصیت د اسلامي پوهې، شرقي پوهې او غربي پوهې یو عظیم ترکیب دی او د ده عمیق فکر د دغو متفاوتو زده کړو او تجربو نتیجه ده. شهید شفیق په عربي ژبه ډیر مسلط و. دی په الازهر کې د زده کړو له بشپړولو وروسته امریکا ته لاړ او هلته یې حقوق ولوستل. ډاکتر ظاهر خان مرحوم، موسی شفیق او زه، له هغو درېیو افغانانو یوو چې کولمبیا پوهنتون کې مو زده کړې کړې دي. زه چې زلمی وم او په کولمبیا پوهنتون کې زده کړو ته روان وم، نو په کابل کې مې ارواښاد شفیق ولید چې مشورې یې راکړې. دا د داوود خان دوران و، دی نوی له محبس نه وتلی و او زما د پلار ډیر نږدې ملګری و. له ده سره په دوه ساعته ملاقات کې نور هم متیقن شوم چې د خارق العاده استعداد او پوهې خاوند دی. لسمي یې پر حقه دي چې وايي دی د وطن له اتلانو و.
شفیق صاحب که لوی سیاستوال، لوی مقنن او دیني عالم هم نه وی، بیا به هم د افغانستان لوی شخصیت و، ځکه د یوه شاعر او داستان لیکونکي په حیث هم د افغانستان د فرهنګ په تاریخ کې خپل مقام لري. ځینې اشخاص دي چې لیکنې یې اصلي شخصیت جوړوي او ځینې نور د سید جمال الدین افغان غونډې تر ډیره حده په عملي فعالیتونو بوخت وي او عملي هڅې یې اصلي شخصیت تشکیلوي. شفیق صاحب هم د قلم سړی و او هم د عمل. له ده نه که د (عبقریان) د کوچني کتاب هماغه څو داستانونه هم را پاتې وی، زموږ د فرهنګ په معاصر تاریخ کې به یو مهم شخصیت و.
موږ د ده یوازې د داستانونو مجموعه (عبقریان) او د ده د شعرونو مجموعه (پیغام) پیژندل، خو له نیکه مرغه څو کاله پخوا (د ننګرهار شاعران) په نوم د هغه مرحوم یو بل اثر پیدا او چاپ شو. خبر شوم چې د دې سیمینار د تدویر په مناسبت، د هغه وخت په مطبوعاتو کې د شفیق صاحب ځینې چاپ شوې مقالې هم راټولې او چاپ شوې دي چې مننه کوم او امید دی چې په دې برخه کې هڅې ادامه ومومي.
«عبقریان» هنوز هم مثال دری ناب است و نشاندهنده این است که فرهنگ بزرگ دری ما متعلق به همه افغانها است و مخصوصاً به پشتو زبانهای این مملکت.
شهید شفیق در مقام استادی پوهنتون نیز به مردم و وطن خود خدمت کرد. برخی از اعضای خانواده من در فاکولته حقوق، شاگردان او بودند و در مورد طرز رفتار و سلوک نیک او سخنهای زیادی شنیدهام. او زمانی که از شاگرد امتحان میگرفت اول به او چای میداد تا با ذهن آرام به سوالات جواب بگوید. او یک استاد مهربان و نرمخوی بود و با محصلان با احترام و مهربانی خاصی برخورد داشت.
فرهنگی که مرحوم شفیق از آن نمایندگی میکرد، امروز فرهنگی است که پوهنتونهای ما باید آن را به صورت اساسی ترویج کنند.
شفیق صاحب په عدلیه وزارت کې ستر خدمتونه وکړل. دی ډیر ځوان و چې د عدلیې وزارت معین شو او هلته یې د مدني قانون او جزا قانون په تدوین کې لویه برخه واخیسته. جناب بها صاحب ډیر نږدې د شفیق سره کار وکړ او دا هغه قوانین دي چې د افغانستان د قانون د حاکمیت بنسټ ورباندې استوار دی او انشاءالله و تعالی په دې څو میاشتو کې به له تغییزاتو سره دوباره توضیح شي او هر وار چې زه او د جزا او د مدني حقوقو قوانینو ته ګورم د مرحوم شفیق یاد تازه کوم، یاد به یې همیشه زموږ سره وي. دغه راز ۱۳۴۳ کال د اساسي قانون په تدوین کې د ده برخه عظیمه وه.
لکه څنګه چې د معاصر افغانستان د ادبیاتو بحث د شفیق صاحب له یادونې پرته نیمګړی ښکاري، دغسې په هیواد کې د معاصرو قوانینو د تدوین بحث د شفیق صاحب د هڅو له یادولو پرته، ناقص دی.
د ډاکتر صاحب کیسه بیا ولولئ او په هغه کې به مو شهید مجروح در په یاد شي، دا کیسه تر ډېره حده پورې د مجروح صاحب د شخصیت د یو اړخ تحلیل و او دوی دواړه سخت ملګري وو او د دواړو قلم د یاد او ذکر دی او دواړه د وطن رښتیني شهیدان دي او باید تقدیر شي.
شفیق صاحب شخصیت چندبعدی داشت، هر بخشی از کارهای وی قابل دقت است. او به عنوان سیاستمدار نیز مقام والایی در تاریخ معاصر افغانستان دارد. مرحوم شفیق فقط برای چند ماه، صدراعظم افغانستان بود و در این مدت کم، فرصتِ تحققِ آرزوهای بزرگ خود برای شکوفایی افغانستان را نیافت، فصل ناتمام تاریخ ما که از امیر امانالله خان به میراث مانده بود، باز بدبختانه ناتمام ماند؛ اما با وجود آن توانست بعضی از کارهای مهمی را انجام دهد. یکی از کارهای مهم او معاهده میان افغانستان و ایران در مورد دریای هلمند بود که در زمان صدارت او منعقد گردید و در همان زمان، به تصویب شورای ملی رسید و از طرف پادشاه توشیح شد. در مورد این معاهده بالای شفیق صاحب انتقادها شد و فشارهای زیادی صورت گرفت که این معاهده منعقد نشود؛ ولی شفیق صاحب به این نظر بود که افغانستان و همسایهها باید منافع مشترکشان را درک کنند و در برابر همدیگر، نه به حیث رقیب، بلکه به حیث دوست و همکار رفتار نمایند.
در ماده پنجم این معاهده آمده است که: «ایران هیچگونه ادعایی بر آب هلمند، بیشتر از مقداری که طبق این معاهده تثبیت شده است، ندارد. حتی اگر مقادیر آب بیشتر در دلتای سفلای هلمند میسر هم باشد و مورد استفاده ایران هم بتواند قرار گیرد.»
کور دې ودان شفیق صاحب! کاشکې ته څو کاله پاتې وای چې د افغانستان ټولو اوبو دغسې انسجام درلودلی وای.
کار ما حال تطبیق این معاهده است؛ معاهدهای که سرتاسر به نفع مردم و دولت افغانستان و صلح و ثبات است.
مطالعه زندگی و کارنامههای مرحوم شفیق برای ما، مخصوصاً جوانان ما، پیامهای مهمی دارد:
یکی این که وی یک متفکر بوده و به برکت انسجام فکری خود، کارهای بزرگ و مفید انجام داده است. دیگر این که شخصیت چندبعدی داشت و کسی که علاقهمند زندگی موفق در جهان کنونی باشد، باید با ابعاد مختلف زندگی کنونی آشنایی داشته باشد؛ اما از همه مهمتر، وی شخصیت ملی و اسلامی داشت و همه درسهای دیگرش در این شخصیت و مفکوره بزرگ تلفیق شد. شاگرد واقعی و پیامبر عملی سید جمالالدین افغانی بود و موجب افتخار نهتنها افغانستان، بلکه الازهر و دنیای اسلام است.
توجه داشتن به اهمیت قانون و احترام به حاکمیت قانون، پیام دیگری از زندگی و کارنامههای شهید شفیق است.
شفیق صاحب در فکر و عمل، یک انسان معتدل بود و همواره بر اعتدال تأکید میورزید. افراط و تفریط همیشه موجب ناآرامی و بحران مملکت ما شده است. سیاست مرحوم شفیق نمایندگی از این میکرد که افغانستان باید به ثبات اساسی نظام وفادار باشد و «تعادل» اصلی است که میتواند این جامعه را به رفاه و ثبات برساند.
شهید شفیق طرفدار روابط نیک با همسایهها بود و به این امر اعتقاد داشت که همسایهها باید منافع مشروع همدیگر را احترام کنند و بر نکات مشترک همکاریها تاکید ورزند؛ اما این همکاری همیشه بر اساس حاکمیت ملی و منافع ملی بود. شهید شفیق ذرهای از منافع ملی عدول نمیکرد و خط قرمزش همیشه حفاظت منافع ملی افغانستان بود.
شفیق صاحب په یوه کلیواله کورنۍ کې دنیا ته راغی چې له مادي اړخه شتمنه نه وه، خو له معنوي پلوه ډېره غني وه، خو دی د خپل کار او کوښښ په برکت د صدارعظمي مقام ته ورسېد. د ده د ژوند دغه اړخ ځوان نسل ته دا پیغام لري چې یو ځوان که په مشکلو شرایطو کې هم وي او محدودیتونه هم ولري، خو د کوښښ، زحمت او منسجم فکر په برکت ډېر پرمختګ کولای شي.
مهمترین پیام شهید شفیق به ما اتمام فصل نا تمامی است که از امانالله خان شروع شد او دوامش داد و امروز اراده واضح و محکم داریم که افغانستان دوباره فصل نا تمام نداشته باشد و به رفاه و ثبات دوامدار برسد که هم موجب رفاه مردم خود ما باشد و هم موجب ثبات منطقه.
نو ځکه د وطن ټولو خدمتګارانو او خاصتاً د وطن د شهیدانو روح ته دعا کوو، د دوی روح دې ښاد وي!
زنده باد افغانستان!
یشه سین افغانستان!
ژوندی دې وي افغانستان!