فرهنگ، امنیت و توسعه: چارچوبی برای حکومتداری و گذار افغانستان
سخنرانی در نشست رؤسای ولایتی وزارت اطلاعات و فرهنگ
نکات اساسی:
- هویت فرهنگی: ترویج میراث مشترک ریشه در ارزشهای تاریخی افغانستان.
- اجماع ملی: تقویت گفتگوهای گسترده اجتماعی جهت اعتمادسازی و وحدت.
- امنیت: توانمندسازی نیروهای ملی و ارج نهادن به فداکاریهای آنان.
- حکومتداری: پیادهسازی رهبری فراگیر، اصولی و مبتنی بر اجماع.
- تحول اقتصادی: گذار از یک اقتصاد مصرفکننده به اقتصاد تولیدمحور.
- تسلط بر منابع: بهرهبرداری بهینه از ثروتهای طبیعی، زیربناها و موقعیت جغرافیایی.
- تمرکز ولایتی: تغییر مدل حکومتداری از کابلمحوری به یک الگوی ملی و سراسری.
- میراث آینده: رهنمود نسل جوان برای عبور از منازعه به سوی ملتسازی.
۲۹ سرطان ۱۳۹۵
بسم الله الرحمن الرحیم
استاد غضنفر صاحب،۱ همکارهای اداره امور و تمام خواهران و برادران! السلام علیکم و رحمة الله و برکاته! ښه راغلاست او په خیر راغلئ! دا چې د میډیوټیک او څاڅي صاحب هم باید یادونه وشي او نورو همکارانو نه هم مننه کوم چې مرسته یې کړې. عنوان نشست شما بسیار اساسی است؛ اما مطالبتان با این عنوان مطابقت ندارد؛ ولی پیشنهادهایتان، معقول است.
فرهنگ چیست؟ فرهنگ یک بحث دوامدار بر اساس یک سلسله ارزشهای قبولشده است؛ فرهنگ مثل چوب یا خشت نیست که آن را به یک رقم عیار کنید. فرهنگ یک بحث دوامدار بین افرادی است که به یک مفکوره واحد راجع به یک وطن مشترک و ارتباطات دوامدار جامعه، باورمند هستند. این بحث را در زمان سانسور، از محمود طرزی تا کودتای کمونیستها، به مراتب خوبتر از زمان آزادی انجام دادهایم. امروز موازی محمود طرزی، غبار و استاد بینوا کیست؟ استاد محق و استاد غضنفر از کسانیاند که هستند؛ اما مراکزی را که ایجاد کردیم، امروز تولید فکر نیست، تولید فکر ضعیف است. لیکل ډېر دي. د خوشحال خان خبره۲ ده. د معنی او د پټکي څومره خلک دي؟ نو اوله خبر مې دا ده چې واقعاً ستاسې تشخیص پر ځای دی. لرګي، تېري، موټرې، په دې مو بحثونه کړي دي اما په دې مو بحث نه دی کړی چې افغانستان تعریف کړو، افغانی مشترک فرهنگ تعریف کړو. بحثونه چې وي، بیا خو سانسور ته نه شي تللی، دا آزاده ټولنه ده. اساسي قانون موږ ته هغه آزادي راکړې چې له هغه نه انشاءاللهتعالی شاته نه شي تللی، مګر دا څنګه په یوه ژوندي بحث بدل کړو او څنګه کولای شوو چې ټولنه کې فرهنګي اجماع راوړو؟ هغه اجماع چې حدود یې واضح وي او پوه شئ چې څنګه له یو بل سره غږېږئ او څنګه یو پر بل باور کوئ چې راتلونکی مو مشترک دی.
از اینکه بتوانیم آینده را جهت بدهیم، باید گذشته خود را بفهمیم و این پس بر میگردد به بحث تاریخی، که کی بودیم؟ چی کردیم و چی تولید نمودیم؟ سادهترین راه که کی بودیم، این است که چهارراه آسیا بودیم. فرق چهارراه با کوچهبس چیست؟ چهارراه، مرکز مبادله فرهنگی است. غیر از قرن نزده که به حاشیه رفتیم، ما همیشه در محور دیالوک تمدنها قرار داشتیم. از دوران هخامنشی، بودایی، زردشتی و مخصوصاً بعد از دوران دین مبین اسلام، ما مرکز تقاطع بودیم. در زمان ظهور دین مبین اسلام تعداد مدارس بلخ از مدارس بغداد کمتر نبود. دومین کتاب که در تمام دنیای اسلام زیادترین خواننده دارد، کدام میباشد؟ صحیح بخاری است. بعد از قرآن شریف، صحیح بخاری زیادترین خواننده را در دنیای اسلام دارد. چون بزرگترین مفسرین حدیث از آسیای میانه آمدند، از جهتی که ما یک فرهنگ تبصره هم از دوران زردشتی و هم از دوران بودایی داشتیم. بخارا چیزی که گفته میشود، نامش ویهارا یعنی مرکز دانش بود. دو و نیم هزار سال پیش زنهای ما با سواد بودند. در دوران یونایی ما، آیخانم تنها شهر یونایی خارج از شهر یونان است. در جایگاه مرکزی بحثش سه هزار نفر جای میشدند. تمام کوچههایش به صورت اصولی ساخته شده بود. عرض من در این است که ما گذشته بسیار وسیع داریم؛ اما بحث گذشته ما بسیار کم است و گذشته خود را باید درک کنیم تا بفهمیم به چی رقم پیش میرویم.
دوم، تمام نقاط عمده افغانستان را ببینید که هر کدامش مرکز یک امپراطوری بوده است. از بلخ شروع تا سمنگان، تخار، فاریاب، جوزجان، هرات، فراه، سیستان، کندهار، غزنی، کابل، ننگرهار، لوگر، پکتیا، بدخشان، غور و بامیان، همهی اینها مرکز امپراطوری بودهاند. از این خاطر هیچ نقطه افغانستان خود را گفته نمیتواند که نسبت به نقاط دیگر افتخار دارد. ما فرهنگ بسیار غنی داریم. قانون اساسی را ببینید و سر زبانهای خود افتخار میکنیم.
یک مملکتی که بالای خود اطمینان داشته باشد، هیچ زبان خود را غیر ملی نمیداند. د اساسي قانون برخه یې ما ولیکه، ټول ګاونډیان راغلل چې موږ خطر کې یوو. دا ستاسې مشکل دی، دا زموږ مشکل نه دی. افتخار افغانستان این است که هیچ وقت در بدترین شرایط، حرکت جداییطلبی در آن وجود نداشته است. همه افغانها به افغانستان باور داشتند و باور دارند. اگر مردم میخواستند که جدا شوند، کی مانعشان میشد؟ کدام قوت، توپ، طیاره و زور وجود داشت که ما را با هم نگه کند. ما به اساس یک قرارداد اجتماعی بسیار وسیع، یکدیگر را قبول کردیم که آن قرارداد، قانون اساسی است. کلانترین سرمایه معنوی ما امروز قانون اساسی است که دا قانون زموږ ټول ارزښتونه سره را ټولوي، نو په دې برخه کې واضح ده چې فرهنګ و فرهنگ سیاسی را در گذشته تحت کدام شرایط ایجاد کردیم؛ تحت شرایطی که هر روشنفکر افغانستان زندان را سپری کرده است، یک محمود طرزی به زندان رفت؛ چون پیش از آن هم در تبعید بود و بعد از آن هم. عبدالهادی خان داوی شانزده سال در زندان بود. آقای غبار، آقای فرهنگ و محیالدین انیس، نامی که بالایش افتخار میکنید در زندان دهمزنگ همراه دیگر روشنفکران جان داد؛ اما با وجود سانسور، فکر بسیار زنده و ابتکاری در این خاک جا گرفت.
بُعد زمانی را به ما کی داد؟ بعد زمانی فرهنگ ما را کوهزاد داد. کسی که زیادترین تأثیر سر بُعد زمانی این مملکت داشته، آقای کوهزاد است. پیش از آن تاریخ ما، تنها تاریخ دین مبین اسلام بود. تعبیری که از عرفیات کرد و زمینهای را که برای آن برابر کرد، بی سابقه بود. از نگاه فرهنگی نهادهایی را که به وجود آوردیم، کدام بود؟ «انجمن تاریخ و پښتو ټولنه» بود که بالآخره به اکادمی مبدل شد؛ یعنی عرض من این است که امروز بحث دیگر شما څاڅی صاحب په یوه ژوندي فرهنګ باندې وشي. د اطلاعاتو برخه هم ډېره ښه وه، فرهنګ باندې بحث ونه شو او دا ستاسې ګناه نه ده، دا د رئيس صاحبانو ګناه نه ده، دا د حکومت ګناه ده او زه غواړم استاد غضنفر و استاد محق په دې برخه کې قدم کېږدي.
یک بحث اساسی را باید بالای فرهنگ ایجاد کنیم و نکته در این است که فرهنگ، فرهنگ دولتی بوده نمیتواند، فرهنگ باید ملی باشد. نقش دولت در تقویه و تسهیل فرهنگ ملی چیست که بعد از آن به صورت اساسی نقش رسانهها و ریاستهای اطلاعات و فرهنگ ولایات را واضح کنیم. امروز چون هدف واضح نیست، مسایل در بخش فرهنگ پراگنده است. در بخش اطلاعات معلومدار یک تغییر بنیادی آمده است.
در وزارت اطلاعات و فرهنگ کله چې د مطبوعاتو ریاست و. اول یې دوه کاره وو. یو کار یې دا و چې سانسور وکړي، هر شی به چې د دوی له سانسوره تېرېده بنداوه یې او کله چې ملي اخبارونه راغلل، هغه یې پس له سانسوره بیا بندول.
ما سه دوره استقلال، پیش از آمدن این قانون اساسی داشتیم. دوره اول از ۱۹۰۶ تا ۱۹۱۸ بود که سراجالاخبار چاپ شد. سراجالاخبار زیر سانسور مطلق حکومت بود؛ اما ذهنیت اساسی فرهنگی افغانستان را سراجالاخبار به وجود آورد. تمام انواع کتابنویسی نو و محتوای شعر را، محمود طرزی تعیین کرد.
بعد از آن دوره اول آزادی ما دوره امانالله خان است. «امان افغان»، «انیس»، «ستاره افغان» که از پروان نشر میشد، و «اتحادالاسلام» از مشرقی آمد.
دوره دوم پس از سانسور بود. دوره دوم آزادی ما دوره شاه محمود خان بود. وطن، ندای خلق، ولس او انګار... دا څلور ورځپاڼې وې چې ذهنیت یې تعیین کړ و اینجا تمرکز ارتباطش با ما چیست؟ این دوره فکر دموکراسی لیبرال است که به صورت اساسی باورمندی بالای یک نظام مردمسالار است. مرحله سوم در دوران آزادی ده ساله بود که باز هم مطبوعات آمد که بر خلاف آن دور، روشنفکر افغانستان اجماع نداشت.
اوس چې آزادي لرو، په اطلاعاتو باندې څنګه غږېږو؟ اطلاعات څو برخې لري؟ یو دولت څه کوي او څنګه ولس ته مسوول دی؟ طبقه بندي په هغو پنځو موضوعاتو کې چې څاڅي صاحب یادې کړې ډېرې مهمه ده. څو اول پوه شوو چې قوانین څه دي او قوانینو کې تشې څه دي؟ قوانین په کاغذ پاتې کېږي که عملي کېږي؟ نو ځکه باید اول په قوانینو باندې پوه شوو، آیا دا قوانین درست دي؟ آیا دا قوانین د اساسي قانون له روحیې سره، له محتوا سره او له الفاظو سره ارتباط لري، که یې نه لري؟ نو دا زېښته ډېره ضرور ده چې دا په یوه ملي بحث بدل شي. ځکه د یوې آزادي ټولنې معنی څه ده؟
د اساسي قانون دویم فصل ته وګورئ! خلک حقوق لري، دولت وجایب لري. موږ لا هغه حد ته نه یوو رسېدلي چې د خلکو په وجایبو باندې تاکید وکړو، اما لومړی باید د دوی دولت مسوول شي، ځکه د ولس غوښتنه دا ده چې یو مسوول دولت ولري، په دې برخه کې د مسئولیت تعریف بېرته په معلوماتو پورې تړلی دی، اینجا تشخیص شما درست است، هر مشکلی که در این بخش باشد، من شخصاً توجه میکنم. استاد غضنفر او استاد محق به یوه کمېټه جوړه کړي چې دا ټول مسایل یو په یو وڅېړي او په یوه عملي پروګرام باندې بدل شي. دوم، نوع ارتباط است. تمام وزارتها مشکل بنیادی دارند، وزارتها کابلمحور است و افغانستانمحور نیست. دا یوازې ستاسې ستونزه نه ده، کرنه عین ستونزه لري، مخابرات او فوایدعامه عین ستونزې لري، اما تر ټولو لومړی باید مملکتمحوره شوو. از این جهت یک بحث دوامدار بین وزارتها با تکنالوژی فعلی باشد که نوع مطالب و مشکلات ولایات به صورت اساسی از دیدگاه همکارهایی که در ولایات هستند، به مرکز بیاید تا یک دیدگاه افغانستانشمول احساس شود.
درد افغانستان چیست؟ هر ولایت درد دارد، مگر فکر میکند که دردش تنها منحصر به خودش است، خو دقیقې چې سره کینئ بیا مو دردونه مشترک دي، که د مشترک درد تعریف ته ورسېږئ خوېندو ورونو! مشکل په مراتبو آسانه کېږي، ځکه بیا پوهېږئ چې دا ملي مسایل دي، غیر له هغه نه همېشه د بې اعتمادی فضا راځي. دا د وزارت کار دی چې ستاسې نظریات را ټول کړي، دا چې تعمیر نه لرئ سهي ده، ور باندې به وغږېږو، خو اصلي موضوع دا ده چې خلک څه رقم معلومات غواړي؟ خلک څه رقم اطلاعات غواړي؟ کوم اطلاعات ورته درست رسېږي، کوم اطلاعات ورته غلط رسېږي؟ تشه په کوم ځای کې ده؟ د افغانستان یو وطنو ال باید د دې حق ولري چې یوې ادارې ته لاړ شي او ورته ووایي چې دغه مطلب راکړه، د دې لپاره باید تاسې وړاندیزونه ولرئ. ستونزه درته وایم، یو نفر راځي وايي ماته تذکره راکړه، تذکره یې حق دی، څومره یې ځنډوي؟ دغه اطلاعات دي، دا نه ده چې تنها دولت څه کړي دي، هغوی د دې حق لري چې پر وخت خپله تذکره واخیستلی شي.
یو وخت وایي زما د ځمکې تثبیت وکړه، په اوسنیو شرایطو کې میراث داسې را پاتې دی چې پنځه کاله نیسي، دغه مسایل ضرور دي او تاسې باید اطلاعات ماته د افغانستان د یوه وګړي له لیده راکړئ.
من نوکر کی هستم؟ نوکر غریب، جوان و زن افغان هستم، سه اکثریتی که امروز، اقلیت هستند. مشکل بنیادی ما از نظر سیاسی و اقتصادی این است که اکثریت افغانستان، اقلیت است و اینها هستند که باید اطلاعات داشته باشند. اگر میخواهید فضای باورمندی ایجاد کنیم، باید این سه اکثریت را در نظر بگیرید و تنشهایی که در جامعه وجود دارد، باید برداشته شود.
جناب څاڅي صاحب و مرتضوی صاحب! اطلاعات باید دوهاړخیز شي، دا یې یوه لار ده. زموږ لویه سرمایه د ولایتونو له نظره، د دوی میزباني ده. له دوی نه باید بېرته واضح نظریات را ټول کړو چې د ولس ستونزې څه دي؟ خپلو ستونزو باندې وغږېدل. هغه ټولې زه منم، ور باندې بحث به وکړو، خو د ولس ستونزې څه دي؟ د ولس نبض چېرې دی؟ اطلاعات دا دي چې تاسې د ټولنې په منځ کې یئ، شما که در متن جامعه قرار دارید، پس معلومات داده میتوانید که نبض جامعه چیست؟ میبینید که باورمندی ایجاد شده یا باورمندی در حال از بین رفتن است. میبینید که یک قسمت کارهای اساسی انجام میشود یا نمیشود؟ ځکه دلته چې په راتلونکي کې دا مجالس راځي، موږ باید ترې د یوې پانګې په حیث استفاده وکړو. زه غواړم د له دوی هر یوه نه واورم چې د دوی په ولایت کې څه تېرېږي؟ څوک ظلم کوي؟ آیا ولس محفوظ دی؟ ژورنالیست محفوظ دی؟ د ننګرهار نه چې راځي، دوی خو درته وايي صیب! یو شخصیت پورته شو، ماته یې وویل چې غصب دی، په سبا یې ترور شو. دوی داسې مسایل ذکر کوي. که دوی ټولنې جوړوي یعنې غیر دولتي اتحادیې جوړوي، څوک یې ځوروي؟ که حقوقو پسې ګرځي، موانع یې څه دي؟ چې موږ وکړی شوو معلومات ولرو. چې له یو خوا نه معلومات راځي، بلې خوا نه اقدامات کېږي. او په عین حال کې دوی ته اطلاعات رسول کېږي. زما ورځ عموماً څلورنیمې بجې د سهار شروع کېږي او عموماً یوولس یا یوولس نیمې یا یو بجه ختمېږي. دوی ته دا معلومه ده چې څه باندې اخته یوو. ولې ورځې مې دومره اوږدې دي؟ ولې شپه نه لرو؟ ځکه دا خو د یوه مسئولیت خبره ده. سبا یو وارې چې ګورو لاندې لاړو، بیا سړی استراحت کولای شي؟ اما دلته د تحرک ورځې دي. دې باندې باید سړی پوه شي چې خبره په څه کې ده.
مسایل دیگرتان همه به جای است، من گفتم که یک میکانیزم واضح ایجاد میشود. من از این فرصت میخواهم برای چند دقیقه استفاده کنم که یک چارچوب فعلی را برایتان تشریح کنم و از شما کمک بخواهم که دیدگاه مرا به حیث خادم اول مردم افغانستان و دیدگاه حکومت را انتقال داده بتوانید.
اول ما با چهار انتقال سروکار داشتیم و هنوز هم با چهار پروسه انتقال سرو کار داریم: انتقال اول ما امنیتی بود، امنیتی چرا؟ زیاده از صد هزار قوای بینالمللی حضور داشتند که تمام مسئولیت امنیتی به صورت اساسی به دوش آنها بود. از روزی که من رئیسجمهور شدم، قوای امنیتی بینالمللی از جنگ برآمدند و تنها ممد ماست. سال گذشته وضع چی بود، حالا چی است و به سوی آینده چطور میرویم. چون اولین مسئله برای مردم امنیت، ثبات مملکت و باورمندی است.
امروز چی کردیم، از ۳۵۲ هزار قوای امنیتی و دفاعی افغانستان، تعداد صد هزار کم میشد؛ اما یک نفر برای سه سال آینده کم نمیشود، تمام ضروریات قوای امنیتی و دفاعی ما تمویل شده است.
دوم: ۸۴۰۰ عسکر زبده امریکایی که مصرف هر کدامشان یک میلیون دالر در سال است، حضور دارند و پهلویش قراردادی هم میآید، تأثیر اقتصادی از این دیگر هم است. چرا هشت هزار و چهار صد نفر و جمعاً یازده هزار نفر قوای بینالمللی میآیند که ممد ما باشد؟ مسوول این کی است؟ مسوول این طالب، داعش و همسایه ما پاکستان است. آنها نماندند که ما به صلح برسیم.
بنابر این ما جامعه بینالمللی را قناعت دادیم، که افغانستان هنوز هم محور است و ثباتش میارزد. یکیتان باور کرده میتوانستید که بعد از پانزده سال بازهم تعهد جامعه بینالمللی تا سال ۲۰۲۰ گرفته شود؟ این در هوا نشده برادران و خواهران. دهها کاغذ را من مجبور شدم که نوشته کنم و صدها ملاقات بوده تا اجماع جهانی به وجود بیاید. در وارسا دیدید که یک مملکت بزرگ غیر از پشتیبانی کامل، کدام پیغام دیگر داد؟ این نکته دستاوردتان است. انتقال امنیتی به صورت اساسی است و از شما چه میخواهند؟ از قوای امنیتی و دفاعیتان تشکر کنید. قوای امنیتی و دفاعیتان در مشکلات بسیار زیاد مخصوصاً پیلوتهایتان، واقعاً قهرمانی کردهاند. مشکلات داریم، در آن هیچ شک نیست؛ اما مسئله اساسی این است که مقایسه با عراق، سوریه و لیبیا کنید، قوای امنیتی و دفاعیتان تثبیت کردند که یک قوه هستند و روحیه اینها قابل تقدیر است.
۵۴۹ نفر به شمول ۱۶ دختر افغان از اکادمی نظامی افغانستان در قرغه فارغالتحصیل شدند، یک هفته بعد اینها به هلمند و ارزگان رفتند؛ این را وفا به وطن میگویند. مردم انتخاب کردند، مردم دیگر هم هستند که وطن را ترک کردند، حال شما قضاوت کنید که از کی باید تشکر و احترام کی را باید حفظ کنیم. هر کدامتان که امنیت میخواهید، یک جوان دیگر پشت سرش قربانی میدهد، آوازتان به کار است خواهران و برادران. اگر اینها را شما روحیه ندهید، کی روحیه بدهد؟ هر کدام قوای امنیتی و دفاعی ما رضا کار است. یک نفر به صورت مجبوری نیامده در این قوا. ضرورت این بود که جمع شدند. بنابر این در سال گذشته، ما کوتاهمدت باید حرکت میکردیم، تا توجه را حاصل کنیم در حالی که پلانهای ما وسطمدت و درازمدت بود. حال به صورت اساسی وسطمدت فکر کرده میتوانیم.
انتقال امنیتی به سرعت در حال تحکیم است. نظام به طرف تحکیم میرود. هدف ما این نیست که مشکلات نداریم؛ اما به صورت اساسی اعتبار داشته باشیم که دشمنان افغانستان، دولت را برای ننوات و تضرع در میدان صلح آورده نمیتواند. صلح از قوت، اصول و به اساس قانون اساسی انجام میشود.
دا یې اول انتقال و، که دې کې د بقا خبره وي، زما ۸۰ فیصده وخت تېر کال په دې مصرف شو، آخري شی چې ما غوښته دا و چې زه د جنګ قومندان نه شم، اما وظیفه چې سړي باندې تحمیلېږي، سړی یې باید ترسره کړي.
انتقال دوم ما، انتقال اقتصادی بود. خواهران و برادران!
یک کم چهل فیصد مردم افغانستان در سال ۲۰۱۴ تحت خط فقر که یک دالر و بیست و پنج سنت است، زندگی میکردند؛ هفتاد فیصد مردم افغانستان تحت دو دالر زندگی میکردند، با تغییر دالر، بین یک صد و بیست و یک صد چهل افغانی. این واقعیت تلخ مملکت ما است.
بیلانس واردات و صادرات ما را بنگرید، یک مملکت هستید که سر هدیه بیرونی تمام داراییتان را مصرف خارجی میکنید. بوتهایتان را ببیند، یک نفر در هیمن اتاق است که بوت داخلی داشته باشد؟ میدانید سالانه چه قدر بوت وارد میکنید؟ در حدود چهل میلیون و میدانید سالانه چند میلیون گوسفند ذبح میکنید؟ حد اقل دو میلیون که یک میلیون آن در عید قربان است. میدانید پوست هر گوسفند را چند میفروشید؟ چهار صد افغانی به پاکستان، پس میآید به شکل بوت. در این خانه سر اقتصاد فکر شده بود؟ چند فیصد عواید داخلی ما چور میشود. کلتان دولت هستید. عواید داخلی ما حداقل میتواند دو چند شود. کدام دانه عشر و زکات را دیدید که در بیتالمال بیاید. یک بحث اساسی به کار است، چون فرهنگ بدون پایگاه اقتصادی نمیشود. چه کردیم؟ باوجود این، از خاطری که فضای اعتبار را ایجاد کنیم، ۲۲ فیصد عاید ملی را در یک سال زیاد کردیم.
یک سال که از سختترین سالهای ما بود و در عین حال پروژههای بزرگ ما، مردم از پروژههای خورد خسته بودند یا نبودند. پروژههای خورد خوب است؛ اما مردم افغانستان باورشان سر این نمیشود. دارایی پنهان و موجود ما چیست؟ دو حوزه دریاییتان را ببینید: هریرود و معاونینش و هلمند و معاونینش، جمعاً حد اقل شش میلیارد متر مکعب آب موجود است که ذخیره شده میتواند. چهل سال و تا صد سال است که آب مفت میدهیم و پشت سرش آبادی ما مانده. حوزه آمو، کابل و کنر را ببینید، تمامشان حوزه آب میشود. بلخاب را ببینید. آب ما مهار نشده. بنابر این اولین چیز باید بدانیم که چرا مردم افغانستان بند سلما را جشن گرفتند. سلما تأثیرش چیست؟ ۵۱۰ میلیون متر مکعب آب ما ذخیره میشود. ۴۲ میگاوات برق را سلما میدهد.
حرف ما از نگاه اقتصاد چیست؟ یک؛ ما باید منابعی را که موجود است، جهت دهیم. دوم؛ تا عاید ملی بالا نرود، آرزوهایتان به سر نمیرسد. یک مالیهدهنده امریکایی چرا برای شما خانه بسازد و چرا برای شما موتر بخرد؟ چرا اولادتان را تعلیم دهد؟ چون امروز خودش در بحران است و باید
شفاخانههای خود را بسته کند. این سالهای پیش از ۲۰۰۸ نیست برادران و خواهران! نکته اصلی در این است که ما باید از یک جامعه مصرفی به جامعه تولیدی مبدل شویم. تا که به یک جامعه تولیدی مبدل نشویم، مشکلتان حل نمیشود.
از این خاطر مسئله بنیادی که در این مملکت سرش بحث نیست و باید بیاید رشد اقتصادی است. مشکل اساسی ما چیست؟ از یک طرف رشد نفوس است. از طرف دیگر اگر ۹ فیصد حداقل رشد نفوس نداشته باشیم، سال چهار صد هزار نفر بیکار را زیاد میکند و آن هم بیکار تعلیمیافته و بیکار تعلیمیافته سبا در گردن هر کسی که بعد از ما بیاید، زولانه میشود.
بنابراین باید مشکلات اقتصادی را به صورت اساسی حل کنیم و این همکاری منطقهیی، دنیای اسلام و بینالمللی را میخواهد؛ ولی از همه زیادتر همکاری بین سکتور خصوصی، دولت و مردم را میخواهد. اقتصادمحور باید فکر کنیم، چون بدون این ما همزمان این کارها را داریم. یکیاش نیست و حرف ما در چه است؟ افغانستان باید از یک مملکت واردکننده به مملکت صادرکننده تبدیل شود. تا که مملکت صادرکننده نشویم، مشکلات ما حل نمیشود.
نو په اقتصاد یو اساسي بحث په کار دی، ځکه فرهنګ او اقتصاد سره تړلي دي. نبوي حدیث ﷻ دی چې بېوزلي د کفر موجب کېږي، نو که چېرې د کفر موجب کېږي، د غلا موجب هم کېږي. که یو کس وږی وي، اولاد یې وږی وي، مور یې وږې وي، نیا یې وږې وي، غلا کوي که نه؟ دا خو نه شي کېدای. ټولنې باندې باید فکر وکړو چې په اساسي توګه د ټولنې وضع څنګه ټولوو او دا بحث باید ولایتونو پورې وغځېږي.
کدام ولایت است که احصائیه خود را داده میتواند که چند فیصد برای رشد اقتصادی افغانستان ممد است؟ یک ولایت این احصائیه را ندارد. در هوا هست. اکنون در حال تغییر است؛ اما گذشته را ببینید، پلانهای انکشافی ساختند یا نی؟ کلش چه بود؟ پنجصد میلیون، یک میلیارد، دو میلیارد بیایید سر این مصرف کنید، از کجا؟ نادر بود در ولایتی که ببینیم که طرح سر این باشد که چطور منابع خود را انکشاف بدهیم.
افغانستان منابع بنیادی دارد: منبع اول ما، موقعیت است. پس این چهارراه میشود. از این خاطر است که من در حال ایجاد چهارراه ترانزیت هستم. چه چابهار، چه راه لاجورد و چه راه ابریشم و چه خط انتقال گاز و برق است، همه برای چهارراه شدن است. تنها از لینی که در آخر سال گذشته همراه ترکمنستان موافقه کردیم که از هرات تا کندهار و کویته برود، در سال سه صد تا شش صد میلیون دالر عاید کرده میتوانیم؛ اما این پس انسجام کار دارد و معنی آن این است که زیربنا و تولید را باید به صورت اساسی انکشاف دهیم. تا چند ماه دیگر در حال ایجادش هستیم؛ اما این را کافی نمیبینیم. از اینکه کنفرانس بروکسل پیشروی ما است، چیزی را که در بخش امنیت در کنفرانس وارسا به دست آوردیم، باید در بخش اقتصاد، در کنفرانس بروکسل به دست بیاوریم.
انتقال سوم ما انتقال سیاسی است. بعد از مرگ احمدشاه بابا قشر سیاسی افغانستان اجماع نداشته، همیشه بحث سر این بوده که تمام قدرت را انحصار کند، (میم زر ما، ټوله زما). ملي وحدت حکومت کې تغییر دا دی چې موږ منلي ده چې سلیقې مختلفې دي. معنی دا نه ده چې تصامیم نه شوو نیولای، اما تصامیم په دیکتاتوری نه نیول کېږي. تصامیم په اصولي توګه نیول کېږي او معنی یې دا ده چې له یوه منفي سیاست نه باید یوه مثبت سیاست ته راشو. افغانستان په فرمایشی توګه نه شوو جوړولای. له موجوده اشخاصو، ډلو او ظرفیتونو نه باید زیاته استفاده وکړو.
معنی این است، هر طرحی را که برای انکشاف میسازید باید برای افغانستان ساخته شود، نه برای یک کشور دیگر. مشکل تعلیمیافته ما خاصتاً در این است که فوراً میخواهند افغانستان را به دنمارک، هندوستان یا کشوری که در آن درس خوانده است، بدل کند.
دلته په مثبت سیاست باندې یو اساسي بحث په کار دی. منفی سیاست باندې هره ورځ تبصره کېږي چې دا مو ونه کړل، دا مو ونه کړل او دا مو ونه کړل. اصلي خبره دا ده چې ثبات څنګه راوړو او ثبات له فرهنګي اجماع راځي. د سیاست اساس فرهنګ دی. سیاست تعریف جداگانه از فرهنگ ندارد، چون حدود اجماع و بحثی که میگوییم، تعیین شود، مردم یکدیگر را قبول میکند. بعداً بحث، به بحث داخلی تبدیل میشود، په امریکا او په اروپا کې وګورئ، اکثریت استادان یې که باور لري که نه، اما زیاترو یې د کلیسا په تاریخ باندې کتابونه لیکلي دي، ما که تماماً باورمند هستیم؛ تاریخ دین خود را نمیفهمیم.
چند نفر میفهمد که ابوریحان بیرونی یک هزار سال قبل، قطر زمین را مطلق به صورت دقیق اندازه کرد و تنها نفری بود که به اساس منطق گفت که یک بر اعظم دیگر مثل امریکا وجود دارد؟ هزارها صفحه تنها در الجبر نوشته کرده و بهترین کتاب را در مورد هندوستان نوشت که از نگاه فرهنگی هنوز هم بعد از یک هزار سال، استندرد است.
نو د سیاست انتقال سیاسي حوصله غواړي، د ټولو منل غواړي، په عین حال کې که بدلون غواړئ، نو نکته اساسی سیاست ما چیست؟ در گذشته توازن تحول و تداوم را نتوانستیم حفظ کنیم، یا مثل امانالله خان و داوود خان و باز چپیها و مجاهدین به سرعت تمام رفتیم که جامعه را به تصویر خود بدل سازیم. این جامعه تهداب دارد، همراهش بازی نکنید.
این جامعه در عین حال نه در قرن ۱۶ است و نه در قرن ۱۴، این را کس توهین نکند، من تا حال افغان احمق را ندیدهام و هر چی سواد رسمیاش کمتر باشد؛ اما عقل سیاسیاش را بالاتر یافتیم، نو ځکه په دې ټولنې باندې یو اعتماد په کار دی، فرق امروز و گذشته چیست؟ در زمان امانالله خان جامعه تحول را نمیپذیرفت، اما امروز جامعه تحول میخواهد. ما به صورتی که جامعه تحول میخواهد عمل کرده نمیتوانیم.
باید حدود و محدودیتها را در نظر بگیریم، اما سیاسي تحول څه دی؟ د جنګ له نسله وځوو، د سولې نسل ته ځوو. د بربادی له نسله وځوو، د آبادی نسل ته ځوو. نسلهای فعلی افغانستان را ببینید، نسل اول افغانستان از دوران داوودخان هنوز هم موجود است، اینها از دوران آرامی افغانستان بودند، هر چیزی که میخواستند، میتوانستند؛ چون امنیت یک مسئله نبود، اما اکثرشان که پس میآیند، فکر میکنند که هنوز هم همان دوران هستند، وضعیت فعلی را نمیشناسند.
نسل دوم، نسلی است که بین آن یک و نیم میلیون نفر خون داده است. مجاهدین در یک طرف و چپیها در طرف دیگر. نسل سوم، نسلی است که در دوران مهاجرت بزرگ شدهاند. یو قسمت مو د خدای ﷻ فضل دی، له خېمو راغلل، بهترینو پوهنتونو ته لاړل، خو دا مه هېروئ چې په بله برخه کې یې محرومیت دی. هنوز هم ۴ میلیون افغان در خارج مملکت داریم که نام افغانستان را میشناسند؛ اما محتوای آن را نمیدانند. نسل چهارم ما نسل بعد از ۲۰۰۱ است و این باز همان گونه است که برای یک طرف بهترین امکانات فراهم شده و طرف دیگر در خاک و خون بودند.
نو دا ضرور ده پوه شوو چې څنګه انتقال ورکړو. د افغانستان د ولس د ۷۰ فیصدو عمر له ۳۰ کلنۍ نه کم دی او څوک چې ٦٠ لوړ دي، زیاتره مقامات یې په لاس کې دي، نو بدلون په کار دی، این تحول سیاسی بزرگ است که یک فضای اعتماد بیاید و سیاست، به بحث درباره مسایل اساسی و راههای حل مملکت مبدل شود، نه دا چې تاوده بحثونه د دې لپاره کوئ چې جیغې ووهو. په جیغو مسایل نه حل کېږي. پرون ما یوه پاکستاني تلویزیون سره مصاحبه درلوده، هغه صافی نومېږي او د جیو تلویزیون خبریال دی. ماته یې وویل چې ته پاکستانیانو ته ورور او خور نه وایې.
دلته باید مرتب شوو که نه؟ چین ته مرتب شوو، هند ته مرتب شوو که نه؟ یوازې له پاکستان سره وضاحت په کار دی، نو ضرور ده چې سیاست ته له دې ابعاد وګورو او جوړ یې کړو.
انتقال آخر ما، انتقال فرهنگی است. در فرهنگ دولتداری امروز، تاسیسات اداری میراث است؛ اما از همه کرده بدتر، مامورین دولت، هر تعلیمیافته افغان و اکثر تعلیمیافتههای افغانستان خودشان را بهتر فکر میکنند. یک حس تفوق پسندی را به میراث گرفتیم که کلمه روشنفکر، یک نماینده این فکر است. ما روشنفکر هستیم، از این خاطر عنعنات دینی خود را رعایت نمیکنیم؛ روشنفکر هستیم، از این خاطر به فرهنگ خود بند و واز نیستیم.
خواهران و برادران! هیچکس با فرهنگ خارجی زندگی کرده نمیتواند، از گهواره تا گور مسلمان هستیم، بودید و تا ابد خواهد بودید. افغان هستید و بودید. بحث ما سر این است که مساوات، حقوق و وجایب را فراهم کنیم که به یکی دیگر ببینیم، از این خاطر ضرور است که ما دولتداری را تغییر بدهیم که حال در راه حلش میآیم. از سوپراسکل گفتید. از هفته دیگر کمیسیون اصلاحات اداری را شخصاً رهبری میکنم.
کمیسیون ته مې دا صلاحیت ورکړ، هېڅ شی یې ونه کړ. وزارتونو ته مې دا صلاحیت ورکړ هغوی هم هېڅ ونه کړل، نو اوس مجبور یم چې ستاسې خدمت زه پخپله وکړم. نو ډېر ښه وخت کې راغلئ، مننه، کور مو ودان!
مشکلات مو مطرح کړل ځکه مو درته ونه ویل. پس له هغه باید اول وزارت په وزارت اهداف تعین شي او بیا به یې وظایف تعین شي. په دې معنی، دا کار چې د اطلاعاتو او فرهنګ وزارت کوي واقعاً یې باید اطلاعاتو او فرهنګ وزارت وکړي که بل څوک؟ کوم کار چې موږ وایوو باید ويې کړي، هغه باید په اساسي توګه وکړي، په سمو امکاناتو یې وکړي، په تاسې باندې یې وکړي او افغانستان شموله یې وکړي.
نکته آخر، من در هر ٣۴ ولایت در دوران انتقال از سه تا ده بار رفتهام، پیش از آن به پای، اسپ و سر موتر چکله رفتیم، سر هر نقطهای این مملکت باور و عشق دارم. امید ما از شما این است که مثل ما تمام افغانستان را از عین دو چشم ببینید، هیچ نقطه افغانستان بهتر و هیچ نقطهاش کمتر از دیگرش نیست. با همین امید انشاءالله تعالی این خاک را میسازیم.
مننه او کور مو ودان، په خیر اوسئ!